मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 45

44 of 175 · 74 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः । (१।२)

gāndhārī caiva mādrī ca vṛṣṇibhārye babhūvatuḥ |

1.3१.३

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् ॥ (१।३)

gāndhārī janayāmāsa sumitraṃ mitranandanam ||

2.1२.१

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् । (२।१)

mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam |

2.2२.२

अनमित्रं शिबिं चैव पञ्चमं कृतलक्षणम् ॥ (२।२)

anamitraṃ śibiṃ caiva pañcamaṃ kṛtalakṣaṇam ||

3.1३.१

अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्यापि तु द्वौ सुतौ । (३।१)

anamitrasuto nighno nighnasyāpi tu dvau sutau |

3.2३.२

प्रसेनश्च महावीर्यः शक्तिसेनश्च ताव् उभौ ॥ (३।२)

prasenaśca mahāvīryaḥ śaktisenaśca tāv ubhau ||

4.1४.१

स्यमन्तकः प्रसेनस्य मणिरत्नमनुत्तमम् । (४।१)

syamantakaḥ prasenasya maṇiratnamanuttamam |

4.2४.२

पृथिव्यां सर्वरत्नानां राजा वै सो ऽभवन्मणिः ॥ (४।२)

pṛthivyāṃ sarvaratnānāṃ rājā vai so 'bhavanmaṇiḥ ||

5.1५.१

हृदि कृत्वा तु बहुशो मणिं तमभियाचितः । (५।१)

hṛdi kṛtvā tu bahuśo maṇiṃ tamabhiyācitaḥ |

5.2५.२

गोविन्दोऽपि न तं लेभे शक्तोऽपि न जहार सः ॥ (५।२)

govindo'pi na taṃ lebhe śakto'pi na jahāra saḥ ||

6.1६.१

कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः । (६।१)

kadācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ |

6.2६.२

यथाशब्दं स शुश्राव बिले सत्त्वेन पूरिते ॥ (६।२)

yathāśabdaṃ sa śuśrāva bile sattvena pūrite ||

7.1७.१

ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्य् ऋक्षमैक्षत । (७।१)

tataḥ praviśya sa bilaṃ praseno hy ṛkṣamaikṣata |

7.2७.२

ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं चैव प्रसेनजित् ॥ (७।२)

ṛkṣaḥ prasenaṃ ca tathā ṛkṣaṃ caiva prasenajit ||

8.1८.१

हत्वा ऋक्षः प्रसेनं तु ततस्तं मणिमाददात् । (८।१)

hatvā ṛkṣaḥ prasenaṃ tu tatastaṃ maṇimādadāt |

8.2८.२

अदृष्टस्तु हतस्तेन अन्तर्बिलगतस्तदा ॥ (८।२)

adṛṣṭastu hatastena antarbilagatastadā ||

9.1९.१

प्रसेनं तु हतं ज्ञात्वा गोविन्दः परिशङ्कितः । (९।१)

prasenaṃ tu hataṃ jñātvā govindaḥ pariśaṅkitaḥ |

9.2९.२

गोविन्देन हतो व्यक्तं प्रसेनो मणिकारणात् ॥ (९।२)

govindena hato vyaktaṃ praseno maṇikāraṇāt ||

10.1१०.१

प्रसेनस्तु गतोऽरण्यं मणिरत्नेन भूषितः । (१०।१)

prasenastu gato'raṇyaṃ maṇiratnena bhūṣitaḥ |

10.2१०.२

तं दृष्ट्वा स हतस्तेन गोविन्दः प्रत्युवाच ह । (१०।२)

taṃ dṛṣṭvā sa hatastena govindaḥ pratyuvāca ha |

10.3१०.३

हन्मि चैनं दुराचारं शत्रुभूतं हि वृष्णिषु ॥ (१०।३)

hanmi cainaṃ durācāraṃ śatrubhūtaṃ hi vṛṣṇiṣu ||

11.1११.१

अथ दीर्घेण कालेन मृगयां निर्गतः पुनः । (११।१)

atha dīrgheṇa kālena mṛgayāṃ nirgataḥ punaḥ |

11.2११.२

यदृच्छया च गोविन्दो बिलस्याभ्याशमागमत् ॥ (११।२)

yadṛcchayā ca govindo bilasyābhyāśamāgamat ||

12.1१२.१

तं दृष्ट्वा तु महाशब्दं स चक्रे ऋक्षराड्बली । (१२।१)

taṃ dṛṣṭvā tu mahāśabdaṃ sa cakre ṛkṣarāḍbalī |

12.2१२.२

शब्दं श्रुत्वा तु गोविन्दः खड्गपाणिः प्रविश्य सः । (१२।२)

śabdaṃ śrutvā tu govindaḥ khaḍgapāṇiḥ praviśya saḥ |

12.3१२.३

अपश्यज्जाम्बवन्तं तमृक्षराजं महाबलम् ॥ (१२।३)

apaśyajjāmbavantaṃ tamṛkṣarājaṃ mahābalam ||

13.1१३.१

ततस्तूर्णं हृषीकेशस्तमृक्षपतिमञ्जसा । (१३।१)

tatastūrṇaṃ hṛṣīkeśastamṛkṣapatimañjasā |

13.2१३.२

जाम्बवन्तं स जग्राह क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ (१३।२)

jāmbavantaṃ sa jagrāha krodhasaṃraktalocanaḥ ||

14.1१४.१

तुष्टावैनं तदा ऋक्षः कर्मभिर्वैष्णवैः प्रभुम् । (१४।१)

tuṣṭāvainaṃ tadā ṛkṣaḥ karmabhirvaiṣṇavaiḥ prabhum |

14.2१४.२

ततस्तुष्टस्तु भगवान्वरेणैनमरोचयत् ॥ (१४।२)

tatastuṣṭastu bhagavānvareṇainamarocayat ||

15.1१५.१

जाम्बवानुवाच । (१५।१)

jāmbavānuvāca |

15.2१५.२

इच्छे चक्रप्रहारेण त्वत्तोऽहं मरणं प्रभो । (१५।२)

icche cakraprahāreṇa tvatto'haṃ maraṇaṃ prabho |

15.3१५.३

कन्या चेयं मम शुभा भर्तारं त्वामवाप्नुयात् । (१५।३)

kanyā ceyaṃ mama śubhā bhartāraṃ tvāmavāpnuyāt |

15.4१५.४

यो ऽयं मणिः प्रसेनं तु हत्वा प्राप्तो मया प्रभो ॥ (१५।४)

yo 'yaṃ maṇiḥ prasenaṃ tu hatvā prāpto mayā prabho ||

16.1१६.१

ततः स जाम्बवन्तं तं हत्वा चक्रेण वै प्रभुः । (१६।१)

tataḥ sa jāmbavantaṃ taṃ hatvā cakreṇa vai prabhuḥ |

16.2१६.२

कृतकर्मा महाबाहुः सकन्यं मणिमाहरत् ॥ (१६।२)

kṛtakarmā mahābāhuḥ sakanyaṃ maṇimāharat ||

17.1१७.१

ददौ सत्राजितायैनं सर्वसात्वतसंसदि । (१७।१)

dadau satrājitāyainaṃ sarvasātvatasaṃsadi |

17.2१७.२

तेन मिथ्यापवादेन संतप्तोऽयं जनार्दनः ॥ (१७।२)

tena mithyāpavādena saṃtapto'yaṃ janārdanaḥ ||

18.1१८.१

ततस्ते यादवाः सर्वे वासुदेवमथाब्रुवन् । (१८।१)

tataste yādavāḥ sarve vāsudevamathābruvan |

18.2१८.२

अस्माकं तु मतिर्ह्यासीत्प्रसेनस्तु त्वया हतः ॥ (१८।२)

asmākaṃ tu matirhyāsītprasenastu tvayā hataḥ ||

19.1१९.१

कैकेयस्य सुता भार्या दश सत्राजितः शुभाः । (१९।१)

kaikeyasya sutā bhāryā daśa satrājitaḥ śubhāḥ |

19.2१९.२

तासूत्पन्नाः सुतास्तस्य शतमेकं तु विश्रुताः । (१९।२)

tāsūtpannāḥ sutāstasya śatamekaṃ tu viśrutāḥ |

19.3१९.३

ख्यातिमन्तो महावीर्या भङ्गकारस्तु पूर्वजः ॥ (१९।३)

khyātimanto mahāvīryā bhaṅgakārastu pūrvajaḥ ||

20.1२०.१

अथ व्रतवती तस्माद्भङ्गकारात्तु पूर्वजात् । (२०।१)

atha vratavatī tasmādbhaṅgakārāttu pūrvajāt |

20.2२०.२

सुषुवे सुकुमारीस्तु तिस्रः कमललोचनाः ॥ (२०।२)

suṣuve sukumārīstu tisraḥ kamalalocanāḥ ||

21.1२१.१

सत्यभामा वरा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता । (२१।१)

satyabhāmā varā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā |

21.2२१.२

तथा पद्मावती चैव ताश्च कृष्णाय सो ऽददात् ॥ (२१।२)

tathā padmāvatī caiva tāśca kṛṣṇāya so 'dadāt ||

22.1२२.१

अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् । (२२।१)

anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt |

22.2२२.२

सत्यकस्तस्य पुत्रस्तु सात्यकिस्तस्य चात्मजः ॥ (२२।२)

satyakastasya putrastu sātyakistasya cātmajaḥ ||

23.1२३.१

सत्यवान्युयुधानस्तु शिनेर्नप्ता प्रतापवान् । (२३।१)

satyavānyuyudhānastu śinernaptā pratāpavān |

23.2२३.२

असङ्गो युयुधानस्य द्युम्निस्तस्यात्मजो ऽभवत् ॥ (२३।२)

asaṅgo yuyudhānasya dyumnistasyātmajo 'bhavat ||

24.1२४.१

द्युम्नेर्युगंधरः पुत्र इति शैन्याः प्रकीर्तिताः । (२४।१)

dyumneryugaṃdharaḥ putra iti śainyāḥ prakīrtitāḥ |

24.2२४.२

अनमित्रान्वयो ह्य् एष व्याख्यातो वृष्णिवंशजः ॥ (२४।२)

anamitrānvayo hy eṣa vyākhyāto vṛṣṇivaṃśajaḥ ||

25.1२५.१

अनमित्रस्य संजज्ञे पृथ्व्यां वीरो युधाजितः । (२५।१)

anamitrasya saṃjajñe pṛthvyāṃ vīro yudhājitaḥ |

25.2२५.२

अन्यौ तु तनयौ वीरौ वृषभः क्षत्र एव च ॥ (२५।२)

anyau tu tanayau vīrau vṛṣabhaḥ kṣatra eva ca ||

26.1२६.१

वृषभः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत । (२६।१)

vṛṣabhaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata |

26.2२६.२

जयन्तस्तु जयन्त्यां तु पुत्रः समभवच्छुभः ॥ (२६।२)

jayantastu jayantyāṃ tu putraḥ samabhavacchubhaḥ ||

27.1२७.१

सदायज्ञो ऽतिवीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः । (२७।१)

sadāyajño 'tivīraśca śrutavānatithipriyaḥ |

27.2२७.२

अक्रूरः सुषुवे तस्मात्सदायज्ञो ऽतिदक्षिणः ॥ (२७।२)

akrūraḥ suṣuve tasmātsadāyajño 'tidakṣiṇaḥ ||

28.1२८.१

रत्ना कन्या च शैब्यस्य अक्रूरस्तामवाप्तवान् । (२८।१)

ratnā kanyā ca śaibyasya akrūrastāmavāptavān |

28.2२८.२

पुत्रानुत्पादयामास एकादश महाबलान् ॥ (२८।२)

putrānutpādayāmāsa ekādaśa mahābalān ||

29.1२९.१

उपलम्भः सदालम्भो वृकलो वीर्य एव च । (२९।१)

upalambhaḥ sadālambho vṛkalo vīrya eva ca |

29.2२९.२

सवीतरः सदापक्षः शत्रुघ्नो वारिमेजयः ॥ (२९।२)

savītaraḥ sadāpakṣaḥ śatrughno vārimejayaḥ ||

30.1३०.१

धर्मभृद्धर्मवर्माणौ धृष्टमानस्तथैव च । (३०।१)

dharmabhṛddharmavarmāṇau dhṛṣṭamānastathaiva ca |

30.2३०.२

सर्वे च प्रतिहोतारो रत्नायां जज्ञिरे च ते ॥ (३०।२)

sarve ca pratihotāro ratnāyāṃ jajñire ca te ||

31.1३१.१

अक्रूराद् उग्रसेनायां सुतौ द्वौ कुलवर्धनौ । (३१।१)

akrūrād ugrasenāyāṃ sutau dvau kulavardhanau |

31.2३१.२

देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंनिभौ ॥ (३१।२)

devavānupadevaśca jajñāte devasaṃnibhau ||

32.1३२.१

अश्विन्यां च ततः पुत्राः पृथुर् विपृथुरेव च । (३२।१)

aśvinyāṃ ca tataḥ putrāḥ pṛthur vipṛthureva ca |

32.2३२.२

अश्वत्थामा सुबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ (३२।२)

aśvatthāmā subāhuśca supārśvakagaveṣaṇau ||

33.1३३.१

वृष्टिनेमिः सुधर्मा च तथा शर्यातिरेव च । (३३।१)

vṛṣṭinemiḥ sudharmā ca tathā śaryātireva ca |

33.2३३.२

अभूमिर् वर्जभूमिश्च श्रमिष्ठः श्रवणस्तथा ॥ (३३।२)

abhūmir varjabhūmiśca śramiṣṭhaḥ śravaṇastathā ||

34.1३४.१

इमां मिथ्याभिशस्तिं यो वेद कृष्णादपोहिताम् । (३४।१)

imāṃ mithyābhiśastiṃ yo veda kṛṣṇādapohitām |

34.2३४.२

न स मिथ्याभिशापेन अभिशाप्यो ऽथ केनचित् ॥ (३४।२)

na sa mithyābhiśāpena abhiśāpyo 'tha kenacit ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 45

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit