मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 51

50 of 175 · 99 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ऋषय ऊचुः । (१।१)

ṛṣaya ūcuḥ |

1.2१.२

ये पूज्याः स्युर् द्विजातीनामग्नयः सूत सर्वदा । (१।२)

ye pūjyāḥ syur dvijātīnāmagnayaḥ sūta sarvadā |

1.3१.३

तानिदानीं समाचक्ष्व तद्वंशं चानुपूर्वशः ॥ (१।३)

tānidānīṃ samācakṣva tadvaṃśaṃ cānupūrvaśaḥ ||

2.1२.१

सूत उवाच । (२।१)

sūta uvāca

2.2२.२

यो ऽसाव् अग्निरभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे । (२।२)

yo 'sāv agnirabhīmānī smṛtaḥ svāyambhuve'ntare |

2.3२.३

ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजीजनत् ॥ (२।३)

brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajījanat ||

3.1३.१

पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः । (३।१)

pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ |

3.2३.२

निर्मथ्यः पवमानो ऽग्निर्वैद्युतः पावकात्मजः ॥ (३।२)

nirmathyaḥ pavamāno 'gnirvaidyutaḥ pāvakātmajaḥ ||

4.1४.१

शुचिरग्निः स्मृतः सौरः स्थावराश्चैव ते स्मृताः । (४।१)

śuciragniḥ smṛtaḥ sauraḥ sthāvarāścaiva te smṛtāḥ |

4.2४.२

पवमानात्मजो ह्य् अग्निर्हव्यवाहः स उच्यते ॥ (४।२)

pavamānātmajo hy agnirhavyavāhaḥ sa ucyate ||

5.1५.१

पावकः सहरक्षस्तु हव्यवाहमुखः शुचिः । (५।१)

pāvakaḥ saharakṣastu havyavāhamukhaḥ śuciḥ |

5.2५.२

देवानां हव्यवाहोऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः ॥ (५।२)

devānāṃ havyavāho'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ ||

6.1६.१

सहरक्षः सुराणां तु त्रयाणां ते त्रयो ऽग्नयः । (६।१)

saharakṣaḥ surāṇāṃ tu trayāṇāṃ te trayo 'gnayaḥ |

6.2६.२

एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशत्तथैव च ॥ (६।२)

eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśattathaiva ca ||

7.1७.१

प्रवक्ष्ये नामतस्तान्वै प्रविभागेन तान्पृथक् । (७।१)

pravakṣye nāmatastānvai pravibhāgena tānpṛthak |

7.2७.२

पावनो लौकिको ह्य् अग्निः प्रथमो ब्रह्मणश्च यः ॥ (७।२)

pāvano laukiko hy agniḥ prathamo brahmaṇaśca yaḥ ||

8.1८.१

ब्रह्मौदनाग्निस् तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः । (८।१)

brahmaudanāgnis tatputro bharato nāma viśrutaḥ |

8.2८.२

वैश्वानरो हव्यवाहो वहन्हव्यं ममार सः ॥ (८।२)

vaiśvānaro havyavāho vahanhavyaṃ mamāra saḥ ||

9.1९.१

स मृतोऽथर्वणः पुत्रो मथितः पुष्करोदधिः । (९।१)

sa mṛto'tharvaṇaḥ putro mathitaḥ puṣkarodadhiḥ |

9.2९.२

यो ऽथर्वा लौकिको ह्य् अग्निर् दक्षिणाग्निः स उच्यते ॥ (९।२)

yo 'tharvā laukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa ucyate ||

10.1१०.१

भृगोः प्रजायताथर्वा ह्य् अङ्गिराथर्वणः स्मृतः । (१०।१)

bhṛgoḥ prajāyatātharvā hy aṅgirātharvaṇaḥ smṛtaḥ |

10.2१०.२

तस्य ह्य् अलौकिको ह्य् अग्निर्दक्षिणाग्निः स वै स्मृतः ॥ (१०।२)

tasya hy alaukiko hy agnirdakṣiṇāgniḥ sa vai smṛtaḥ ||

11.1११.१

अथ यः पवमानस्तु निर्मथ्योऽग्निः स उच्यते । (११।१)

atha yaḥ pavamānastu nirmathyo'gniḥ sa ucyate |

11.2११.२

स च वै गार्हपत्योऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः ॥ (११।२)

sa ca vai gārhapatyo'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ smṛtaḥ ||

12.1१२.१

ततः सभ्यावसथ्यौ च संशत्यास् तौ सुतावुभौ । (१२।१)

tataḥ sabhyāvasathyau ca saṃśatyās tau sutāvubhau |

12.2१२.२

ततः षोडश नद्यस्तु चकमे हव्यवाहनः । (१२।२)

tataḥ ṣoḍaśa nadyastu cakame havyavāhanaḥ |

12.3१२.३

यः खल्वाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ॥ (१२।३)

yaḥ khalvāhavanīyo 'gnirabhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ ||

13.1१३.१

कावेरीं कृष्णवेणीं च नर्मदां यमुनां तथा । (१३।१)

kāverīṃ kṛṣṇaveṇīṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā |

13.2१३.२

गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् ॥ (१३।२)

godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm ||

14.1१४.१

विपाशां कौशिकीं चैव शतद्रुं सरयूं तथा । (१४।१)

vipāśāṃ kauśikīṃ caiva śatadruṃ sarayūṃ tathā |

14.2१४.२

सीतां मनस्विनीं चैव ह्रादिनीं पावनां तथा ॥ (१४।२)

sītāṃ manasvinīṃ caiva hrādinīṃ pāvanāṃ tathā ||

15.1१५.१

तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक्पृथक् । (१५।१)

tāsu ṣoḍaśadhātmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak |

15.2१५.२

तदा तु विहरंस्तासु धिष्ण्येच्छः स बभूव ह ॥ (१५।२)

tadā tu viharaṃstāsu dhiṣṇyecchaḥ sa babhūva ha ||

16.1१६.१

स्वाभिधानस्थिता धिष्ण्यास्तासूत्पन्नाश्च धिष्णवः । (१६।१)

svābhidhānasthitā dhiṣṇyāstāsūtpannāśca dhiṣṇavaḥ |

16.2१६.२

धिष्ण्येषु जज्ञिरे यस्मात्ततस्ते धिष्णवः स्मृताः ॥ (१६।२)

dhiṣṇyeṣu jajñire yasmāttataste dhiṣṇavaḥ smṛtāḥ ||

17.1१७.१

इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्ण्येषु प्रतिपेदिरे । (१७।१)

ityete vai nadīputrā dhiṣṇyeṣu pratipedire |

17.2१७.२

तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ताञ्शृणु । (१७।२)

teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca tāñśṛṇu |

17.3१७.३

विभुः प्रवाहणोऽग्नीध्रस् तत्रस्था धिष्णवोऽपरे ॥ (१७।३)

vibhuḥ pravāhaṇo'gnīdhras tatrasthā dhiṣṇavo'pare ||

18.1१८.१

विहरति यथास्थानं पुण्याहे समुपक्रमे । (१८।१)

viharati yathāsthānaṃ puṇyāhe samupakrame |

18.2१८.२

अनिर्देश्यानिवार्याणामग्नीनां शृणुत क्रमम् ॥ (१८।२)

anirdeśyānivāryāṇāmagnīnāṃ śṛṇuta kramam ||

19.1१९.१

वासवोऽग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः । (१९।१)

vāsavo'gniḥ kṛśānuryo dvitīyottaravedikaḥ |

19.2१९.२

सम्राडग्निसुतो ह्यष्टावुपतिष्ठन्ति तान्द्विजाः ॥ (१९।२)

samrāḍagnisuto hyaṣṭāvupatiṣṭhanti tāndvijāḥ ||

20.1२०.१

पर्जन्यः पवमानस्तु द्वितीयः सो ऽनुदृश्यते । (२०।१)

parjanyaḥ pavamānastu dvitīyaḥ so 'nudṛśyate |

20.2२०.२

पावकोष्णः समूह्यस्तु वोत्तरे सोऽग्निरुच्यते ॥ (२०।२)

pāvakoṣṇaḥ samūhyastu vottare so'gnirucyate ||

21.1२१.१

हव्यसूदो ह्य् असंमृज्यः शामित्रः स विभाव्यते । (२१।१)

havyasūdo hy asaṃmṛjyaḥ śāmitraḥ sa vibhāvyate |

21.2२१.२

शतधामा सुधाज्योती रौद्रैश्वर्यः स उच्यते ॥ (२१।२)

śatadhāmā sudhājyotī raudraiśvaryaḥ sa ucyate ||

22.1२२.१

ब्रह्मज्योतिर् वसुधामा ब्रह्मस्थानीय उच्यते । (२२।१)

brahmajyotir vasudhāmā brahmasthānīya ucyate |

22.2२२.२

अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखो यतः ॥ (२२।२)

ajaikapādupastheyaḥ sa vai śālāmukho yataḥ ||

23.1२३.१

निर्देश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो बहिरन्ते तु दक्षिणौ । (२३।१)

nirdeśyo hyahirbudhnyo bahirante tu dakṣiṇau |

23.2२३.२

पुत्रा ह्येते तु सर्वस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः ॥ (२३।२)

putrā hyete tu sarvasya upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ ||

24.1२४.१

ततो विहरणीयांस्तु वक्ष्याम्यष्टौ तु तान्सुतान् । (२४।१)

tato viharaṇīyāṃstu vakṣyāmyaṣṭau tu tānsutān |

24.2२४.२

हौत्रियस्य सुतो ह्यग्निर्बर्हिषो हव्यवाहनः ॥ (२४।२)

hautriyasya suto hyagnirbarhiṣo havyavāhanaḥ ||

25.1२५.१

प्रशंस्योऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः संसहायकः । (२५।१)

praśaṃsyo'gniḥ pracetāstu dvitīyaḥ saṃsahāyakaḥ |

25.2२५.२

सुतो ह्यग्नेर् विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते ॥ (२५।२)

suto hyagner viśvavedā brāhmaṇācchaṃsirucyate ||

26.1२६.१

अपां योनिः स्मृतः स्वाम्भः सेतुर्नाम विभाव्यते । (२६।१)

apāṃ yoniḥ smṛtaḥ svāmbhaḥ seturnāma vibhāvyate |

26.2२६.२

धिष्ण्य आहरणा ह्येते सोमेनेज्यन्त वै द्विजैः ॥ (२६।२)

dhiṣṇya āharaṇā hyete somenejyanta vai dvijaiḥ ||

27.1२७.१

ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिर्योग उच्यते । (२७।१)

tato yaḥ pāvako nāmnā yaḥ sadbhiryoga ucyate |

27.2२७.२

अग्निः सो ऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते ॥ (२७।२)

agniḥ so 'vabhṛtho jñeyo varuṇena sahejyate ||

28.1२८.१

हृदयस्य सुतो ह्यग्नेर्जठरेऽसौ नृणां पचन् । (२८।१)

hṛdayasya suto hyagnerjaṭhare'sau nṛṇāṃ pacan |

28.2२८.२

मन्युमाञ्जठरश्चाग्निर्विद्धाग्निः सततं स्मृतः ॥ (२८।२)

manyumāñjaṭharaścāgnirviddhāgniḥ satataṃ smṛtaḥ ||

29.1२९.१

परस्परोत्थितो ह्यग्निर्भूतानीह विभुर्दहन् । (२९।१)

parasparotthito hyagnirbhūtānīha vibhurdahan |

29.2२९.२

अग्नेर्मन्युमतः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः ॥ (२९।२)

agnermanyumataḥ putro ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ ||

30.1३०.१

पिबन्नपः स वसति समुद्रे वडवामुखे । (३०।१)

pibannapaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhe |

30.2३०.२

समुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते ॥ (३०।२)

samudravāsinaḥ putraḥ saharakṣo vibhāvyate ||

31.1३१.१

सहरक्षस्तु वै कामान्गृहे स वसते नृणाम् । (३१।१)

saharakṣastu vai kāmāngṛhe sa vasate nṛṇām |

31.2३१.२

क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान्योऽत्ति वै मृतान् ॥ (३१।२)

kravyādagniḥ sutastasya puruṣānyo'tti vai mṛtān ||

32.1३२.१

इत्येते पावकस्याग्नेर्द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः । (३२।१)

ityete pāvakasyāgnerdvijaiḥ putrāḥ prakīrtitāḥ |

32.2३२.२

ततः सुतास्तु सौवीर्याद्गन्धर्वैरसुरैर् हृताः ॥ (३२।२)

tataḥ sutāstu sauvīryādgandharvairasurair hṛtāḥ ||

33.1३३.१

मथितो यस्त्वरण्यां तु सोऽग्निराप समिन्धनम् । (३३।१)

mathito yastvaraṇyāṃ tu so'gnirāpa samindhanam |

33.2३३.२

आयुर् नाम्ना तु भगवान्पशौ यस्तु प्रणीयते ॥ (३३।२)

āyur nāmnā tu bhagavānpaśau yastu praṇīyate ||

34.1३४.१

आयुषो महिमान्पुत्रो दहनस्तु ततः सुतः । (३४।१)

āyuṣo mahimānputro dahanastu tataḥ sutaḥ |

34.2३४.२

पाकयज्ञेष्वभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति ॥ (३४।२)

pākayajñeṣvabhīmānī hutaṃ havyaṃ bhunakti ||

35.1३५.१

सर्वस्माद्देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः । (३५।१)

sarvasmāddevalokācca havyaṃ kavyaṃ bhunakti yaḥ |

35.2३५.२

पुत्रोऽस्य सहितो ह्यग्निरद्भुतः स महायशाः ॥ (३५।२)

putro'sya sahito hyagniradbhutaḥ sa mahāyaśāḥ ||

36.1३६.१

प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः । (३६।१)

prāyaścitteṣvabhīmānī hṛtaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ |

36.2३६.२

अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान्स्मृतः ॥ (३६।२)

adbhutasya suto vīro devāṃśastu mahānsmṛtaḥ ||

37.1३७.१

विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः । (३७।१)

vividhāgnistatastasya tasya putro mahākaviḥ |

37.2३७.२

विविधाग्निसुतादर्कादग्नयोऽष्टौ सुताः स्मृताः ॥ (३७।२)

vividhāgnisutādarkādagnayo'ṣṭau sutāḥ smṛtāḥ ||

38.1३८.१

काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहायतिकृच्च यः । (३८।१)

kāmyāsviṣṭiṣvabhīmānī rakṣohāyatikṛcca yaḥ |

38.2३८.२

सुरभिर्वसुमान्नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान् ॥ (३८।२)

surabhirvasumānnādo haryaśvaścaiva rukmavān ||

39.1३९.१

प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः । (३९।१)

pravargyaḥ kṣemavāṃścaiva ityaṣṭau ca prakīrtitāḥ |

39.2३९.२

शुच्यग्नेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश ॥ (३९।२)

śucyagnestu prajā hyeṣā agnayaśca caturdaśa ||

40.1४०.१

इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे । (४०।१)

ityete hyagnayaḥ proktāḥ praṇītā ye hi cādhvare |

40.2४०.२

समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः ॥ (४०।२)

samatīte tu sarge ye yāmaiḥ saha surottamaiḥ ||

41.1४१.१

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः । (४१।१)

svāyambhuve'ntare pūrvam agnayaste 'bhimāninaḥ |

41.2४१.२

एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह ॥ (४१।२)

ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣviha ||

42.1४२.१

स्थानाभिमानिनोऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः । (४२।१)

sthānābhimānino'gnīdhrāḥ prāgāsanhavyavāhanāḥ |

42.2४२.२

काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः ॥ (४२।२)

kāmyanaimittikādyāste ye te karmasvavasthitāḥ ||

43.1४३.१

पूर्वे मन्वन्तरेऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह । (४३।१)

pūrve manvantare'tīte śukrairyāmaiśca taiḥ saha |

43.2४३.२

एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः ॥ (४३।२)

ete devagaṇaiḥ sārdhaṃ prathamasyāntare manoḥ ||

44.1४४.१

इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् । (४४।१)

ityetā yonayo hyaktāḥ sthānākhyā jātavedasām |

44.2४४.२

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु ॥ (४४।२)

svārociṣādiṣu jñeyāḥ savarṇānteṣu saptasu ||

45.1४५.१

तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह । (४५।१)

tairevaṃ tu prasaṃkhyātaṃ sāmpratānāgateṣviha |

45.2४५.२

मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम् ॥ (४५।२)

manvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām ||

46.1४६.१

मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः । (४६।१)

manvantareṣu sarveṣu nānārūpaprayojanaiḥ |

46.2४६.२

वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः ॥ (४६।२)

vartante vartamānaiśca yāmairdevaiḥ sahāgnayaḥ ||

47.1४७.१

अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तोऽनागतास्त्वथ । (४७।१)

anāgataiḥ suraiḥ sārdhaṃ vatsyanto'nāgatāstvatha |

47.2४७.२

इत्येष प्रचयोऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् । (४७।२)

ityeṣa pracayo'gnīnāṃ mayā prokto yathākramam |

47.3४७.३

विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ (४७।३)

vistareṇānupūrvyā ca kimanyacchrotumicchatha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 51

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit