MPur, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः । (१।२)
gāndhārī caiva mādrī ca vṛṣṇibhārye babhūvatuḥ |
माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् । (२।१)
mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam |
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्यापि तु द्वौ सुतौ । (३।१)
anamitrasuto nighno nighnasyāpi tu dvau sutau |
प्रसेनश्च महावीर्यः शक्तिसेनश्च ताव् उभौ ॥ (३।२)
prasenaśca mahāvīryaḥ śaktisenaśca tāv ubhau ||
पृथिव्यां सर्वरत्नानां राजा वै सो ऽभवन्मणिः ॥ (४।२)
pṛthivyāṃ sarvaratnānāṃ rājā vai so 'bhavanmaṇiḥ ||
गोविन्दोऽपि न तं लेभे शक्तोऽपि न जहार सः ॥ (५।२)
govindo'pi na taṃ lebhe śakto'pi na jahāra saḥ ||
ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्य् ऋक्षमैक्षत । (७।१)
tataḥ praviśya sa bilaṃ praseno hy ṛkṣamaikṣata |
ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं चैव प्रसेनजित् ॥ (७।२)
ṛkṣaḥ prasenaṃ ca tathā ṛkṣaṃ caiva prasenajit ||
हत्वा ऋक्षः प्रसेनं तु ततस्तं मणिमाददात् । (८।१)
hatvā ṛkṣaḥ prasenaṃ tu tatastaṃ maṇimādadāt |
प्रसेनं तु हतं ज्ञात्वा गोविन्दः परिशङ्कितः । (९।१)
prasenaṃ tu hataṃ jñātvā govindaḥ pariśaṅkitaḥ |
तं दृष्ट्वा स हतस्तेन गोविन्दः प्रत्युवाच ह । (१०।२)
taṃ dṛṣṭvā sa hatastena govindaḥ pratyuvāca ha |
हन्मि चैनं दुराचारं शत्रुभूतं हि वृष्णिषु ॥ (१०।३)
hanmi cainaṃ durācāraṃ śatrubhūtaṃ hi vṛṣṇiṣu ||
यदृच्छया च गोविन्दो बिलस्याभ्याशमागमत् ॥ (११।२)
yadṛcchayā ca govindo bilasyābhyāśamāgamat ||
तं दृष्ट्वा तु महाशब्दं स चक्रे ऋक्षराड्बली । (१२।१)
taṃ dṛṣṭvā tu mahāśabdaṃ sa cakre ṛkṣarāḍbalī |
शब्दं श्रुत्वा तु गोविन्दः खड्गपाणिः प्रविश्य सः । (१२।२)
śabdaṃ śrutvā tu govindaḥ khaḍgapāṇiḥ praviśya saḥ |
जाम्बवन्तं स जग्राह क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ (१३।२)
jāmbavantaṃ sa jagrāha krodhasaṃraktalocanaḥ ||
तुष्टावैनं तदा ऋक्षः कर्मभिर्वैष्णवैः प्रभुम् । (१४।१)
tuṣṭāvainaṃ tadā ṛkṣaḥ karmabhirvaiṣṇavaiḥ prabhum |
इच्छे चक्रप्रहारेण त्वत्तोऽहं मरणं प्रभो । (१५।२)
icche cakraprahāreṇa tvatto'haṃ maraṇaṃ prabho |
कन्या चेयं मम शुभा भर्तारं त्वामवाप्नुयात् । (१५।३)
kanyā ceyaṃ mama śubhā bhartāraṃ tvāmavāpnuyāt |
यो ऽयं मणिः प्रसेनं तु हत्वा प्राप्तो मया प्रभो ॥ (१५।४)
yo 'yaṃ maṇiḥ prasenaṃ tu hatvā prāpto mayā prabho ||
ततः स जाम्बवन्तं तं हत्वा चक्रेण वै प्रभुः । (१६।१)
tataḥ sa jāmbavantaṃ taṃ hatvā cakreṇa vai prabhuḥ |
अस्माकं तु मतिर्ह्यासीत्प्रसेनस्तु त्वया हतः ॥ (१८।२)
asmākaṃ tu matirhyāsītprasenastu tvayā hataḥ ||
कैकेयस्य सुता भार्या दश सत्राजितः शुभाः । (१९।१)
kaikeyasya sutā bhāryā daśa satrājitaḥ śubhāḥ |
तासूत्पन्नाः सुतास्तस्य शतमेकं तु विश्रुताः । (१९।२)
tāsūtpannāḥ sutāstasya śatamekaṃ tu viśrutāḥ |
ख्यातिमन्तो महावीर्या भङ्गकारस्तु पूर्वजः ॥ (१९।३)
khyātimanto mahāvīryā bhaṅgakārastu pūrvajaḥ ||
अथ व्रतवती तस्माद्भङ्गकारात्तु पूर्वजात् । (२०।१)
atha vratavatī tasmādbhaṅgakārāttu pūrvajāt |
सत्यभामा वरा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता । (२१।१)
satyabhāmā varā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā |
तथा पद्मावती चैव ताश्च कृष्णाय सो ऽददात् ॥ (२१।२)
tathā padmāvatī caiva tāśca kṛṣṇāya so 'dadāt ||
अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् । (२२।१)
anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt |
सत्यकस्तस्य पुत्रस्तु सात्यकिस्तस्य चात्मजः ॥ (२२।२)
satyakastasya putrastu sātyakistasya cātmajaḥ ||
सत्यवान्युयुधानस्तु शिनेर्नप्ता प्रतापवान् । (२३।१)
satyavānyuyudhānastu śinernaptā pratāpavān |
असङ्गो युयुधानस्य द्युम्निस्तस्यात्मजो ऽभवत् ॥ (२३।२)
asaṅgo yuyudhānasya dyumnistasyātmajo 'bhavat ||
द्युम्नेर्युगंधरः पुत्र इति शैन्याः प्रकीर्तिताः । (२४।१)
dyumneryugaṃdharaḥ putra iti śainyāḥ prakīrtitāḥ |
अनमित्रान्वयो ह्य् एष व्याख्यातो वृष्णिवंशजः ॥ (२४।२)
anamitrānvayo hy eṣa vyākhyāto vṛṣṇivaṃśajaḥ ||
अनमित्रस्य संजज्ञे पृथ्व्यां वीरो युधाजितः । (२५।१)
anamitrasya saṃjajñe pṛthvyāṃ vīro yudhājitaḥ |
अन्यौ तु तनयौ वीरौ वृषभः क्षत्र एव च ॥ (२५।२)
anyau tu tanayau vīrau vṛṣabhaḥ kṣatra eva ca ||
जयन्तस्तु जयन्त्यां तु पुत्रः समभवच्छुभः ॥ (२६।२)
jayantastu jayantyāṃ tu putraḥ samabhavacchubhaḥ ||
अक्रूरः सुषुवे तस्मात्सदायज्ञो ऽतिदक्षिणः ॥ (२७।२)
akrūraḥ suṣuve tasmātsadāyajño 'tidakṣiṇaḥ ||
रत्ना कन्या च शैब्यस्य अक्रूरस्तामवाप्तवान् । (२८।१)
ratnā kanyā ca śaibyasya akrūrastāmavāptavān |
धर्मभृद्धर्मवर्माणौ धृष्टमानस्तथैव च । (३०।१)
dharmabhṛddharmavarmāṇau dhṛṣṭamānastathaiva ca |
सर्वे च प्रतिहोतारो रत्नायां जज्ञिरे च ते ॥ (३०।२)
sarve ca pratihotāro ratnāyāṃ jajñire ca te ||
अक्रूराद् उग्रसेनायां सुतौ द्वौ कुलवर्धनौ । (३१।१)
akrūrād ugrasenāyāṃ sutau dvau kulavardhanau |
अश्विन्यां च ततः पुत्राः पृथुर् विपृथुरेव च । (३२।१)
aśvinyāṃ ca tataḥ putrāḥ pṛthur vipṛthureva ca |
वृष्टिनेमिः सुधर्मा च तथा शर्यातिरेव च । (३३।१)
vṛṣṭinemiḥ sudharmā ca tathā śaryātireva ca |
अभूमिर् वर्जभूमिश्च श्रमिष्ठः श्रवणस्तथा ॥ (३३।२)
abhūmir varjabhūmiśca śramiṣṭhaḥ śravaṇastathā ||
इमां मिथ्याभिशस्तिं यो वेद कृष्णादपोहिताम् । (३४।१)
imāṃ mithyābhiśastiṃ yo veda kṛṣṇādapohitām |
न स मिथ्याभिशापेन अभिशाप्यो ऽथ केनचित् ॥ (३४।२)
na sa mithyābhiśāpena abhiśāpyo 'tha kenacit ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.