मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 52

51 of 175 · 58 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ऋषय ऊचुः । (१।१)

ṛṣaya ūcuḥ |

1.2१.२

इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम् । (१।२)

idānīṃ prāha yadviṣṇuḥ pṛṣṭaḥ paramamuttamam |

1.3१.३

तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम् ॥ (१।३)

tadidānīṃ samācakṣva dharmādharmasya vistaram ||

2.1२.१

सूत उवाच । (२।१)

sūta uvāca

2.2२.२

एवमेकार्णवे तस्मिन्मत्स्यरूपी जनार्दनः । (२।२)

evamekārṇave tasminmatsyarūpī janārdanaḥ |

2.3२.३

विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम् ॥ (२।३)

vistāramādisargasya pratisargasya cākhilam ||

3.1३.१

कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे । (३।१)

kathayāmāsa viśvātmā manave sūryasūnave |

3.2३.२

कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद्विस्तरान्वितम् ॥ (३।२)

karmayogaṃ ca sāṃkhyaṃ ca yathāvadvistarānvitam ||

4.1४.१

ऋषय ऊचुः । (४।१)

ṛṣaya ūcuḥ |

4.2४.२

श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम् । (४।२)

śrotumicchāmahe sūta karmayogasya lakṣaṇam |

4.3४.३

यस्मादविदितं लोके न किंचित्तव सुव्रत ॥ (४।३)

yasmādaviditaṃ loke na kiṃcittava suvrata ||

5.1५.१

सूत उवाच । (५।१)

sūta uvāca

5.2५.२

कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् । (५।२)

karmayogaṃ ca vakṣyāmi yathā viṣṇuvibhāṣitam |

5.3५.३

ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते ॥ (५।३)

jñānayogasahasrāddhi karmayogaḥ praśasyate ||

6.1६.१

कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात्तत्परमं पदम् । (६।१)

karmayogodbhavaṃ jñānaṃ tasmāttatparamaṃ padam |

6.2६.२

कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः ॥ (६।२)

karmajñānodbhavaṃ brahma na ca jñānamakarmaṇaḥ ||

7.1७.१

तस्मात्कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम् । (७।१)

tasmātkarmaṇi yuktātmā tattvamāpnoti śāśvatam |

7.2७.२

वेदोऽखिलो धर्ममूलमाचारश्चैव तद्विदाम् ॥ (७।२)

vedo'khilo dharmamūlamācāraścaiva tadvidām ||

8.1८.१

अष्टावात्मगुणास् तस्मिन्प्रधानत्वेन संस्थिताः । (८।१)

aṣṭāvātmaguṇās tasminpradhānatvena saṃsthitāḥ |

8.2८.२

दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षातुरस्य तु ॥ (८।२)

dayā sarveṣu bhūteṣu kṣāntī rakṣāturasya tu ||

9.1९.१

अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः । (९।१)

anasūyā tathā loke śaucamantarbahirdvijāḥ |

9.2९.२

अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम् ॥ (९।२)

anāyāseṣu kāryeṣu māṅgalyācārasevanam ||

10.1१०.१

न च द्रव्येषु कार्पण्यम् आर्तेषूपार्जितेषु च । (१०।१)

na ca dravyeṣu kārpaṇyam ārteṣūpārjiteṣu ca |

10.2१०.२

तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा ॥ (१०।२)

tathāspṛhā paradravye parastrīṣu ca sarvadā ||

11.1११.१

अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः । (११।१)

aṣṭāvātmaguṇāḥ proktāḥ purāṇasya tu kovidaiḥ |

11.2११.२

अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः ॥ (११।२)

ayameva kriyāyogo jñānayogasya sādhakaḥ ||

12.1१२.१

कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन् नेह दृश्यते । (१२।१)

karmayogaṃ vinā jñānaṃ kasyacin neha dṛśyate |

12.2१२.२

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममुपतिष्ठेत्प्रयत्नतः ॥ (१२।२)

śrutismṛtyuditaṃ dharmamupatiṣṭhetprayatnataḥ ||

13.1१३.१

देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा । (१३।१)

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvadā |

13.2१३.२

कुर्यादहरहर्यज्ञैर्भूतर्षिगणतर्पणम् ॥ (१३।२)

kuryādaharaharyajñairbhūtarṣigaṇatarpaṇam ||

14.1१४.१

स्वाध्यायैरर्चयेच्चर्षीन् होमैर्विद्वान्यथाविधि । (१४।१)

svādhyāyairarcayeccarṣīn homairvidvānyathāvidhi |

14.2१४.२

पितॄञ्छ्राद्धैर् अन्नदानैर्भूतानि बलिकर्मभिः ॥ (१४।२)

pitṝñchrāddhair annadānairbhūtāni balikarmabhiḥ ||

15.1१५.१

पञ्चैते विहिता यज्ञाः पञ्चसूनापनुत्तये । (१५।१)

pañcaite vihitā yajñāḥ pañcasūnāpanuttaye |

15.2१५.२

कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भी प्रमार्जनी ॥ (१५।२)

kaṇḍanī peṣaṇī cullī jalakumbhī pramārjanī ||

16.1१६.१

पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति । (१६।१)

pañca sūnā gṛhasthasya tena svargaṃ na gacchati |

16.2१६.२

तत्पापनाशनायामी पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ (१६।२)

tatpāpanāśanāyāmī pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ ||

17.1१७.१

द्वाविंशतिस्तथाष्टौ च ये संस्काराः प्रकीर्तिताः । (१७।१)

dvāviṃśatistathāṣṭau ca ye saṃskārāḥ prakīrtitāḥ |

17.2१७.२

तद्युक्तोऽपि न मोक्षाय यस्त्वात्मगुणवर्जितः ॥ (१७।२)

tadyukto'pi na mokṣāya yastvātmaguṇavarjitaḥ ||

18.1१८.१

तस्मादात्मगुणोपेतः श्रुतिकर्म समाचरेत् । (१८।१)

tasmādātmaguṇopetaḥ śrutikarma samācaret |

18.2१८.२

गोब्राह्मणानां वित्तेन सर्वदा भद्रमाचरेत् ॥ (१८।२)

gobrāhmaṇānāṃ vittena sarvadā bhadramācaret ||

19.1१९.१

गोभूहिरण्यवासोभिर् गन्धमाल्योदकेन च । (१९।१)

gobhūhiraṇyavāsobhir gandhamālyodakena ca |

19.2१९.२

पूजयेद्ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रवस्वात्मकं शिवम् ॥ (१९।२)

pūjayedbrahmaviṣṇvarkarudravasvātmakaṃ śivam ||

20.1२०.१

व्रतोपवासैर् विधिवच्छ्रद्धया च विमत्सरः । (२०।१)

vratopavāsair vidhivacchraddhayā ca vimatsaraḥ |

20.2२०.२

यो ऽसाव् अतीन्द्रियः शान्तः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । (२०।२)

yo 'sāv atīndriyaḥ śāntaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ |

20.3२०.३

वासुदेवो जगन्मूर्तिस्तस्य सम्भूतयो ह्य् अमी ॥ (२०।३)

vāsudevo jaganmūrtistasya sambhūtayo hy amī ||

21.1२१.१

ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान्मार्तण्डो वृषवाहनः । (२१।१)

brahmā viṣṇuśca bhagavānmārtaṇḍo vṛṣavāhanaḥ |

21.2२१.२

अष्टौ च वसवस्तद्वदेकादश गणाधिपाः । (२१।२)

aṣṭau ca vasavastadvadekādaśa gaṇādhipāḥ |

21.3२१.३

लोकपालाधिपाश्चैव पितरो मातरस्तथा ॥ (२१।३)

lokapālādhipāścaiva pitaro mātarastathā ||

22.1२२.१

इमा विभूतयः प्रोक्ताश्चराचरसमन्विताः । (२२।१)

imā vibhūtayaḥ proktāścarācarasamanvitāḥ |

22.2२२.२

ब्रह्माद्याश् चतुरो मूलमव्यक्ताधिपतिः स्मृतः ॥ (२२।२)

brahmādyāś caturo mūlamavyaktādhipatiḥ smṛtaḥ ||

23.1२३.१

ॐ ॐ ब्रह्मणा चाथ सूर्येण विष्णुनाथ शिवेन वा । (२३।१)

oṃ oṃ brahmaṇā cātha sūryeṇa viṣṇunātha śivena vā |

23.2२३.२

अभेदात्पूजितेन स्यात्पूजितं सचराचरम् ॥ (२३।२)

abhedātpūjitena syātpūjitaṃ sacarācaram ||

24.1२४.१

ब्रह्मादीनां परं धाम त्रयाणामपि संस्थितिः । (२४।१)

brahmādīnāṃ paraṃ dhāma trayāṇāmapi saṃsthitiḥ |

24.2२४.२

वेदमूर्ताव् अतः पूषा पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ (२४।२)

vedamūrtāv ataḥ pūṣā pūjanīyaḥ prayatnataḥ ||

25.1२५.१

तस्मादग्निद्विजमुखान्कृत्वा सम्पूजयेदिमान् । (२५।१)

tasmādagnidvijamukhānkṛtvā sampūjayedimān |

25.2२५.२

दानैर्व्रतोपवासैश्च जपहोमादिना नरः ॥ (२५।२)

dānairvratopavāsaiśca japahomādinā naraḥ ||

26.1२६.१

इति क्रियायोगपरायणस्य वेदान्तशास्त्रस्मृतिवत्सलस्य । (२६।१)

iti kriyāyogaparāyaṇasya vedāntaśāstrasmṛtivatsalasya |

26.2२६.२

विकर्मभीतस्य सदा न किंचित् प्राप्तव्यमस्तीह परे च लोके ॥ (२६।२)

vikarmabhītasya sadā na kiṃcit prāptavyamastīha pare ca loke ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 52

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit