ऋषय ऊचुः । (१।१)

कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम् । (१।२)

पूर्वे स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्प्रब्रवीहि नः ॥ (१।३)

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृतयुगे हि । (२।१)

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा ॥ (२।२)

ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने । (३।१)

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां ग्रामेषु च पुरेषु च ॥ (३।२)

वर्णाश्रमप्रतिष्ठानं कृत्वा मन्त्रैश्च तैः पुनः । (४।१)

संहितास्तु सुसंहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः । (४।२)

एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां तत्प्रचोदितम् ॥ (४।३)

सूत उवाच । (५।१)

मन्त्रान्वै योजयित्वा तु इहामुत्र च कर्मसु । (५।२)

तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्प्रभुः ॥ (५।३)

दैवतैः सह संहृत्य सर्वसाधनसंवृतः । (६।१)

तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः ॥ (६।२)

यज्ञकर्मण्यवर्तन्त कर्मण्यग्रे तथर्त्विजः । (७।१)

हूयमाने देवहोत्रे अग्नौ बहुविधं हविः ॥ (७।२)

सम्प्रतीतेषु देवेषु सामगेषु च सुस्वरम् । (८।१)

परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युपुरुषेषु च ॥ (८।२)

आलब्धेषु च मध्ये तु तथा पशुगणेषु वै । (९।१)

आहूतेषु च देवेषु यज्ञभुक्षु ततस्तदा ॥ (९।२)

य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभागभुजस्तु ते । (१०।१)

तान्यजन्ति तदा देवाः कल्यादिषु भवन्ति ये ॥ (१०।२)

अध्वर्युप्रैषकाले तु व्युत्थिता ऋषयस्तथा । (११।१)

महर्षयश्च तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा । (११।२)

विश्वभुजं ते त्वपृच्छन्कथं यज्ञविधिस्तव ॥ (११।३)

अधर्मो बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव । (१२।१)

नवः पशुविधिस्त्विष्टस्तव यज्ञे सुरोत्तम ॥ (१२।२)

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया । (१३।१)

नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं न हिंसा धर्म उच्यते । (१३।२)

आगमेन भवान्धर्मं प्रकरोतु यदीच्छति ॥ (१३।३)

विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यसनेन तु । (१४।१)

यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिमोषितैः ॥ (१४।२)

एष यज्ञो महानिन्द्रः स्वयम्भुविहितः पुरा । (१५।१)

एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । (१५।२)

उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः ॥ (१५।३)

तेषां विवादः सुमहाञ्जज्ञे इन्द्रमहर्षीणाम् । (१६।१)

जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते ॥ (१६।२)

ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महर्षयः । (१७।१)

संधाय सममिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम् ॥ (१७।२)

ऋषय ऊचुः । (१८।१)

महाप्राज्ञ त्वया दृष्टः कथं यज्ञविधिर्नृप । (१८।२)

औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नस्तुद प्रभो ॥ (१८।३)

सूत उवाच । (१९।१)

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषामविचार्य बलाबलम् । (१९।२)

वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह ॥ (१९।३)

यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः । (२०।१)

यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ मूलफलैरपि ॥ (२०।२)

हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः । (२१।१)

तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः ॥ (२१।२)

दीर्घेण तपसा युक्तैस्तारकादिनिदर्शिभिः । (२२।१)

तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ ॥ (२२।२)

यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः । (२३।१)

तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्यन्यथा मानृतं वचः ॥ (२३।२)

एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया । (२४।१)

अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा ॥ (२४।२)

इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् । (२५।१)

ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरोऽभवत् ॥ (२५।२)

वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सोऽभवत् । (२६।१)

धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः ॥ (२६।२)

तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः । (२७।१)

बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः ॥ (२७।२)

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित् । (२८।१)

देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम् ॥ (२८।२)

तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद्यदुक्तमृषिभिः पुरा । (२९।१)

ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः ॥ (२९।२)

तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः । (३०।१)

उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः ॥ (३०।२)

एतद्दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः । (३१।१)

अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया शमः ॥ (३१।२)

ब्रह्मचर्यं तपः शौचमनुक्रोशं क्षमा धृतिः । (३२।१)

सनातनस्य धर्मस्य मूलमेव दुरासदम् ॥ (३२।२)

द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपश्च समतात्मकम् । (३३।१)

यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः ॥ (३३।२)

ब्रह्मणः कर्मसंन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्लयम् । (३४।१)

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः ॥ (३४।२)

एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत्प्रवर्तने । (३५।१)

ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ (३५।२)

ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु । (३६।१)

वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागतम् ॥ (३६।२)

गतेषु ऋषिसंघेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः । (३७।१)

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो नृपाः ॥ (३७।२)

प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः । (३८।१)

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्राजसस्तथा ॥ (३८।२)

प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः । (३९।१)

एते चान्ये च बहवस्ते तपोभिर्दिवं गताः ॥ (३९।२)

राजर्षयो महात्मानो येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता । (४०।१)

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणैः ॥ (४०।२)

ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा । (४१।१)

तस्मान्नाप्नोति तद्यज्ञात्तपोमूलमिदं स्मृतम् ॥ (४१।२)

यज्ञप्रवर्तनं ह्येवमासीत्स्वायम्भुवेऽन्तरे । (४२।१)

तदाप्रभृति यज्ञोऽयं युगैः सार्धं प्रवर्तितः ॥ (४२।२)