मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 158

157 of 175 · 111 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वीरक उवाच । (१।१)

vīraka uvāca

1.2१.२

एवमुक्त्वा गिरिसुता माता मे स्नेहवत्सला । (१।२)

evamuktvā girisutā mātā me snehavatsalā |

1.3१.३

प्रवेशं लभते नान्या नारी कमललोचने ॥ (१।३)

praveśaṃ labhate nānyā nārī kamalalocane ||

2.1२.१

इत्युक्ता तु तदा देवी चिन्तयामास चेतसा । (२।१)

ityuktā tu tadā devī cintayāmāsa cetasā |

2.2२.२

न सा नारीति दैत्योऽसौ वायुर्मे यामभाषत ॥ (२।२)

na sā nārīti daityo'sau vāyurme yāmabhāṣata ||

3.1३.१

वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया । (३।१)

vṛthaiva vīrakaḥ śapto mayā krodhaparītayā |

3.2३.२

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमीरितैः ॥ (३।२)

akāryaṃ kriyate mūḍhaiḥ prāyaḥ krodhasamīritaiḥ ||

4.1४.१

क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हन्ति स्थिरां श्रियम् । (४।१)

krodhena naśyate kīrtiḥ krodho hanti sthirāṃ śriyam |

4.2४.२

अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् । (४।२)

aparicchinnatattvārthā putraṃ śāpitavatyaham |

4.3४.३

विपरीतार्थबुद्धीनां सुलभो विपदोदयः ॥ (४।३)

viparītārthabuddhīnāṃ sulabho vipadodayaḥ ||

5.1५.१

संचिन्त्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । (५।१)

saṃcintyaivamuvācedaṃ vīrakaṃ prati śailajā |

5.2५.२

लज्जासज्जविकारेण वदनेनाम्बुजत्विषा ॥ (५।२)

lajjāsajjavikāreṇa vadanenāmbujatviṣā ||

6.1६.१

देव्युवाच । (६।१)

devyuvāca |

6.2६.२

अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः । (६।२)

ahaṃ vīraka te mātā mā te'stu manaso bhramaḥ |

6.3६.३

शंकरस्यास्मि दयिता सुता तुहिनभूभृतः ॥ (६।३)

śaṃkarasyāsmi dayitā sutā tuhinabhūbhṛtaḥ ||

7.1७.१

मम गात्रच्छविभ्रान्त्या मा शङ्कां पुत्र भावय । (७।१)

mama gātracchavibhrāntyā mā śaṅkāṃ putra bhāvaya |

7.2७.२

तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मजन्मना ॥ (७।२)

tuṣṭena gauratā dattā mameyaṃ padmajanmanā ||

8.1८.१

मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तान्ते दैत्यनिर्मिते । (८।१)

mayā śapto'syavidite vṛttānte daityanirmite |

8.2८.२

ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्थिते ॥ (८।२)

jñātvā nārīpraveśaṃ tu śaṃkare rahasi sthite ||

9.1९.१

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते । (९।१)

na nivartayituṃ śakyaḥ śāpaḥ kiṃ tu bravīmi te |

9.2९.२

शीघ्रमेष्यसि मानुष्यात्स त्वं कामसमन्वितः ॥ (९।२)

śīghrameṣyasi mānuṣyātsa tvaṃ kāmasamanvitaḥ ||

10.1१०.१

सूत उवाच । (१०।१)

sūta uvāca

10.2१०.२

शिरसा तु ततो वन्द्य मातरं पूर्णमानसः । (१०।२)

śirasā tu tato vandya mātaraṃ pūrṇamānasaḥ |

10.3१०.३

उवाचोदितपूर्णेन्दुद्युतिं च हिमशैलजाम् ॥ (१०।३)

uvācoditapūrṇendudyutiṃ ca himaśailajām ||

11.1११.१

वीरक उवाच । (११।१)

vīraka uvāca

11.2११.२

नतसुरासुरमौलिमिलन्मणिप्रचयकान्तिकरालनखाङ्किते । (११।२)

natasurāsuramaulimilanmaṇipracayakāntikarālanakhāṅkite |

11.3११.३

नगसुते शरणागतवत्सले तव नतोऽस्मि नतार्तिविनाशिनि ॥ (११।३)

nagasute śaraṇāgatavatsale tava nato'smi natārtivināśini ||

12.1१२.१

तपनमण्डलमण्डितकंधरे पृथुसुवर्णसुवर्णनगद्युते । (१२।१)

tapanamaṇḍalamaṇḍitakaṃdhare pṛthusuvarṇasuvarṇanagadyute |

12.2१२.२

विषभुजंगनिषङ्गविभूषिते गिरिसुते भवतीमहमाश्रये ॥ (१२।२)

viṣabhujaṃganiṣaṅgavibhūṣite girisute bhavatīmahamāśraye ||

13.1१३.१

जगति कः प्रणताभिमतं ददौ झटिति सिद्धनुते भवती यथा । (१३।१)

jagati kaḥ praṇatābhimataṃ dadau jhaṭiti siddhanute bhavatī yathā |

13.2१३.२

जगति कां च न वाञ्छति शंकरो भुवनधृत्तनये भवतीं यथा ॥ (१३।२)

jagati kāṃ ca na vāñchati śaṃkaro bhuvanadhṛttanaye bhavatīṃ yathā ||

14.1१४.१

विमलयोगविनिर्मितदुर्जयस्वतनुतुल्यमहेश्वरमण्डले । (१४।१)

vimalayogavinirmitadurjayasvatanutulyamaheśvaramaṇḍale |

14.2१४.२

विदलितान्धकबान्धवसंहतिः सुरवरैः प्रथमं त्वमभिष्टुता ॥ (१४।२)

vidalitāndhakabāndhavasaṃhatiḥ suravaraiḥ prathamaṃ tvamabhiṣṭutā ||

15.1१५.१

सितसटापटलोद्धतकंधराभरमहामृगराजरथस्थिता । (१५।१)

sitasaṭāpaṭaloddhatakaṃdharābharamahāmṛgarājarathasthitā |

15.2१५.२

विमलशक्तिमुखानलपिङ्गलायतभुजौघविपिष्टमहासुरा ॥ (१५।२)

vimalaśaktimukhānalapiṅgalāyatabhujaughavipiṣṭamahāsurā ||

16.1१६.१

निगदिता भुवनैरिति चण्डिका जननि शुम्भनिशुम्भनिषूदनी । (१६।१)

nigaditā bhuvanairiti caṇḍikā janani śumbhaniśumbhaniṣūdanī |

16.2१६.२

प्रणतचिन्तितदानवदानवप्रमथनैकरतिस्तरसा भुवि ॥ (१६।२)

praṇatacintitadānavadānavapramathanaikaratistarasā bhuvi ||

17.1१७.१

वियति वायुपथे ज्वलनोज्ज्वलेऽवनितले तव देवि च यद्वपुः । (१७।१)

viyati vāyupathe jvalanojjvale'vanitale tava devi ca yadvapuḥ |

17.2१७.२

तदजितेऽप्रतिमे प्रणमाम्यहं भुवनभाविनि ते भववल्लभे ॥ (१७।२)

tadajite'pratime praṇamāmyahaṃ bhuvanabhāvini te bhavavallabhe ||

18.1१८.१

जलधयो ललितोद्धतवीचयो हुतवहद्युतयश्च चराचरम् । (१८।१)

jaladhayo lalitoddhatavīcayo hutavahadyutayaśca carācaram |

18.2१८.२

फणसहस्रभृतश्च भुजंगमास्त्वदभिधास्यति मय्यभयंकराः ॥ (१८।२)

phaṇasahasrabhṛtaśca bhujaṃgamāstvadabhidhāsyati mayyabhayaṃkarāḥ ||

19.1१९.१

भगवति स्थिरभक्तजनाश्रये प्रतिगतो भवतीचरणाश्रयम् । (१९।१)

bhagavati sthirabhaktajanāśraye pratigato bhavatīcaraṇāśrayam |

19.2१९.२

करणजातमिहास्तु ममाचलं नुतिलवाप्तिफलाशयहेतुतः । (१९।२)

karaṇajātamihāstu mamācalaṃ nutilavāptiphalāśayahetutaḥ |

19.3१९.३

प्रशममेहि ममात्मजवत्सले तव नमोऽस्तु जगत्त्रयसंश्रये ॥ (१९।३)

praśamamehi mamātmajavatsale tava namo'stu jagattrayasaṃśraye ||

20.1२०.१

त्वयि ममास्तु मतिः सततं शिवे शरणगोऽस्मि नतोऽस्मि नमोऽस्तु ते । (२०।१)

tvayi mamāstu matiḥ satataṃ śive śaraṇago'smi nato'smi namo'stu te |

20.2२०.२

सूत उवाच । (२०।२)

sūta uvāca

20.3२०.३

प्रसन्ना तु ततो देवी वीरकस्येति संस्तुता । (२०।३)

prasannā tu tato devī vīrakasyeti saṃstutā |

20.4२०.४

प्रविवेश शुभं भर्तुर्भवनं भूधरात्मजा ॥ (२०।४)

praviveśa śubhaṃ bharturbhavanaṃ bhūdharātmajā ||

21.1२१.१

अथ रुद्रो महागौरीं गौरीं दृष्ट्वा तु सुन्दरीम् । (२१।१)

atha rudro mahāgaurīṃ gaurīṃ dṛṣṭvā tu sundarīm |

21.2२१.२

चित्तव्यामोहनाकारां करीन्द्रोन्मत्तगामिनीम् ॥ (२१।२)

cittavyāmohanākārāṃ karīndronmattagāminīm ||

22.1२२.१

पूर्णचन्द्राननां तन्वीं नितम्बोरुघनस्तनीम् । (२२।१)

pūrṇacandrānanāṃ tanvīṃ nitamborughanastanīm |

22.2२२.२

मध्ये क्षामां तथाक्षीणलावण्यामृतवर्षिणीम् ॥ (२२।२)

madhye kṣāmāṃ tathākṣīṇalāvaṇyāmṛtavarṣiṇīm ||

23.1२३.१

सर्वाभरणपूर्वाङ्गीं मदो मन्देन कारिणीम् । (२३।१)

sarvābharaṇapūrvāṅgīṃ mado mandena kāriṇīm |

23.2२३.२

सकामः शङ्कितो दीनो रौद्रो वीरो भयानकः ॥ (२३।२)

sakāmaḥ śaṅkito dīno raudro vīro bhayānakaḥ ||

24.1२४.१

करुणाहास्यबीभत्सकिंचित्किंचिद्धरो ऽभवत् । (२४।१)

karuṇāhāsyabībhatsakiṃcitkiṃciddharo 'bhavat |

24.2२४.२

जिघांसुर्देववाक्येन भैरवं कृतवान्वपुः ॥ (२४।२)

jighāṃsurdevavākyena bhairavaṃ kṛtavānvapuḥ ||

25.1२५.१

सा चापि भैरवी जाता देवस्य प्रतिरूपिणी । (२५।१)

sā cāpi bhairavī jātā devasya pratirūpiṇī |

25.2२५.२

तस्या रूपसहस्राणि ददर्श गिरिगोचरः ॥ (२५।२)

tasyā rūpasahasrāṇi dadarśa girigocaraḥ ||

26.1२६.१

ग्रस्ते सहस्ररूपाणां तारारूपे प्रदर्शिते । (२६।१)

graste sahasrarūpāṇāṃ tārārūpe pradarśite |

26.2२६.२

पार्वत्या चाथ निःशङ्कः शंकरो वाभवत्ततः ॥ (२६।२)

pārvatyā cātha niḥśaṅkaḥ śaṃkaro vābhavattataḥ ||

27.1२७.१

दृष्ट्वा जगन्मयीं तां तु रराम सुरतप्रियः । (२७।१)

dṛṣṭvā jaganmayīṃ tāṃ tu rarāma suratapriyaḥ |

27.2२७.२

विरहोत्कण्ठितां भार्यां प्राप्य भूयो हिमात्मजाम् ॥ (२७।२)

virahotkaṇṭhitāṃ bhāryāṃ prāpya bhūyo himātmajām ||

28.1२८.१

यावद्वर्षसहस्रान्तमुभयो रहसिस्थयोः । (२८।१)

yāvadvarṣasahasrāntamubhayo rahasisthayoḥ |

28.2२८.२

नानाकरणबद्धोत्था क्रीडासीत् संतता तयोः ॥ (२८।२)

nānākaraṇabaddhotthā krīḍāsīt saṃtatā tayoḥ ||

29.1२९.१

द्वारस्थो वीरको देवान् हरदर्शनकाङ्क्षिणः । (२९।१)

dvārastho vīrako devān haradarśanakāṅkṣiṇaḥ |

29.2२९.२

व्यसर्जयत् स्वकान्येव गृहाण्यादरपूर्वकम् ॥ (२९।२)

vyasarjayat svakānyeva gṛhāṇyādarapūrvakam ||

30.1३०.१

नास्त्यत्रावसरो देवा देव्या सह वृषाकपिः । (३०।१)

nāstyatrāvasaro devā devyā saha vṛṣākapiḥ |

30.2३०.२

निभृतः क्रीडतीत्युक्ता ययुस्ते च यथागतम् ॥ (३०।२)

nibhṛtaḥ krīḍatītyuktā yayuste ca yathāgatam ||

31.1३१.१

गते वर्षसहस्रे तु देवास्त्वरितमानसाः । (३१।१)

gate varṣasahasre tu devāstvaritamānasāḥ |

31.2३१.२

ज्वलनं चोदयामासुर् ज्ञातुं शंकरचेष्टितम् ॥ (३१।२)

jvalanaṃ codayāmāsur jñātuṃ śaṃkaraceṣṭitam ||

32.1३२.१

प्रविश्य जालरन्ध्रेण शुकरूपी हुताशनः । (३२।१)

praviśya jālarandhreṇa śukarūpī hutāśanaḥ |

32.2३२.२

ददृशे शयने शर्वं रतं गिरिजया सह ॥ (३२।२)

dadṛśe śayane śarvaṃ rataṃ girijayā saha ||

33.1३३.१

ददृशे तं च देवेशो हुताशं शुकरूपिणम् । (३३।१)

dadṛśe taṃ ca deveśo hutāśaṃ śukarūpiṇam |

33.2३३.२

तमुवाच महादेवः किंचित्कोपसमन्वितः ॥ (३३।२)

tamuvāca mahādevaḥ kiṃcitkopasamanvitaḥ ||

34.1३४.१

शर्व उवाच । (३४।१)

śarva uvāca

34.2३४.२

निषिक्तमर्धं देव्यां मे शुक्रस्य शुकविग्रह । (३४।२)

niṣiktamardhaṃ devyāṃ me śukrasya śukavigraha |

34.3३४.३

लज्जया विरतिस्थायां त्वमर्धं पिब पावक ॥ (३४।३)

lajjayā viratisthāyāṃ tvamardhaṃ piba pāvaka ||

35.1३५.१

यस्मात्तु त्वत्कृतो विघ्नस्तस्मात्त्वय्युपपद्यते । (३५।१)

yasmāttu tvatkṛto vighnastasmāttvayyupapadyate |

35.2३५.२

इत्युक्तः प्राञ्जलिर्वह्निर् अपिबद्वीर्यमाहितम् ॥ (३५।२)

ityuktaḥ prāñjalirvahnir apibadvīryamāhitam ||

36.1३६.१

तेनापूर्यत तान्देवांस्तत्तत्कायविभेदतः । (३६।१)

tenāpūryata tāndevāṃstattatkāyavibhedataḥ |

36.2३६.२

विपाट्य जठरं तेषां वीर्यं माहेश्वरं ततः ॥ (३६।२)

vipāṭya jaṭharaṃ teṣāṃ vīryaṃ māheśvaraṃ tataḥ ||

37.1३७.१

निष्क्रान्ते तप्तहेमाभं विततं शंकराश्रमे । (३७।१)

niṣkrānte taptahemābhaṃ vitataṃ śaṃkarāśrame |

37.2३७.२

तस्मिन्सरो महज्जातं विमलं बहुयोजनम् ॥ (३७।२)

tasminsaro mahajjātaṃ vimalaṃ bahuyojanam ||

38.1३८.१

प्रोत्फुल्लहेमकमलं नानाविहगनादितम् । (३८।१)

protphullahemakamalaṃ nānāvihaganāditam |

38.2३८.२

तच्छ्रुत्वा तु ततो देवी हेमद्रुममहाजलम् ॥ (३८।२)

tacchrutvā tu tato devī hemadrumamahājalam ||

39.1३९.१

जगाम कौतुकाविष्टा तत्सरः कनकाम्बुजम् । (३९।१)

jagāma kautukāviṣṭā tatsaraḥ kanakāmbujam |

39.2३९.२

तत्र कृत्वा जलक्रीडां तदब्जकृतशेखरा ॥ (३९।२)

tatra kṛtvā jalakrīḍāṃ tadabjakṛtaśekharā ||

40.1४०.१

उपविष्टा ततस्तस्य तीरे देवी सखीयुता । (४०।१)

upaviṣṭā tatastasya tīre devī sakhīyutā |

40.2४०.२

पातुकामा च तत्तोयं स्वादु निर्मलपङ्कजम् ॥ (४०।२)

pātukāmā ca tattoyaṃ svādu nirmalapaṅkajam ||

41.1४१.१

अपश्यत्कृत्तिकाः स्नाताः षडर्कद्युतिसंनिभाः । (४१।१)

apaśyatkṛttikāḥ snātāḥ ṣaḍarkadyutisaṃnibhāḥ |

41.2४१.२

पद्मपत्रे तु तद्वारि गृहीत्वोपस्थिता गृहम् ॥ (४१।२)

padmapatre tu tadvāri gṛhītvopasthitā gṛham ||

42.1४२.१

हर्षादुवाच पश्यामि पद्मपत्रे स्थितं पयः । (४२।१)

harṣāduvāca paśyāmi padmapatre sthitaṃ payaḥ |

42.2४२.२

ततस्ता ऊचुरखिलं कृत्तिका हिमशैलजाम् ॥ (४२।२)

tatastā ūcurakhilaṃ kṛttikā himaśailajām ||

43.1४३.१

कृत्तिका ऊचुः । (४३।१)

kṛttikā ūcuḥ |

43.2४३.२

दास्यामो यदि ते गर्भः सम्भूतो यो भविष्यति । (४३।२)

dāsyāmo yadi te garbhaḥ sambhūto yo bhaviṣyati |

43.3४३.३

सोऽस्माकमपि पुत्रः स्यादस्मन्नाम्ना च वर्तताम् । (४३।३)

so'smākamapi putraḥ syādasmannāmnā ca vartatām |

43.4४३.४

भवेल्लोकेषु विख्यातः सर्वेष्वपि शुभानने ॥ (४३।४)

bhavellokeṣu vikhyātaḥ sarveṣvapi śubhānane ||

44.1४४.१

इत्युक्तोवाच गिरिजा कथं मद्गात्रसंभवः । (४४।१)

ityuktovāca girijā kathaṃ madgātrasaṃbhavaḥ |

44.2४४.२

सर्वैरवयवैर्युक्तो भवतीभ्यः सुतो भवेत् ॥ (४४।२)

sarvairavayavairyukto bhavatībhyaḥ suto bhavet ||

45.1४५.१

ततस्तां कृत्तिका ऊचुर्विधास्यामोऽस्य वै वयम् । (४५।१)

tatastāṃ kṛttikā ūcurvidhāsyāmo'sya vai vayam |

45.2४५.२

उत्तमान्युत्तमाङ्गानि यद्येवं तु भविष्यति ॥ (४५।२)

uttamānyuttamāṅgāni yadyevaṃ tu bhaviṣyati ||

46.1४६.१

उक्ता वै शैलजा प्राह भवत्वेवमनिन्दिताः । (४६।१)

uktā vai śailajā prāha bhavatvevamaninditāḥ |

46.2४६.२

ततस्ता हर्षसम्पूर्णाः पद्मपत्रस्थितं पयः ॥ (४६।२)

tatastā harṣasampūrṇāḥ padmapatrasthitaṃ payaḥ ||

47.1४७.१

तस्यै ददुस्तया चापि तत्पीतं क्रमशो जलम् । (४७।१)

tasyai dadustayā cāpi tatpītaṃ kramaśo jalam |

47.2४७.२

पीते तु सलिले तस्मिंस्ततस्तस्मिन्सरोवरे ॥ (४७।२)

pīte tu salile tasmiṃstatastasminsarovare ||

48.1४८.१

विपाट्य देव्याश्च ततो दक्षिणां कुक्षिमुद्गतः । (४८।१)

vipāṭya devyāśca tato dakṣiṇāṃ kukṣimudgataḥ |

48.2४८.२

निश्चक्रामाद्भुतो बालः सर्वलोकविभासकः ॥ (४८।२)

niścakrāmādbhuto bālaḥ sarvalokavibhāsakaḥ ||

49.1४९.१

प्रभाकरप्रभाकारः प्रकाशकनकप्रभः । (४९।१)

prabhākaraprabhākāraḥ prakāśakanakaprabhaḥ |

49.2४९.२

गृहीतनिर्मलोदग्रशक्तिशूलः षडाननः ॥ (४९।२)

gṛhītanirmalodagraśaktiśūlaḥ ṣaḍānanaḥ ||

50.1५०.१

दीप्तो मारयितुं दैत्यान्कुत्सितान्कनकच्छविः । (५०।१)

dīpto mārayituṃ daityānkutsitānkanakacchaviḥ |

50.2५०.२

एतस्मात्कारणाद्दैवः कुमारश्चापि सो ऽभवत् ॥ (५०।२)

etasmātkāraṇāddaivaḥ kumāraścāpi so 'bhavat ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 158

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit