एवं श्रुत्वा कथां दिव्यामब्रुवंल्लौमहर्षणिम् । (१।१)

सूर्याचन्द्रमसोश् चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः ॥ (१।२)

ऋषय ऊचुः । (२।१)

भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतींषि रविमण्डले । (२।२)

अव्यूहेनैव सर्वाणि तथा चासंकरेण वा ॥ (२।३)

कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् । (३।१)

एतद्वेदितुम् इच्छामस् ततो निगद सत्तम ॥ (३।२)

सूत उवाच । (४।१)

भूतसंमोहनं ह्येतद्ब्रुवतो मे निबोधत । (४।२)

प्रत्यक्षमपि दृश्यं तत्संमोहयति वै प्रजाः ॥ (४।३)

योऽसौ चतुर्दशर्क्षेषु शिशुमारो व्यवस्थितः । (५।१)

उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि ॥ (५।२)

सैष भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । (६।१)

भ्रमन्तमनुसर्पन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ (६।२)

ध्रुवस्य मनसा यो वै भ्रमते ज्योतिषां गणः । (७।१)

वातानीकमयैर् बन्धैर्ध्रुवे बद्धः प्रसर्पति ॥ (७।२)

तेषां भेदश्च योगश्च तथा कालस्य निश्चयः । (८।१)

अस्तोदयास्तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे ॥ (८।२)

विषुवद्ग्रहवर्णश्च सर्वमेतद्ध्रुवेरितम् । (९।१)

जीमूता नाम ते मेघा यदेभ्यो जीवसम्भवः ॥ (९।२)

द्वितीय आवहन्वायुर्मेघास्ते त्वभिसंश्रिताः । (१०।१)

इतो योजनमात्राच्च अध्यर्धविकृता अपि ॥ (१०।२)

वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासारः प्रकीर्तितः । (११।१)

पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः ॥ (११।२)

शक्रेण पक्षाश्छिन्ना वै पर्वतानां महौजसा । (१२।१)

कामगानां समृद्धानां भूतानां नाशमिच्छताम् ॥ (१२।२)

पुष्करा नाम ते पक्षा बृहन्तस्तोयधारिणः । (१३।१)

पुष्करावर्तका नाम कारणेनेह शब्दिताः ॥ (१३।२)

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वराश्च ते । (१४।१)

कल्पान्तवृष्टिकर्तारः कल्पान्ताग्नेर् नियामकाः ॥ (१४।२)

वाय्वाधारा वहन्ते वै सामृताः कल्पसाधकाः । (१५।१)

यान्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतान्यभवंस्तदा ॥ (१५।२)

समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयं प्रभुः । (१६।१)

तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः ॥ (१६।२)

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषाम् विशेषतः । (१७।१)

तेषां श्रेष्ठश्च पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ॥ (१७।२)

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । (१८।१)

कुलमेकं द्विधा भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ॥ (१८।२)

पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवम् । (१९।१)

तुषारवर्षं वर्षन्ति वृद्धा ह्यन्नविवृद्धये ॥ (१९।२)

षष्ठः परिवहो नाम वायुस्तेषां परायणः । (२०।१)

यौ ऽसौ बिभर्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम् ॥ (२०।२)

दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिपथामिति विश्रुताम् । (२१।१)

तस्या विस्पन्दितं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः ॥ (२१।२)

शीकरान् सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः । (२२।१)

दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः ॥ (२२।२)

उदग्धिमवतः शैलस्योत्तरे चैव दक्षिणे । (२३।१)

पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये ॥ (२३।२)

तस्मिन्प्रवर्तते वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् । (२४।१)

ततो हिमवतो वायुर्हिमं तत्र समुद्भवम् ॥ (२४।२)

आनयत्यात्मवेगेन सिञ्चयानो महागिरिम् । (२५।१)

हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम् ॥ (२५।२)

इभास्ये च ततः पश्चादिदं भूतविवृद्धये । (२६।१)

वर्षद्वयं समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये ॥ (२६।२)

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । (२७।१)

सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते ॥ (२७।२)

वर्षं घर्मं हिमं रात्रिं संध्ये चैव दिनं तथा । (२८।१)

शुभाशुभफलानीह ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते ॥ (२८।२)

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चापः सूर्यो वै गृह्य तिष्ठति । (२९।१)

सर्वभूतशरीरेषु त्वापो ह्यनुश्रिताश्च याः ॥ (२९।२)

दह्यमानेषु तेष्वेव जङ्गमस्थावरेषु च । (३०।१)

धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ॥ (३०।२)

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् । (३१।१)

तेजोभिः सर्वलोकेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम् ॥ (३१।२)

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः । (३२।१)

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवर्तन्दिवाकरः ॥ (३२।२)

नियच्छत्यापो मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लैस्तु रश्मिभिः । (३३।१)

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ॥ (३३।२)

ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये । (३४।१)

वायुभिः स्तनितं चैव विद्युतस्त्वग्निजाः स्मृताः ॥ (३४।२)

मेहनाच्च मिहेर् धातोर् मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च । (३५।१)

न भ्रश्यन्ते ततो ह्यापस्तस्मादभ्रस्य वै स्थितिः । (३५।२)

स्रष्टासौ वृष्टिसर्गस्य ध्रुवेणाधिष्ठितो रविः ॥ (३५।३)

ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः । (३६।१)

ग्रहन्निवृत्त्या सूर्यात्तु चरते ऋक्षमण्डलम् ॥ (३६।२)

चारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समधिष्ठितम् । (३७।१)

अतः सूर्यरथस्यापि संनिवेशं प्रचक्षते ॥ (३७।२)

स्थितेन त्वेकचक्रेण पञ्चारेण त्रिणाभिना । (३८।१)

हिरण्मयेनाणुना वै अष्टचक्रैकनेमिना । (३८।२)

चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पिणा ॥ (३८।३)

शतयोजनसाहस्रो विस्तारायाम उच्यते । (३९।१)

द्विगुणा च रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः ॥ (३९।२)

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु । (४०।१)

असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः ॥ (४०।२)

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तैर्यथाचक्रं समास्थितैः । (४१।१)

वारुणस्य रथस्येह लक्षणैः सदृशश्च सः ॥ (४१।२)

तेनासौ चरति व्योम्नि भास्वाननुदिनं दिवि । (४२।१)

अथाङ्गानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य च । (४२।२)

संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् ॥ (४२।३)

अहर्नाभिस्तु सूर्यस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः । (४३।१)

अराः संवत्सरास्तस्य नेम्यः षडृतवः स्मृताः ॥ (४३।२)

रात्रिर्वरूथो धर्मश्च ध्वज ऊर्ध्वं व्यवस्थितः । (४४।१)

अक्षकोट्योर्युगान्यस्य आर्तवाहाः कलाः स्मृताः ॥ (४४।२)

तस्य काष्ठा स्मृता घोणा दन्तपङ्क्तिः क्षणास्तु वै । (४५।१)

निमेषश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य कला स्मृता ॥ (४५।२)

युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ । (४६।१)

सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वायुरंहसा ॥ (४६।२)

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगत्यनुष्टुप्तथैव च । (४७।१)

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव तु सप्तमम् ॥ (४७।२)

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । (४८।१)

सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः ॥ (४८।२)

अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः । (४९।१)

एवमर्थवशात्तस्य संनिवेशो रथस्य तु ॥ (४९।२)

तथा संयोगभागेन सिद्धो वै भास्करो रथः । (५०।१)

तेनासौ तरणिर्देवो नभसः सर्पते दिवम् ॥ (५०।२)

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु । (५१।१)

भ्रमतो भ्रमतो रश्मी तौ चक्रयुगयोस्तु वै ॥ (५१।२)

मण्डलानि भ्रमन्तेऽस्य खेचरस्य रथस्य तु । (५२।१)

कुलालचक्रभ्रमवन्मण्डलं सर्वतोदिशम् ॥ (५२।२)

युगाक्षकोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु । (५३।१)

संक्रमेते ध्रुवमहो मण्डले सर्वतोदिशम् ॥ (५३।२)

भ्रमतस्तस्य रश्मी ते मण्डले तूत्तरायणे । (५४।१)

वर्धेते दक्षिणेष्वत्र भ्रमतो मण्डलानि तु ॥ (५४।२)

युगाक्षकोटीसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु । (५५।१)

ध्रुवेण प्रगृहीतौ तौ रथौ यौ वनतो रविम् ॥ (५५।२)

आकृष्येते यदा ते तु ध्रुवेण समधिष्ठिते । (५६।१)

तदा सोऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ॥ (५६।२)

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । (५७।१)

ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन च ॥ (५७।२)

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । (५८।१)

उद्वेष्टयन्वै वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ॥ (५८।२)