मत्स्य उवाच । (१।१)

ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा । (१।२)

सुराणामसुराणां च परस्परजयैषिणाम् ॥ (१।३)

दानवा दैवतैः सार्धं नानाप्रहरणोद्यताः । (२।१)

समीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः ॥ (२।२)

तत्सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ । (३।१)

धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च ॥ (३।२)

ततो रथैर्विप्रयुक्तैर्वारणैश्च प्रचोदितैः । (४।१)

उत्पतद्भिश्च गगनमसिहस्तैः समन्ततः ॥ (४।२)

क्षिप्यमाणैश्च मुसलैः संपतद्भिश्च सायकैः । (५।१)

चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुद्गरैः ॥ (५।२)

तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसंकुलम् । (६।१)

जगतस्त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम् ॥ (६।२)

हस्तमुक्तैश्च परिघैर् विप्रयुक्तैश्च पर्वतैः । (७।१)

दानवाः समरे जघ्नुर्देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥ (७।२)

ते वध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जितकाशिभिः । (८।१)

विषण्णवदना देवा जग्मुरार्तिं परां मृधे ॥ (८।२)

तेऽस्त्रशूलप्रमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः । (९।१)

भिन्नोरस्का दितिसुतैर् वेमू रक्तं व्रणैर्बहु ॥ (९।२)

वेष्टिताः शरजालैश्च निर्यत्नाश्चासुरैः कृताः । (१०।१)

प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस्ते विचेष्टितुम् ॥ (१०।२)

अस्तं गतमिवाभाति निष्प्राणसदृशाकृति । (११।१)

बलं सुराणामसुरैर्निष्प्रयत्नायुधं कृतम् ॥ (११।२)

दैत्यचापच्युतान् घोरांश्छित्त्वा वज्रेण ताञ्छरान् । (१२।१)

शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः ॥ (१२।२)

स दैत्यप्रमुखान्हत्वा तद्दानवबलं महत् । (१३।१)

तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतम् अथाकरोत् ॥ (१३।२)

तेऽन्योन्यं नावबुध्यन्त देवानां वाहनानि च । (१४।१)

घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा ॥ (१४।२)

यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विदितात्मनाम् । (४३।१)

सृजध्वं मानसान्पुत्रान्प्राजापत्येन कर्मणा ॥ (४३।२)

मनसा निर्मिता योनिराधातव्या तपस्विभिः । (४४।१)

न दारयोगो बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम् ॥ (४४।२)

यदिदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः । (४५।१)

व्याहृतं सद्भिर् अत्यर्थमसद्भिरिव मे मतम् ॥ (४५।२)

वपुर्दीप्तान्तरात्मानम् एतत्कृत्वा मनोमयम् । (४६।१)

दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रम् आत्मतनूरुहम् ॥ (४६।२)

एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति । (४७।१)

वन्येनानेन विधिना दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥ (४७।२)

ऊर्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने । (४८।१)

ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम् ॥ (४८।२)

तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्धनः । (४९।१)

जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रोऽग्निः समपद्यत ॥ (४९।२)

ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तकोऽनलः । (५०।१)

दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीञ्जज्ञे परमकोपनः ॥ (५०।२)

उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरं क्षीणया गिरा । (५१।१)

क्षुधा मे बाधते तात जगद्भक्ष्ये त्यजस्व माम् ॥ (५१।२)

त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश । (५२।१)

निर्दहन्सर्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः ॥ (५२।२)

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमूर्वं सभाजयन् । (५३।१)

उवाच वार्यतां पुत्रो जगतश्च दयां कुरु ॥ (५३।२)

अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये स्थानमुत्तमम् । (५४।१)

तथ्यमेतद्वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर ॥ (५४।२)

ऊर्व उवाच । (५५।१)

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मेऽद्य भगवाञ्छिशोः । (५५।२)

मतिमेतां ददातीह परमानुग्रहाय वै ॥ (५५।३)

प्रभातकाले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे । (५६।१)

भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम् ॥ (५६।२)

कुत्र चास्य निवासः स्याद्भोजनं वा किमात्मकम् । (५७।१)

विधास्यतीह भगवान्वीर्यतुल्यं महौजसः ॥ (५७।२)

ब्रह्मोवाच । (५८।१)

वडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति । (५८।२)

मम योनिर्जलं विप्र तस्य पीतवतः सुखम् ॥ (५८।३)

यत्राहमास नियतं पिबन्वारिमयं हविः । (५९।१)

तद्धविस्तव पुत्रस्य विसृजाम्यालयं च तत् ॥ (५९।२)

ततो युगान्ते भूतानामेष चाहं च पुत्रक । (६०।१)

सहितौ विचरिष्यावो निष्पुत्राणामृणापहः ॥ (६०।२)

एषोऽग्निर् अन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः । (६१।१)

दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम् ॥ (६१।२)

एवमस्त्विति तं सोऽग्निः संवृतज्वालमण्डलः । (६२।१)

प्रविवेशार्णवमुखं प्रक्षिप्य पितरि प्रभाम् ॥ (६२।२)

प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ये च सर्वे महर्षयः । (६३।१)

और्वस्याग्नेः प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वां गतिमुपाश्रिताः ॥ (६३।२)

हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम् । (६४।१)

उच्चैः प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ (६४।२)

भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम् । (६५।१)

तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः ॥ (६५।२)

अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत । (६६।१)

भृत्य इत्यवगन्तव्यः साध्यो यदिह कर्मणा ॥ (६६।२)

तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम् । (६७।१)

यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात्पराजयः ॥ (६७।२)

और्व उवाच । (६८।१)

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य तेऽहं गुरुः स्थितः । (६८।२)

नास्ति मे तपसानेन भयमद्येह सुव्रत ॥ (६८।३)

तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम् । (६९।१)

निरिन्धनामग्निमयीं दुर्धर्षां पावकैरपि ॥ (६९।२)

एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारिविनिग्रहे । (७०।१)

संरक्षत्यात्मपक्षं च विपक्षं च प्रधक्ष्यति ॥ (७०।२)

एवमस्त्विति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुंगवम् । (७१।१)

जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः ॥ (७१।२)

एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा । (७२।१)

और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना ॥ (७२।२)

तस्मिंस्तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः । (७३।१)

शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा ॥ (७३।२)

यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान्सुखी । (७४।१)

दीयतां मे सखा शक्र तोययोनिर्निशाकरः ॥ (७४।२)

तेनाहं सह संगम्य यादोभिश्च समावृतः । (७५।१)

मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥ (७५।२)