मत्स्य उवाच । (१।१)

स्थित्वा च तस्मिन्कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । (१।२)

ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपो घोरं समाश्रितः ॥ (१।३)

प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः । (२।१)

बभासे सर्वधर्मस्थः सहस्रांशुरिवांशुभिः ॥ (२।२)

अथान्यद्रूपमास्थाय शंभुर्नारायणोऽव्ययः । (३।१)

आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः ॥ (३।२)

सांख्याचार्यो हि मतिमान्कपिलो ब्राह्मणो वरः । (४।१)

उभावपि महात्मानौ स्तुवन्तौ क्षेत्रतत्परौ ॥ (४।२)

तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम् । (५।१)

परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः ॥ (५।२)

ब्रह्मात्मदृढबन्धश्च विशालो जगदास्थितः । (६।१)

ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः ॥ (६।२)

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माभ्याहृतयोगवित् । (७।१)

त्रीनिमान् कृतवांल्लोकान् यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः ॥ (७।२)

पुत्रं च शंभवे चैकं समुत्पादितवानृषिः । (८।१)

तस्याग्रे वाग्यतस्तस्थौ ब्रह्मा तामसमव्ययम् ॥ (८।२)

सोत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान्मानसः सुतः । (९।१)

किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानृषिः ॥ (९।२)

ब्रह्मोवाच । (१०।१)

य एष कपिलो ब्रह्म नारायणमयस्तथा । (१०।२)

वदते भवतस्तत्त्वं तत्कुरुष्व महामते ॥ (१०।३)

ब्रह्मणस्तु तदर्थं तु तदा भूयः समुत्थितः । (११।१)

शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलिः ॥ (११।२)

श्रीभगवानुवाच । (१२।१)

यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्यष्टादशविधं तु तत् । (१२।२)

यत्सत्यं यदृतं तत्तु परं पदमनुस्मर ॥ (१२।३)

एतद्वचो निशम्यैव ययौ स दिशमुत्तराम् । (१३।१)

गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगमज्ज्ञानतेजसा ॥ (१३।२)

ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः । (१४।१)

संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः ॥ (१४।२)

ततः सोऽथाब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह । (१५।१)

पितामहसमाज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः ॥ (१५।२)

ब्रह्माभ्यासं तु कृतवान्भुवश्च पृथिवीं गतः । (१६।१)

प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः ॥ (१६।२)

तस्मिन्नपि गते पुत्रे तृतीयमसृजत्प्रभुः । (१७।१)

मोक्षप्रवृत्तिकुशलं भूर्भुवं नामतो विभुम् ॥ (१७।२)

गोपतित्वं समासाद्य तयोरेवागमद्गतिम् । (१८।१)

एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येत उक्ताः शंभोर्महात्मनः ॥ (१८।२)

तान्गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जितां गतिम् । (१९।१)

नारायणश्च भगवान्कपिलश्च यतीश्वरः ॥ (१९।२)

यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि । (२०।१)

ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम् ॥ (२०।२)

न रेमेऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन् । (२१।१)

शरीरार्धात्ततो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम् ॥ (२१।२)

तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च । (२२।१)

सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने ॥ (२२।२)

तया समाहितस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपश्चरन् । (२३।१)

ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम् ॥ (२३।२)

सृजन्प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद्विभुः । (२४।१)

अपरांश्चैव चतुरो वेदान्गायत्रिसंभवान् ॥ (२४।२)

आत्मनः सदृशान्पुत्रानसृजद्वै पितामहः । (२५।१)

विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः ॥ (२५।२)

विश्वेशं प्रथमं तावन्महातापसमात्मजम् । (२६।१)

सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान् ॥ (२६।२)

दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । (२७।१)

वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम् ॥ (२७।२)

अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः । (२८।१)

त्रयोदशगुणं धर्ममालभन्त महर्षयः ॥ (२८।२)

अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः । (२९।१)

ताम्रा क्रोधाथ सुरता विनता कद्रुरेव च ॥ (२९।२)

दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव । (३०।१)

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल ॥ (३०।२)

तस्मै कन्या द्वादशान्या दक्षस्ताः प्रददौ तदा । (३१।१)

नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै दत्तवानृषिः ॥ (३१।२)

रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन । (३२।१)

लक्ष्मीर्मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा ॥ (३२।२)

देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा । (३३।१)

एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव ॥ (३३।२)

दत्ता भद्राय धर्माय ब्रह्मणा दृष्टकर्मणा । (३४।१)

या तु रूपवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी ॥ (३४।२)

सुरभिः सा हिता भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता । (३५।१)

ततस्तामगमद्ब्रह्मा मैथुनं लोकपूजितः ॥ (३५।२)

लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय सत्तमः । (३६।१)

जज्ञिरे च सुतास्तस्यां विपुला धूमसंनिभाः ॥ (३६।२)

नक्तसंध्याभ्रसंकाशाः प्रादहंस्तिग्मतेजसः । (३७।१)

ते रुदन्तो द्रवन्तश्च गर्हयन्तः पितामहम् ॥ (३७।२)

रोदनाद्रवणाच्चैव रुद्रा इति ततः स्मृताः । (३८।१)

निरृतिश्चैव शंभुर्वै तृतीयश्चापराजितः ॥ (३८।२)

मृगव्याधः कपर्दी च दहनोऽथेश्वरश्च वै । (३९।१)

अहिर्बुध्न्यश्च भगवान्कपाली चापि पिङ्गलः ॥ (३९।२)

सेनानीश्च महातेजा रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः । (४०।१)

तस्यामेव सुरभ्यां च गावो यज्ञेश्वराश्च वै ॥ (४०।२)

प्रकृष्टाश्च तथा मायाः सुरभ्याः पशवोऽक्षराः । (४१।१)

अजाश्चैव तु हंसाश्च तथैवामृतमुत्तमम् ॥ (४१।२)

ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरस्यास्ताः समुत्थिताः । (४२।१)

धर्माल्लक्ष्मीस्तथा कामं साध्या साध्यान्व्यजायत ॥ (४२।२)

भवं च प्रभवं चैव हीशं चासुरहं तथा । (४३।१)

अरुणं चारुणिं चैव विश्वावसुबलध्रुवौ ॥ (४३।२)

हविष्यं च वितानं च विधानशमितावपि । (४४।१)

वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम् ॥ (४४।२)

सुपर्वाणं बृहत्कान्तिः साध्या लोकनमस्कृताः । (४५।१)

वासवानुगता देवी जनयामास वै सुरान् ॥ (४५।२)

वरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम् । (४६।१)

विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम् ॥ (४६।२)

ततोऽनुरूपमायं च यमस्तस्मादनन्तरम् । (४७।१)

सप्तमं च तथा वायुमष्टमं निरृतिं वसुम् ॥ (४७।२)

धर्मस्यापत्यम् एतद्वै सुदेव्यां समजायत । (४८।१)

विश्वे देवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः ॥ (४८।२)

दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्वन एव च । (४९।१)

चाक्षुषस्तु मनुश्चैव तथा मधुमहोरगौ ॥ (४९।२)

विश्रान्तकवपुर्बालो विष्कम्भश्च महायशाः । (५०।१)

गरुडश्चातिसत्त्वौजा भास्करप्रतिमद्युतिः ॥ (५०।२)

विश्वान्देवान्देवमाता विश्वेशाजनयत् सुतान् । (५१।१)

मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयत्सुतान् ॥ (५१।२)

अग्निं चक्षुं रविर्ज्योतिः सावित्रं मित्रमेव च । (५२।१)

अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महाभुजम् ॥ (५२।२)

विराजं चैव वाचं च विश्वावसुमतिं तथा । (५३।१)

अश्वमित्रं चित्ररश्मिं तथा निषधनं नृप ॥ (५३।२)

हूयन्तं वाडवं चैव चारित्रं मन्दपन्नगम् । (५४।१)

बृहन्तं वै बृहद्रूपं तथा वै पूतनानुगम् ॥ (५४।२)

मरुत्वती पुरा जज्ञ एतान्वै मरुतां गणान् । (५५।१)

अदितिः कश्यपाज्जज्ञ आदित्यान्द्वादशैव हि ॥ (५५।२)

इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणो ह्यर्यमा रविः । (५६।१)

पूषा मित्रश्च धनदो धाता पर्जन्य एव च ॥ (५६।२)

इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसः । (५७।१)

आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ ॥ (५७।२)

तपःश्रेष्ठौ गुणश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यापि संमतौ । (५८।१)

दनुस्तु दानवाञ्जज्ञे दितिर्दैत्यान्व्यजायत ॥ (५८।२)

काला तु वै कालकेयानसुरान्सुरसा तु वै । (५९।१)

अनायुषायास्तनया व्याधयः सुमहाबलाः ॥ (५९।२)

सिंहिका ग्रहमाता वै गन्धर्वजननी मुनिः । (६०।१)

ताम्रा त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारतोद्भव ॥ (६०।२)

क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाश्चैव पार्थिव । (६१।१)

जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशांपते ॥ (६१।२)

चतुष्पदानि सत्त्वानि तथा गावस्तु सौरभाः । (६२।१)

सुपर्णान्पक्षिणश्चैव विनता च व्यजायत ॥ (६२।२)

महीधरान्सर्वनागान्देवी कद्रूर्व्यजायत । (६३।१)

एवं वृद्धिं समगमन्विश्वे लोकाः परंतप ॥ (६३।२)

तदा वै पौष्करो राजन्प्रादुर्भावो महात्मनः । (६४।१)

प्रादुर्भावः पौष्करस्ते मया द्वैपायनेरितः ॥ (६४।२)

पुराणः पुरुषश्चैव मया विष्णुर्हरिः प्रभुः । (६५।१)

कथितस्तेऽनुपूर्वेण संस्तुतः परमर्षिभिः ॥ (६५।२)

यश्चेदमग्र्यं शृणुयात्पुराणं सदा नरः पर्वसु गौरवेण । (६६।१)

अवाप्य लोकान्स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते ॥ (६६।२)

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । (६७।१)

प्रसादयति यः कृष्णं तं कृष्णोऽनुप्रसीदति ॥ (६७।२)

राजा च लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् । (६८।१)

क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामः सुतं तथा ॥ (६८।२)

यज्ञा वेदास्तथा कामास्तपांसि विविधानि च । (६९।१)

प्राप्नोति विविधं पुण्यं विष्णुभक्तो धनानि च ॥ (६९।२)

यद्यत्कामयते किंचित् तत्तल्लोकेश्वराद् भवेत् । (७०।१)

सर्वं विहाय य इमं पठेत्पौष्करकं हरेः ॥ (७०।२)

प्रादुर्भावं नृपश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत् । (७१।१)

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । (७१।२)

कीर्तितस्ते महाभाग व्यासश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (७१।३)