मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 100

99 of 175 · 82 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

नन्दिकेश्वर उवाच । (१।१)

nandikeśvara uvāca

1.2१.२

पुरा रथंतरे कल्पे राजासीत्पुष्पवाहनः । (१।२)

purā rathaṃtare kalpe rājāsītpuṣpavāhanaḥ |

1.3१.३

नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसंनिभः ॥ (१।३)

nāmnā lokeṣu vikhyātastejasā sūryasaṃnibhaḥ ||

2.1२.१

तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण नारद । (२।१)

tapasā tasya tuṣṭena caturvaktreṇa nārada |

2.2२.२

कमलं काञ्चनं दत्तं यथाकामगमं मुने ॥ (२।२)

kamalaṃ kāñcanaṃ dattaṃ yathākāmagamaṃ mune ||

3.1३.१

लोकैः समस्तैर् नगरवासिभिः सहितो नृपः । (३।१)

lokaiḥ samastair nagaravāsibhiḥ sahito nṛpaḥ |

3.2३.२

द्वीपानि सुरलोकं च यथेष्टं व्यचरत्तदा ॥ (३।२)

dvīpāni suralokaṃ ca yatheṣṭaṃ vyacarattadā ||

4.1४.१

कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः । (४।१)

kalpādau saptamaṃ dvīpaṃ tasya puṣkaravāsinaḥ |

4.2४.२

लोके च पूजितं यस्मात्पुष्करद्वीपमुच्यते ॥ (४।२)

loke ca pūjitaṃ yasmātpuṣkaradvīpamucyate ||

5.1५.१

देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतोऽम्बुजम् । (५।१)

devena brahmaṇā dattaṃ yānamasya yato'mbujam |

5.2५.२

पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात्तं देवदानवाः ॥ (५।२)

puṣpavāhanamityāhustasmāttaṃ devadānavāḥ ||

6.1६.१

नागम्यमस्यास्ति जगत्त्रयेऽपि ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपोऽनुभावात् । (६।१)

nāgamyamasyāsti jagattraye'pi brahmāmbujasthasya tapo'nubhāvāt |

6.2६.२

पत्नी च तस्याप्रतिमा मुनीन्द्र नारीसहस्रैरभितो ऽभिनन्द्या । (६।२)

patnī ca tasyāpratimā munīndra nārīsahasrairabhito 'bhinandyā |

6.3६.३

नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वतीवेष्टतमा भवस्य ॥ (६।३)

nāmnā ca lāvaṇyavatī babhūva sā pārvatīveṣṭatamā bhavasya ||

7.1७.१

तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनाम् अग्र्यधनुर्धराणाम् । (७।१)

tasyātmajānāmayutaṃ babhūva dharmātmanām agryadhanurdharāṇām |

7.2७.२

तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर् विस्मयमाससाद । (७।२)

tadātmanaḥ sarvamavekṣya rājā muhurmuhur vismayamāsasāda |

7.3७.३

सोऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे ॥ (७।३)

so'bhyāgataṃ vīkṣya munipravīraṃ prācetasaṃ vākyamidaṃ babhāṣe ||

8.1८.१

कस्माद्विभूतिर् अमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सर्वविजितामरसुन्दरीणाम् । (८।१)

kasmādvibhūtir amalāmaramartyapūjyā jātā ca sarvavijitāmarasundarīṇām |

8.2८.२

भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहं च मुनीन्द्र धात्रा ॥ (८।२)

bhāryā mamālpatapasā paritoṣitena dattaṃ mamāmbujagṛhaṃ ca munīndra dhātrā ||

9.1९.१

यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम् । (९।१)

yasminpraviṣṭamapi koṭiśataṃ nṛpāṇāṃ sāmātyakuñjararathaughajanāvṛtānām |

9.2९.२

नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस्तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः ॥ (९।२)

no lakṣyate kva gatamambaramadhya industārāgaṇairiva gataḥ paritaḥ sphuradbhiḥ ||

10.1१०.१

तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः । (१०।१)

tasmātkimanyajananījaṭharodbhavena dharmādikaṃ kṛtamaśeṣaphalāptihetuḥ |

10.2१०.२

भगवन्मयाथ तनयैर् अथवानयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः ॥ (१०।२)

bhagavanmayātha tanayair athavānayāpi bhadraṃ yadetadakhilaṃ kathaya pracetaḥ ||

11.1११.१

मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम् । (११।१)

munirabhyadhādatha bhavāntaritaṃ samīkṣya pṛthvīpateḥ prasabhamadbhutahetuvṛttam |

11.2११.२

जन्माभवत्तव तु लुब्धकुलेऽतिघोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी ॥ (११।२)

janmābhavattava tu lubdhakule'tighore jātastvamapyanudinaṃ kila pāpakārī ||

12.1१२.१

वपुरप्यभूत्तव पुनः पुरुषाङ्गसंधिर् दुर्गन्धिसत्त्वभुजगावरणं समन्तात् । (१२।१)

vapurapyabhūttava punaḥ puruṣāṅgasaṃdhir durgandhisattvabhujagāvaraṇaṃ samantāt |

12.2१२.२

न च ते सुहृन् न सुतबन्धुजनो न तातस्त्वादृक्स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता ॥ (१२।२)

na ca te suhṛn na sutabandhujano na tātastvādṛksvasā na jananī ca tadābhiśastā ||

13.1१३.१

अभिसंगता परमभीष्टतमा विमुखी महीश तव योषिदियम् । (१३।१)

abhisaṃgatā paramabhīṣṭatamā vimukhī mahīśa tava yoṣidiyam |

13.2१३.२

अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन् । (१३।२)

abhūdanāvṛṣṭiratīva raudrā kadācidāhāranimittamasmin |

13.3१३.३

क्षुत्पीडितेनाथ तदा न किंचिदासादितं धान्यफलामिषाद्यम् ॥ (१३।३)

kṣutpīḍitenātha tadā na kiṃcidāsāditaṃ dhānyaphalāmiṣādyam ||

14.1१४.१

अथाभिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः । (१४।१)

athābhidṛṣṭaṃ mahadambujāḍhyaṃ sarovaraṃ paṅkaparītarodhaḥ |

14.2१४.२

पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वैदिशनामधेयम् ॥ (१४।२)

padmānyathādāya tato bahūni gataḥ puraṃ vaidiśanāmadheyam ||

15.1१५.१

तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वयाशेषम् अहस् तदासीत् । (१५।१)

tanmaulyalābhāya puraṃ samastaṃ bhrāntaṃ tvayāśeṣam ahas tadāsīt |

15.2१५.२

क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च ॥ (१५।२)

kretā na kaścitkamaleṣu jātaḥ śrānto bhṛśaṃ kṣutparipīḍitaśca ||

16.1१६.१

उपविष्टस् त्वम् एकस्मिन्सभार्यो भवनाङ्गणे । (१६।१)

upaviṣṭas tvam ekasminsabhāryo bhavanāṅgaṇe |

16.2१६.२

अथ मङ्गलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्श्रुतः ॥ (१६।२)

atha maṅgalaśabdaśca tvayā rātrau mahāñśrutaḥ ||

17.1१७.१

सभार्यस्तत्र गतवान्यत्रासौ मङ्गलध्वनिः । (१७।१)

sabhāryastatra gatavānyatrāsau maṅgaladhvaniḥ |

17.2१७.२

तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चावलोकिता ॥ (१७।२)

tatra maṇḍapamadhyasthā viṣṇorarcāvalokitā ||

18.1१८.१

वेश्यानङ्गवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् । (१८।१)

veśyānaṅgavatī nāma vibhūtidvādaśīvratam |

18.2१८.२

समाप्तौ माघमासस्य लवणाचलमुत्तमम् ॥ (१८।२)

samāptau māghamāsasya lavaṇācalamuttamam ||

19.1१९.१

निवेदयन्ती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् । (१९।१)

nivedayantī gurave śayyāṃ copaskarānvitām |

19.2१९.२

अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् ॥ (१९।२)

alaṃkṛtya hṛṣīkeśaṃ sauvarṇāmarapādapam ||

20.1२०.१

तां तु दृष्ट्वा ततस्ताभ्यामिदं च परिचिन्तितम् । (२०।१)

tāṃ tu dṛṣṭvā tatastābhyāmidaṃ ca paricintitam |

20.2२०.२

किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः ॥ (२०।२)

kimebhiḥ kamalaiḥ kāryaṃ varaṃ viṣṇuralaṃkṛtaḥ ||

21.1२१.१

इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप । (२१।१)

iti bhaktistadā jātā dampatyostu narādhipa |

21.2२१.२

तत्प्रसङ्गात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् । (२१।२)

tatprasaṅgātsamabhyarcya keśavaṃ lavaṇācalam |

21.3२१.३

शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः ॥ (२१।३)

śayyā ca puṣpaprakaraiḥ pūjitā bhūśca sarvataḥ ||

22.1२२.१

अथानङ्गवती तुष्टा तयोर्धनशतत्रयम् । (२२।१)

athānaṅgavatī tuṣṭā tayordhanaśatatrayam |

22.2२२.२

दीयतामादिदेशाथ कलधौतशतत्रयम् ॥ (२२।२)

dīyatāmādideśātha kaladhautaśatatrayam ||

23.1२३.१

न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्त्वावलम्बनात् । (२३।१)

na gṛhītaṃ tatastābhyāṃ bahusattvāvalambanāt |

23.2२३.२

अनङ्गवत्या च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधम् । (२३।२)

anaṅgavatyā ca punastayorannaṃ caturvidham |

23.3२३.३

आनीय व्याहृतं चात्र भुज्यतामिति भूपते ॥ (२३।३)

ānīya vyāhṛtaṃ cātra bhujyatāmiti bhūpate ||

24.1२४.१

ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्यावो वै वरानने । (२४।१)

tābhyāṃ tu tadapi tyaktaṃ bhokṣyāvo vai varānane |

24.2२४.२

प्रसङ्गादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः ॥ (२४।२)

prasaṅgādupavāsena tavādya sukhamāvayoḥ ||

25.1२५.१

जन्मप्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ दृढव्रते । (२५।१)

janmaprabhṛti pāpiṣṭhau kukarmāṇau dṛḍhavrate |

25.2२५.२

तत्प्रसङ्गात्तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु ते ऽनघ ॥ (२५।२)

tatprasaṅgāttayormadhye dharmaleśastu te 'nagha ||

26.1२६.१

इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसङ्गादनुष्ठितम् । (२६।१)

iti jāgaraṇaṃ tābhyāṃ tatprasaṅgādanuṣṭhitam |

26.2२६.२

प्रभाते च तदा दत्ता शय्या सलवणाचला ॥ (२६।२)

prabhāte ca tadā dattā śayyā salavaṇācalā ||

27.1२७.१

ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु । (२७।१)

grāmāśca gurave bhaktyā vipreṣu dvādaśaiva tu |

27.2२७.२

वस्त्रालंकारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः ॥ (२७।२)

vastrālaṃkārasaṃyuktā gāvaśca karakānvitāḥ ||

28.1२८.१

भोजनं च सुहृन्मित्रदीनान्धकृपणैः समम् । (२८।१)

bhojanaṃ ca suhṛnmitradīnāndhakṛpaṇaiḥ samam |

28.2२८.२

तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम् ॥ (२८।२)

tacca lubdhakadāmpatyaṃ pūjayitvā visarjitam ||

29.1२९.१

स भवाṁल् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः । (२९।१)

sa bhavāṁl lubdhako jātaḥ sapatnīko nṛpeśvaraḥ |

29.2२९.२

पुष्करप्रकरात्तस्मात्केशवस्य न पूजनात् ॥ (२९।२)

puṣkaraprakarāttasmātkeśavasya na pūjanāt ||

30.1३०.१

विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम् । (३०।१)

vinaṣṭāśeṣapāpasya tava puṣkaramandiram |

30.2३०.२

तस्य सत्त्वस्य माहात्म्यादल्पेन तपसा नृप ॥ (३०।२)

tasya sattvasya māhātmyādalpena tapasā nṛpa ||

31.1३१.१

यथाकामगमं जातं लोकनाथश्चतुर्मुखः । (३१।१)

yathākāmagamaṃ jātaṃ lokanāthaścaturmukhaḥ |

31.2३१.२

संतुष्टस्तव राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः ॥ (३१।२)

saṃtuṣṭastava rājendra brahmarūpī janārdanaḥ ||

32.1३२.१

साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । (३२।१)

sāpyanaṅgavatī veśyā kāmadevasya sāmpratam |

32.2३२.२

पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता । (३२।२)

patnī sapatnī saṃjātā ratyāḥ prītiriti śrutā |

32.3३२.३

लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता ॥ (३२।३)

lokeṣvānandajananī sakalāmarapūjitā ||

33.1३३.१

तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र पुष्करं तन्महीतले । (३३।१)

tasmādutsṛjya rājendra puṣkaraṃ tanmahītale |

33.2३३.२

गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम् । (३३।२)

gaṅgātaṭaṃ samāśritya vibhūtidvādaśīvratam |

33.3३३.३

कुरु राजेन्द्र निर्वाणमवश्यं समवाप्स्यसि ॥ (३३।३)

kuru rājendra nirvāṇamavaśyaṃ samavāpsyasi ||

34.1३४.१

इत्युक्त्वा स मुनिर् ब्रह्मंस्तत्रैवान्तरधीयत । (३४।१)

ityuktvā sa munir brahmaṃstatraivāntaradhīyata |

34.2३४.२

राजा यथोक्तं च पुनरकरोत्पुष्पवाहनः ॥ (३४।२)

rājā yathoktaṃ ca punarakarotpuṣpavāhanaḥ ||

35.1३५.१

इदमाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतम् आचरेत् । (३५।१)

idamācarato brahmannakhaṇḍavratam ācaret |

35.2३५.२

यथाकथंचित् कमलैर्द्वादश द्वादशीर् मुने ॥ (३५।२)

yathākathaṃcit kamalairdvādaśa dvādaśīr mune ||

36.1३६.१

कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणानघ । (३६।१)

kartavyāḥ śaktito deyā viprebhyo dakṣiṇānagha |

36.2३६.२

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत भक्त्या तुष्यति केशवः ॥ (३६।२)

na vittaśāṭhyaṃ kurvīta bhaktyā tuṣyati keśavaḥ ||

37.1३७.१

इति कलुषत्रिदारणं जनानामपि पठतीह शृणोति चाथ भक्त्या । (३७।१)

iti kaluṣatridāraṇaṃ janānāmapi paṭhatīha śṛṇoti cātha bhaktyā |

37.2३७.२

मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम् ॥ (३७।२)

matimapi ca dadāti devaloke vasati sa koṭiśatāni vatsarāṇām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 100

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit