MPur, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
ये पूज्याः स्युर् द्विजातीनामग्नयः सूत सर्वदा । (१।२)
ye pūjyāḥ syur dvijātīnāmagnayaḥ sūta sarvadā |
यो ऽसाव् अग्निरभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे । (२।२)
yo 'sāv agnirabhīmānī smṛtaḥ svāyambhuve'ntare |
ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजीजनत् ॥ (२।३)
brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajījanat ||
निर्मथ्यः पवमानो ऽग्निर्वैद्युतः पावकात्मजः ॥ (३।२)
nirmathyaḥ pavamāno 'gnirvaidyutaḥ pāvakātmajaḥ ||
शुचिरग्निः स्मृतः सौरः स्थावराश्चैव ते स्मृताः । (४।१)
śuciragniḥ smṛtaḥ sauraḥ sthāvarāścaiva te smṛtāḥ |
पवमानात्मजो ह्य् अग्निर्हव्यवाहः स उच्यते ॥ (४।२)
pavamānātmajo hy agnirhavyavāhaḥ sa ucyate ||
देवानां हव्यवाहोऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः ॥ (५।२)
devānāṃ havyavāho'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ ||
सहरक्षः सुराणां तु त्रयाणां ते त्रयो ऽग्नयः । (६।१)
saharakṣaḥ surāṇāṃ tu trayāṇāṃ te trayo 'gnayaḥ |
एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशत्तथैव च ॥ (६।२)
eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśattathaiva ca ||
प्रवक्ष्ये नामतस्तान्वै प्रविभागेन तान्पृथक् । (७।१)
pravakṣye nāmatastānvai pravibhāgena tānpṛthak |
पावनो लौकिको ह्य् अग्निः प्रथमो ब्रह्मणश्च यः ॥ (७।२)
pāvano laukiko hy agniḥ prathamo brahmaṇaśca yaḥ ||
ब्रह्मौदनाग्निस् तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः । (८।१)
brahmaudanāgnis tatputro bharato nāma viśrutaḥ |
स मृतोऽथर्वणः पुत्रो मथितः पुष्करोदधिः । (९।१)
sa mṛto'tharvaṇaḥ putro mathitaḥ puṣkarodadhiḥ |
यो ऽथर्वा लौकिको ह्य् अग्निर् दक्षिणाग्निः स उच्यते ॥ (९।२)
yo 'tharvā laukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa ucyate ||
भृगोः प्रजायताथर्वा ह्य् अङ्गिराथर्वणः स्मृतः । (१०।१)
bhṛgoḥ prajāyatātharvā hy aṅgirātharvaṇaḥ smṛtaḥ |
तस्य ह्य् अलौकिको ह्य् अग्निर्दक्षिणाग्निः स वै स्मृतः ॥ (१०।२)
tasya hy alaukiko hy agnirdakṣiṇāgniḥ sa vai smṛtaḥ ||
अथ यः पवमानस्तु निर्मथ्योऽग्निः स उच्यते । (११।१)
atha yaḥ pavamānastu nirmathyo'gniḥ sa ucyate |
स च वै गार्हपत्योऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः ॥ (११।२)
sa ca vai gārhapatyo'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ smṛtaḥ ||
ततः सभ्यावसथ्यौ च संशत्यास् तौ सुतावुभौ । (१२।१)
tataḥ sabhyāvasathyau ca saṃśatyās tau sutāvubhau |
यः खल्वाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ॥ (१२।३)
yaḥ khalvāhavanīyo 'gnirabhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ ||
कावेरीं कृष्णवेणीं च नर्मदां यमुनां तथा । (१३।१)
kāverīṃ kṛṣṇaveṇīṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā |
गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् ॥ (१३।२)
godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm ||
विपाशां कौशिकीं चैव शतद्रुं सरयूं तथा । (१४।१)
vipāśāṃ kauśikīṃ caiva śatadruṃ sarayūṃ tathā |
सीतां मनस्विनीं चैव ह्रादिनीं पावनां तथा ॥ (१४।२)
sītāṃ manasvinīṃ caiva hrādinīṃ pāvanāṃ tathā ||
तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक्पृथक् । (१५।१)
tāsu ṣoḍaśadhātmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak |
तदा तु विहरंस्तासु धिष्ण्येच्छः स बभूव ह ॥ (१५।२)
tadā tu viharaṃstāsu dhiṣṇyecchaḥ sa babhūva ha ||
स्वाभिधानस्थिता धिष्ण्यास्तासूत्पन्नाश्च धिष्णवः । (१६।१)
svābhidhānasthitā dhiṣṇyāstāsūtpannāśca dhiṣṇavaḥ |
धिष्ण्येषु जज्ञिरे यस्मात्ततस्ते धिष्णवः स्मृताः ॥ (१६।२)
dhiṣṇyeṣu jajñire yasmāttataste dhiṣṇavaḥ smṛtāḥ ||
इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्ण्येषु प्रतिपेदिरे । (१७।१)
ityete vai nadīputrā dhiṣṇyeṣu pratipedire |
विभुः प्रवाहणोऽग्नीध्रस् तत्रस्था धिष्णवोऽपरे ॥ (१७।३)
vibhuḥ pravāhaṇo'gnīdhras tatrasthā dhiṣṇavo'pare ||
अनिर्देश्यानिवार्याणामग्नीनां शृणुत क्रमम् ॥ (१८।२)
anirdeśyānivāryāṇāmagnīnāṃ śṛṇuta kramam ||
वासवोऽग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः । (१९।१)
vāsavo'gniḥ kṛśānuryo dvitīyottaravedikaḥ |
सम्राडग्निसुतो ह्यष्टावुपतिष्ठन्ति तान्द्विजाः ॥ (१९।२)
samrāḍagnisuto hyaṣṭāvupatiṣṭhanti tāndvijāḥ ||
पर्जन्यः पवमानस्तु द्वितीयः सो ऽनुदृश्यते । (२०।१)
parjanyaḥ pavamānastu dvitīyaḥ so 'nudṛśyate |
पावकोष्णः समूह्यस्तु वोत्तरे सोऽग्निरुच्यते ॥ (२०।२)
pāvakoṣṇaḥ samūhyastu vottare so'gnirucyate ||
हव्यसूदो ह्य् असंमृज्यः शामित्रः स विभाव्यते । (२१।१)
havyasūdo hy asaṃmṛjyaḥ śāmitraḥ sa vibhāvyate |
शतधामा सुधाज्योती रौद्रैश्वर्यः स उच्यते ॥ (२१।२)
śatadhāmā sudhājyotī raudraiśvaryaḥ sa ucyate ||
ब्रह्मज्योतिर् वसुधामा ब्रह्मस्थानीय उच्यते । (२२।१)
brahmajyotir vasudhāmā brahmasthānīya ucyate |
निर्देश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो बहिरन्ते तु दक्षिणौ । (२३।१)
nirdeśyo hyahirbudhnyo bahirante tu dakṣiṇau |
पुत्रा ह्येते तु सर्वस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः ॥ (२३।२)
putrā hyete tu sarvasya upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ ||
ततो विहरणीयांस्तु वक्ष्याम्यष्टौ तु तान्सुतान् । (२४।१)
tato viharaṇīyāṃstu vakṣyāmyaṣṭau tu tānsutān |
हौत्रियस्य सुतो ह्यग्निर्बर्हिषो हव्यवाहनः ॥ (२४।२)
hautriyasya suto hyagnirbarhiṣo havyavāhanaḥ ||
प्रशंस्योऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः संसहायकः । (२५।१)
praśaṃsyo'gniḥ pracetāstu dvitīyaḥ saṃsahāyakaḥ |
सुतो ह्यग्नेर् विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते ॥ (२५।२)
suto hyagner viśvavedā brāhmaṇācchaṃsirucyate ||
अपां योनिः स्मृतः स्वाम्भः सेतुर्नाम विभाव्यते । (२६।१)
apāṃ yoniḥ smṛtaḥ svāmbhaḥ seturnāma vibhāvyate |
धिष्ण्य आहरणा ह्येते सोमेनेज्यन्त वै द्विजैः ॥ (२६।२)
dhiṣṇya āharaṇā hyete somenejyanta vai dvijaiḥ ||
ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिर्योग उच्यते । (२७।१)
tato yaḥ pāvako nāmnā yaḥ sadbhiryoga ucyate |
अग्निः सो ऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते ॥ (२७।२)
agniḥ so 'vabhṛtho jñeyo varuṇena sahejyate ||
हृदयस्य सुतो ह्यग्नेर्जठरेऽसौ नृणां पचन् । (२८।१)
hṛdayasya suto hyagnerjaṭhare'sau nṛṇāṃ pacan |
मन्युमाञ्जठरश्चाग्निर्विद्धाग्निः सततं स्मृतः ॥ (२८।२)
manyumāñjaṭharaścāgnirviddhāgniḥ satataṃ smṛtaḥ ||
परस्परोत्थितो ह्यग्निर्भूतानीह विभुर्दहन् । (२९।१)
parasparotthito hyagnirbhūtānīha vibhurdahan |
अग्नेर्मन्युमतः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः ॥ (२९।२)
agnermanyumataḥ putro ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ ||
क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान्योऽत्ति वै मृतान् ॥ (३१।२)
kravyādagniḥ sutastasya puruṣānyo'tti vai mṛtān ||
इत्येते पावकस्याग्नेर्द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः । (३२।१)
ityete pāvakasyāgnerdvijaiḥ putrāḥ prakīrtitāḥ |
ततः सुतास्तु सौवीर्याद्गन्धर्वैरसुरैर् हृताः ॥ (३२।२)
tataḥ sutāstu sauvīryādgandharvairasurair hṛtāḥ ||
मथितो यस्त्वरण्यां तु सोऽग्निराप समिन्धनम् । (३३।१)
mathito yastvaraṇyāṃ tu so'gnirāpa samindhanam |
आयुर् नाम्ना तु भगवान्पशौ यस्तु प्रणीयते ॥ (३३।२)
āyur nāmnā tu bhagavānpaśau yastu praṇīyate ||
सर्वस्माद्देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः । (३५।१)
sarvasmāddevalokācca havyaṃ kavyaṃ bhunakti yaḥ |
पुत्रोऽस्य सहितो ह्यग्निरद्भुतः स महायशाः ॥ (३५।२)
putro'sya sahito hyagniradbhutaḥ sa mahāyaśāḥ ||
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः । (३६।१)
prāyaścitteṣvabhīmānī hṛtaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ |
अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान्स्मृतः ॥ (३६।२)
adbhutasya suto vīro devāṃśastu mahānsmṛtaḥ ||
विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः । (३७।१)
vividhāgnistatastasya tasya putro mahākaviḥ |
विविधाग्निसुतादर्कादग्नयोऽष्टौ सुताः स्मृताः ॥ (३७।२)
vividhāgnisutādarkādagnayo'ṣṭau sutāḥ smṛtāḥ ||
काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहायतिकृच्च यः । (३८।१)
kāmyāsviṣṭiṣvabhīmānī rakṣohāyatikṛcca yaḥ |
सुरभिर्वसुमान्नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान् ॥ (३८।२)
surabhirvasumānnādo haryaśvaścaiva rukmavān ||
प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः । (३९।१)
pravargyaḥ kṣemavāṃścaiva ityaṣṭau ca prakīrtitāḥ |
शुच्यग्नेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश ॥ (३९।२)
śucyagnestu prajā hyeṣā agnayaśca caturdaśa ||
इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे । (४०।१)
ityete hyagnayaḥ proktāḥ praṇītā ye hi cādhvare |
समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः ॥ (४०।२)
samatīte tu sarge ye yāmaiḥ saha surottamaiḥ ||
स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः । (४१।१)
svāyambhuve'ntare pūrvam agnayaste 'bhimāninaḥ |
स्थानाभिमानिनोऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः । (४२।१)
sthānābhimānino'gnīdhrāḥ prāgāsanhavyavāhanāḥ |
काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः ॥ (४२।२)
kāmyanaimittikādyāste ye te karmasvavasthitāḥ ||
पूर्वे मन्वन्तरेऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह । (४३।१)
pūrve manvantare'tīte śukrairyāmaiśca taiḥ saha |
एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः ॥ (४३।२)
ete devagaṇaiḥ sārdhaṃ prathamasyāntare manoḥ ||
इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् । (४४।१)
ityetā yonayo hyaktāḥ sthānākhyā jātavedasām |
स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु ॥ (४४।२)
svārociṣādiṣu jñeyāḥ savarṇānteṣu saptasu ||
तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह । (४५।१)
tairevaṃ tu prasaṃkhyātaṃ sāmpratānāgateṣviha |
वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः ॥ (४६।२)
vartante vartamānaiśca yāmairdevaiḥ sahāgnayaḥ ||
अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तोऽनागतास्त्वथ । (४७।१)
anāgataiḥ suraiḥ sārdhaṃ vatsyanto'nāgatāstvatha |
इत्येष प्रचयोऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् । (४७।२)
ityeṣa pracayo'gnīnāṃ mayā prokto yathākramam |
विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ (४७।३)
vistareṇānupūrvyā ca kimanyacchrotumicchatha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.