मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 6

5 of 175 · 94 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकान् । (१।१)

kaśyapasya pravakṣyāmi patnībhyaḥ putrapautrakān |

1.2१.२

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा तथा ॥ (१।२)

aditirditirdanuścaiva ariṣṭā surasā tathā ||

2.1२.१

सुरभिर् विनता तद्वत्ताम्रा क्रोधवशा इरा । (२।१)

surabhir vinatā tadvattāmrā krodhavaśā irā |

2.2२.२

कद्रूर्विश्वा मुनिस् तद्वत् तासां पुत्रान् निबोधत ॥ (२।२)

kadrūrviśvā munis tadvat tāsāṃ putrān nibodhata ||

3.1३.१

तुषिता नाम ये देवाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । (३।१)

tuṣitā nāma ye devāścākṣuṣasyāntare manoḥ |

3.2३.२

वैवस्वतेऽन्तरे चैते आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ (३।२)

vaivasvate'ntare caite ādityā dvādaśa smṛtāḥ ||

4.1४.१

इन्द्रो धाता भगस् त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो यमः । (४।१)

indro dhātā bhagas tvaṣṭā mitro'tha varuṇo yamaḥ |

4.2४.२

विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान् विष्णुर् एव च ॥ (४।२)

vivasvānsavitā pūṣā aṃśumān viṣṇur eva ca ||

5.1५.१

एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः । (५।१)

ete sahasrakiraṇā ādityā dvādaśa smṛtāḥ |

5.2५.२

मारीचात्कश्यपादाप पुत्रानदितिरुत्तमान् ॥ (५।२)

mārīcātkaśyapādāpa putrānaditiruttamān ||

6.1६.१

भृशाश्वस्य ऋषेः पुत्रा देवप्रहरणाः स्मृताः । (६।१)

bhṛśāśvasya ṛṣeḥ putrā devapraharaṇāḥ smṛtāḥ |

6.2६.२

एते देवगणा विप्राः प्रतिमन्वन्तरेषु च ॥ (६।२)

ete devagaṇā viprāḥ pratimanvantareṣu ca ||

7.1७.१

उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते कल्पे कल्पे तथैव च । (७।१)

utpadyante pralīyante kalpe kalpe tathaiva ca |

7.2७.२

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् ॥ (७।२)

ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapād iti naḥ śrutam ||

8.1८.१

हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च । (८।१)

hiraṇyakaśipuṃ caiva hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca |

8.2८.२

हिरण्यकशिपोस्तद्वज्जातं पुत्रचतुष्टयम् ॥ (८।२)

hiraṇyakaśipostadvajjātaṃ putracatuṣṭayam ||

9.1९.१

प्रह्लादश् चानुह्लादश्च संह्लादो ह्लाद एव च । (९।१)

prahlādaś cānuhlādaśca saṃhlādo hlāda eva ca |

9.2९.२

प्रह्लादपुत्र आयुष्मान् शिबिर् बाष्कल एव च ॥ (९।२)

prahlādaputra āyuṣmān śibir bāṣkala eva ca ||

10.1१०.१

विरोचनश् चतुर्थश्च स बलिं पुत्रमाप्तवान् । (१०।१)

virocanaś caturthaśca sa baliṃ putramāptavān |

10.2१०.२

बलेः पुत्रशतं त्व् आसीद् बाणज्येष्ठं ततो द्विजाः ॥ (१०।२)

baleḥ putraśataṃ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ tato dvijāḥ ||

11.1११.१

धृतराष्ट्रस् तथा सूर्यश्चन्द्रश्चन्द्रांशुतापनः । (११।१)

dhṛtarāṣṭras tathā sūryaścandraścandrāṃśutāpanaḥ |

11.2११.२

निकुम्भनाभो गुर्वक्षः कुक्षिभीमो विभीषणः ॥ (११।२)

nikumbhanābho gurvakṣaḥ kukṣibhīmo vibhīṣaṇaḥ ||

12.1१२.१

एवमाद्यास् तु बहवो बाणज्येष्ठा गुणाधिकाः । (१२।१)

evamādyās tu bahavo bāṇajyeṣṭhā guṇādhikāḥ |

12.2१२.२

बाणः सहस्रबाहुश् च सर्वास्त्रगणसंयुतः ॥ (१२।२)

bāṇaḥ sahasrabāhuś ca sarvāstragaṇasaṃyutaḥ ||

13.1१३.१

तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलभृत् । (१३।१)

tapasā toṣito yasya pure vasati śūlabhṛt |

13.2१३.२

महाकालत्वम् अगमत्साम्यं यश्च पिनाकिनः ॥ (१३।२)

mahākālatvam agamatsāmyaṃ yaśca pinākinaḥ ||

14.1१४.१

हिरण्याक्षस्य पुत्रो ऽभूद् उलूकः शकुनिस्तथा । (१४।१)

hiraṇyākṣasya putro 'bhūd ulūkaḥ śakunistathā |

14.2१४.२

भूतसंतापनश् चैव महानाभस्तथैव च ॥ (१४।२)

bhūtasaṃtāpanaś caiva mahānābhastathaiva ca ||

15.1१५.१

एतेभ्यः पुत्रपौत्राणां कोटयः सप्तसप्ततिः । (१५।१)

etebhyaḥ putrapautrāṇāṃ koṭayaḥ saptasaptatiḥ |

15.2१५.२

महाबला महाकाया नानारूपा महौजसः ॥ (१५।२)

mahābalā mahākāyā nānārūpā mahaujasaḥ ||

16.1१६.१

दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् । (१६।१)

danuḥ putraśataṃ lebhe kaśyapād baladarpitam |

16.2१६.२

विप्रचित्तिः प्रधानोऽभूद्येषां मध्ये महाबलः ॥ (१६।२)

vipracittiḥ pradhāno'bhūdyeṣāṃ madhye mahābalaḥ ||

17.1१७.१

द्विमूर्धा शकुनिश्चैव तथा शङ्कुशिरोधरः । (१७।१)

dvimūrdhā śakuniścaiva tathā śaṅkuśirodharaḥ |

17.2१७.२

अयोमुखः शम्बरश् च कपिशो नामतस्तथा ॥ (१७।२)

ayomukhaḥ śambaraś ca kapiśo nāmatastathā ||

18.1१८.१

मारीचिर् मेघवांश्चैव इरा गर्भशिरास् तथा । (१८।१)

mārīcir meghavāṃścaiva irā garbhaśirās tathā |

18.2१८.२

विद्रावणश्च केतुश्च केतुवीर्यः शतह्रदः ॥ (१८।२)

vidrāvaṇaśca ketuśca ketuvīryaḥ śatahradaḥ ||

19.1१९.१

इन्द्रजित् सप्तजिच्चैव वज्रनाभस्तथैव च । (१९।१)

indrajit saptajiccaiva vajranābhastathaiva ca |

19.2१९.२

एकचक्रो महाबाहुर् वज्राक्षस् तारकस् तथा ॥ (१९।२)

ekacakro mahābāhur vajrākṣas tārakas tathā ||

20.1२०.१

असिलोमा पुलोमा च बिन्दुर्बाणो महासुरः । (२०।१)

asilomā pulomā ca bindurbāṇo mahāsuraḥ |

20.2२०.२

स्वर्भानुर्वृषपर्वा च एवमाद्या दनोः सुताः ॥ (२०।२)

svarbhānurvṛṣaparvā ca evamādyā danoḥ sutāḥ ||

21.1२१.१

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शची चैव पुलोमजा । (२१।१)

svarbhānostu prabhā kanyā śacī caiva pulomajā |

21.2२१.२

उपदानवी मयस्यासीत् तथा मन्दोदरी कुहूः ॥ (२१।२)

upadānavī mayasyāsīt tathā mandodarī kuhūḥ ||

22.1२२.१

शर्मिष्ठा सुन्दरी चैव चन्द्रा च वृषपर्वणः । (२२।१)

śarmiṣṭhā sundarī caiva candrā ca vṛṣaparvaṇaḥ |

22.2२२.२

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते हि ते ॥ (२२।२)

pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute hi te ||

23.1२३.१

बह्वपत्ये महासत्त्वे मारीचस्य परिग्रहे । (२३।१)

bahvapatye mahāsattve mārīcasya parigrahe |

23.2२३.२

तयोः षष्टिसहस्राणि दानवानामभूत्पुरा ॥ (२३।२)

tayoḥ ṣaṣṭisahasrāṇi dānavānāmabhūtpurā ||

24.1२४.१

पौलोमान्कालकेयांश्च मारीचो ऽजनयत्पुरा । (२४।१)

paulomānkālakeyāṃśca mārīco 'janayatpurā |

24.2२४.२

अवध्या ये ऽमराणां वै हिरण्यपुरवासिनः ॥ (२४।२)

avadhyā ye 'marāṇāṃ vai hiraṇyapuravāsinaḥ ||

25.1२५.१

चतुर्मुखाल्लब्धवरास्ते हता विजयेन तु । (२५।१)

caturmukhāllabdhavarāste hatā vijayena tu |

25.2२५.२

विप्रचित्तिः सैंहिकेयान् सिंहिकायाम् अजीजनत् ॥ (२५।२)

vipracittiḥ saiṃhikeyān siṃhikāyām ajījanat ||

26.1२६.१

हिरण्यकशिपोर्ये वै भागिनेयास् त्रयोदश । (२६।१)

hiraṇyakaśiporye vai bhāgineyās trayodaśa |

26.2२६.२

व्यंसः कल्पश्च राजेन्द्र नलो वातापिरेव च ॥ (२६।२)

vyaṃsaḥ kalpaśca rājendra nalo vātāpireva ca ||

27.1२७.१

इल्वलो नमुचिश्चैव श्वसृपश् चाजनस् तथा । (२७।१)

ilvalo namuciścaiva śvasṛpaś cājanas tathā |

27.2२७.२

नरकः कालनाभश्च सरमाणस् तथैव च ॥ (२७।२)

narakaḥ kālanābhaśca saramāṇas tathaiva ca ||

28.1२८.१

कालवीयेश् च विख्यातो दनुवंशविवर्धनाः । (२८।१)

kālavīyeś ca vikhyāto danuvaṃśavivardhanāḥ |

28.2२८.२

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः स्मृताः ॥ (२८।२)

saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ smṛtāḥ ||

29.1२९.१

अवध्याः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (२९।१)

avadhyāḥ sarvadevānāṃ gandharvoragarakṣasām |

29.2२९.२

ये हता भर्गम् आश्रित्य त्व् अर्जुनेन रणाजिरे ॥ (२९।२)

ye hatā bhargam āśritya tv arjunena raṇājire ||

30.1३०.१

षट्कन्या जनयामास ताम्रा मारीचबीजतः । (३०।१)

ṣaṭkanyā janayāmāsa tāmrā mārīcabījataḥ |

30.2३०.२

शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी गृध्रिका शुचिः ॥ (३०।२)

śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī gṛdhrikā śuciḥ ||

31.1३१.१

शुकी शुकानुलूकांश्च जनयामास धर्मतः । (३१।१)

śukī śukānulūkāṃśca janayāmāsa dharmataḥ |

31.2३१.२

श्येनी श्येनांस्तथा भासी कुररानप्यजीजनत् ॥ (३१।२)

śyenī śyenāṃstathā bhāsī kurarānapyajījanat ||

32.1३२.१

गृध्री गृध्रान्कपोतांश्च पारावतविहंगमान् । (३२।१)

gṛdhrī gṛdhrānkapotāṃśca pārāvatavihaṃgamān |

32.2३२.२

हंससारसक्रौञ्चांश् च प्लवाञ्छुचिरजीजनत् ॥ (३२।२)

haṃsasārasakrauñcāṃś ca plavāñchucirajījanat ||

33.1३३.१

अजाश्वमेषोष्ट्रखरान् सुग्रीवी चाप्यजीजनत् । (३३।१)

ajāśvameṣoṣṭrakharān sugrīvī cāpyajījanat |

33.2३३.२

एष ताम्रान्वयः प्रोक्तो विनतायां निबोधत ॥ (३३।२)

eṣa tāmrānvayaḥ prokto vinatāyāṃ nibodhata ||

34.1३४.१

गरुडः पततां नाथो ऽरुणश्च पतत्रिणाम् । (३४।१)

garuḍaḥ patatāṃ nātho 'ruṇaśca patatriṇām |

34.2३४.२

सौदामनी तथा कन्या येयं नभसि विश्रुता ॥ (३४।२)

saudāmanī tathā kanyā yeyaṃ nabhasi viśrutā ||

35.1३५.१

सम्पातिश् च जटायुश्च अरुणस्य सुताव् उभौ । (३५।१)

sampātiś ca jaṭāyuśca aruṇasya sutāv ubhau |

35.2३५.२

सम्पातिपुत्रो बभ्रुश्च शीघ्रगश्चापि विश्रुतः ॥ (३५।२)

sampātiputro babhruśca śīghragaścāpi viśrutaḥ ||

36.1३६.१

जटायुषः कर्णिकारः शतगामी च विश्रुतौ । (३६।१)

jaṭāyuṣaḥ karṇikāraḥ śatagāmī ca viśrutau |

36.2३६.२

सारसो रज्जुवालश्च भेरुण्डश्चापि तत्सुताः ॥ (३६।२)

sāraso rajjuvālaśca bheruṇḍaścāpi tatsutāḥ ||

37.1३७.१

तेषामनन्तमभवत्पक्षिणां पुत्रपौत्रकम् । (३७।१)

teṣāmanantamabhavatpakṣiṇāṃ putrapautrakam |

37.2३७.२

सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अभवत्पुरा ॥ (३७।२)

surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām abhavatpurā ||

38.1३८.१

सहस्रशिरसां कद्रूः सहस्रं चापि सुव्रत । (३८।१)

sahasraśirasāṃ kadrūḥ sahasraṃ cāpi suvrata |

38.2३८.२

प्रधानास्तेषु विख्याताः षड्विंशतिर् अरिंदम ॥ (३८।२)

pradhānāsteṣu vikhyātāḥ ṣaḍviṃśatir ariṃdama ||

39.1३९.१

शेषवासुकिकर्कोटशङ्खैरावतकम्बलाः । (३९।१)

śeṣavāsukikarkoṭaśaṅkhairāvatakambalāḥ |

39.2३९.२

धनंजयमहानीलपद्माश्वतरतक्षकाः ॥ (३९।२)

dhanaṃjayamahānīlapadmāśvataratakṣakāḥ ||

40.1४०.१

एलापत्त्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः । (४०।१)

elāpattramahāpadmadhṛtarāṣṭrabalāhakāḥ |

40.2४०.२

शङ्खपालमहाशङ्खपुष्पदंष्ट्रशुभाननाः ॥ (४०।२)

śaṅkhapālamahāśaṅkhapuṣpadaṃṣṭraśubhānanāḥ ||

41.1४१.१

शङ्कुरोमा च बहुलो वामनः पाणिनस्तथा । (४१।१)

śaṅkuromā ca bahulo vāmanaḥ pāṇinastathā |

41.2४१.२

कपिलो दुर्मुखश्चापि पतञ्जलिरिति स्मृताः ॥ (४१।२)

kapilo durmukhaścāpi patañjaliriti smṛtāḥ ||

42.1४२.१

एषामनन्तमभवत्सर्वेषां पुत्रपौत्रकम् । (४२।१)

eṣāmanantamabhavatsarveṣāṃ putrapautrakam |

42.2४२.२

प्रायशो यत्पुरा दग्धं जनमेजयमन्दिरे ॥ (४२।२)

prāyaśo yatpurā dagdhaṃ janamejayamandire ||

43.1४३.१

रक्षोगणं क्रोधवशा स्वनामानम् अजीजनत् । (४३।१)

rakṣogaṇaṃ krodhavaśā svanāmānam ajījanat |

43.2४३.२

दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनादगात्क्षयम् ॥ (४३।२)

daṃṣṭriṇāṃ niyutaṃ teṣāṃ bhīmasenādagātkṣayam ||

44.1४४.१

रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यो वराङ्गनाः । (४४।१)

rudrāṇāṃ ca gaṇaṃ tadvad gomahiṣyo varāṅganāḥ |

44.2४४.२

सुरभिर्जनयामास कश्यपात्संयतव्रता ॥ (४४।२)

surabhirjanayāmāsa kaśyapātsaṃyatavratā ||

45.1४५.१

मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा । (४५।१)

munirmunīnāṃ ca gaṇaṃ gaṇamapsarasāṃ tathā |

45.2४५.२

तथा किंनरगन्धर्वान् अरिष्टाजनयद् बहून् ॥ (४५।२)

tathā kiṃnaragandharvān ariṣṭājanayad bahūn ||

46.1४६.१

तृणवृक्षलतागुल्ममिरा सर्वम् अजीजनत् । (४६।१)

tṛṇavṛkṣalatāgulmamirā sarvam ajījanat |

46.2४६.२

विश्वा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः ॥ (४६।२)

viśvā tu yakṣarakṣāṃsi janayāmāsa koṭiśaḥ ||

47.1४७.१

तत एकोनपञ्चाशन्मरुतः कश्यपाद्दितिः । (४७।१)

tata ekonapañcāśanmarutaḥ kaśyapādditiḥ |

47.2४७.२

जनयामास धर्मज्ञान्सर्वानमरवल्लभान् ॥ (४७।२)

janayāmāsa dharmajñānsarvānamaravallabhān ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 6

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit