MPur, 100
Select a line for its word-by-word analysis.
नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसंनिभः ॥ (१।३)
nāmnā lokeṣu vikhyātastejasā sūryasaṃnibhaḥ ||
कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः । (४।१)
kalpādau saptamaṃ dvīpaṃ tasya puṣkaravāsinaḥ |
देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतोऽम्बुजम् । (५।१)
devena brahmaṇā dattaṃ yānamasya yato'mbujam |
नागम्यमस्यास्ति जगत्त्रयेऽपि ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपोऽनुभावात् । (६।१)
nāgamyamasyāsti jagattraye'pi brahmāmbujasthasya tapo'nubhāvāt |
पत्नी च तस्याप्रतिमा मुनीन्द्र नारीसहस्रैरभितो ऽभिनन्द्या । (६।२)
patnī ca tasyāpratimā munīndra nārīsahasrairabhito 'bhinandyā |
नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वतीवेष्टतमा भवस्य ॥ (६।३)
nāmnā ca lāvaṇyavatī babhūva sā pārvatīveṣṭatamā bhavasya ||
तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनाम् अग्र्यधनुर्धराणाम् । (७।१)
tasyātmajānāmayutaṃ babhūva dharmātmanām agryadhanurdharāṇām |
तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर् विस्मयमाससाद । (७।२)
tadātmanaḥ sarvamavekṣya rājā muhurmuhur vismayamāsasāda |
सोऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे ॥ (७।३)
so'bhyāgataṃ vīkṣya munipravīraṃ prācetasaṃ vākyamidaṃ babhāṣe ||
कस्माद्विभूतिर् अमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सर्वविजितामरसुन्दरीणाम् । (८।१)
kasmādvibhūtir amalāmaramartyapūjyā jātā ca sarvavijitāmarasundarīṇām |
भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहं च मुनीन्द्र धात्रा ॥ (८।२)
bhāryā mamālpatapasā paritoṣitena dattaṃ mamāmbujagṛhaṃ ca munīndra dhātrā ||
यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम् । (९।१)
yasminpraviṣṭamapi koṭiśataṃ nṛpāṇāṃ sāmātyakuñjararathaughajanāvṛtānām |
नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस्तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः ॥ (९।२)
no lakṣyate kva gatamambaramadhya industārāgaṇairiva gataḥ paritaḥ sphuradbhiḥ ||
तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः । (१०।१)
tasmātkimanyajananījaṭharodbhavena dharmādikaṃ kṛtamaśeṣaphalāptihetuḥ |
भगवन्मयाथ तनयैर् अथवानयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः ॥ (१०।२)
bhagavanmayātha tanayair athavānayāpi bhadraṃ yadetadakhilaṃ kathaya pracetaḥ ||
मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम् । (११।१)
munirabhyadhādatha bhavāntaritaṃ samīkṣya pṛthvīpateḥ prasabhamadbhutahetuvṛttam |
जन्माभवत्तव तु लुब्धकुलेऽतिघोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी ॥ (११।२)
janmābhavattava tu lubdhakule'tighore jātastvamapyanudinaṃ kila pāpakārī ||
वपुरप्यभूत्तव पुनः पुरुषाङ्गसंधिर् दुर्गन्धिसत्त्वभुजगावरणं समन्तात् । (१२।१)
vapurapyabhūttava punaḥ puruṣāṅgasaṃdhir durgandhisattvabhujagāvaraṇaṃ samantāt |
न च ते सुहृन् न सुतबन्धुजनो न तातस्त्वादृक्स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता ॥ (१२।२)
na ca te suhṛn na sutabandhujano na tātastvādṛksvasā na jananī ca tadābhiśastā ||
अभिसंगता परमभीष्टतमा विमुखी महीश तव योषिदियम् । (१३।१)
abhisaṃgatā paramabhīṣṭatamā vimukhī mahīśa tava yoṣidiyam |
अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन् । (१३।२)
abhūdanāvṛṣṭiratīva raudrā kadācidāhāranimittamasmin |
क्षुत्पीडितेनाथ तदा न किंचिदासादितं धान्यफलामिषाद्यम् ॥ (१३।३)
kṣutpīḍitenātha tadā na kiṃcidāsāditaṃ dhānyaphalāmiṣādyam ||
अथाभिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः । (१४।१)
athābhidṛṣṭaṃ mahadambujāḍhyaṃ sarovaraṃ paṅkaparītarodhaḥ |
पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वैदिशनामधेयम् ॥ (१४।२)
padmānyathādāya tato bahūni gataḥ puraṃ vaidiśanāmadheyam ||
तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वयाशेषम् अहस् तदासीत् । (१५।१)
tanmaulyalābhāya puraṃ samastaṃ bhrāntaṃ tvayāśeṣam ahas tadāsīt |
क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च ॥ (१५।२)
kretā na kaścitkamaleṣu jātaḥ śrānto bhṛśaṃ kṣutparipīḍitaśca ||
उपविष्टस् त्वम् एकस्मिन्सभार्यो भवनाङ्गणे । (१६।१)
upaviṣṭas tvam ekasminsabhāryo bhavanāṅgaṇe |
अथ मङ्गलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्श्रुतः ॥ (१६।२)
atha maṅgalaśabdaśca tvayā rātrau mahāñśrutaḥ ||
सभार्यस्तत्र गतवान्यत्रासौ मङ्गलध्वनिः । (१७।१)
sabhāryastatra gatavānyatrāsau maṅgaladhvaniḥ |
निवेदयन्ती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् । (१९।१)
nivedayantī gurave śayyāṃ copaskarānvitām |
तां तु दृष्ट्वा ततस्ताभ्यामिदं च परिचिन्तितम् । (२०।१)
tāṃ tu dṛṣṭvā tatastābhyāmidaṃ ca paricintitam |
किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः ॥ (२०।२)
kimebhiḥ kamalaiḥ kāryaṃ varaṃ viṣṇuralaṃkṛtaḥ ||
इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप । (२१।१)
iti bhaktistadā jātā dampatyostu narādhipa |
तत्प्रसङ्गात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् । (२१।२)
tatprasaṅgātsamabhyarcya keśavaṃ lavaṇācalam |
शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः ॥ (२१।३)
śayyā ca puṣpaprakaraiḥ pūjitā bhūśca sarvataḥ ||
न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्त्वावलम्बनात् । (२३।१)
na gṛhītaṃ tatastābhyāṃ bahusattvāvalambanāt |
ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्यावो वै वरानने । (२४।१)
tābhyāṃ tu tadapi tyaktaṃ bhokṣyāvo vai varānane |
जन्मप्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ दृढव्रते । (२५।१)
janmaprabhṛti pāpiṣṭhau kukarmāṇau dṛḍhavrate |
तत्प्रसङ्गात्तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु ते ऽनघ ॥ (२५।२)
tatprasaṅgāttayormadhye dharmaleśastu te 'nagha ||
इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसङ्गादनुष्ठितम् । (२६।१)
iti jāgaraṇaṃ tābhyāṃ tatprasaṅgādanuṣṭhitam |
ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु । (२७।१)
grāmāśca gurave bhaktyā vipreṣu dvādaśaiva tu |
वस्त्रालंकारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः ॥ (२७।२)
vastrālaṃkārasaṃyuktā gāvaśca karakānvitāḥ ||
भोजनं च सुहृन्मित्रदीनान्धकृपणैः समम् । (२८।१)
bhojanaṃ ca suhṛnmitradīnāndhakṛpaṇaiḥ samam |
तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम् ॥ (२८।२)
tacca lubdhakadāmpatyaṃ pūjayitvā visarjitam ||
स भवाṁल् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः । (२९।१)
sa bhavāṁl lubdhako jātaḥ sapatnīko nṛpeśvaraḥ |
तस्य सत्त्वस्य माहात्म्यादल्पेन तपसा नृप ॥ (३०।२)
tasya sattvasya māhātmyādalpena tapasā nṛpa ||
संतुष्टस्तव राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः ॥ (३१।२)
saṃtuṣṭastava rājendra brahmarūpī janārdanaḥ ||
साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । (३२।१)
sāpyanaṅgavatī veśyā kāmadevasya sāmpratam |
पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता । (३२।२)
patnī sapatnī saṃjātā ratyāḥ prītiriti śrutā |
तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र पुष्करं तन्महीतले । (३३।१)
tasmādutsṛjya rājendra puṣkaraṃ tanmahītale |
गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम् । (३३।२)
gaṅgātaṭaṃ samāśritya vibhūtidvādaśīvratam |
कुरु राजेन्द्र निर्वाणमवश्यं समवाप्स्यसि ॥ (३३।३)
kuru rājendra nirvāṇamavaśyaṃ samavāpsyasi ||
इत्युक्त्वा स मुनिर् ब्रह्मंस्तत्रैवान्तरधीयत । (३४।१)
ityuktvā sa munir brahmaṃstatraivāntaradhīyata |
यथाकथंचित् कमलैर्द्वादश द्वादशीर् मुने ॥ (३५।२)
yathākathaṃcit kamalairdvādaśa dvādaśīr mune ||
कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणानघ । (३६।१)
kartavyāḥ śaktito deyā viprebhyo dakṣiṇānagha |
न वित्तशाठ्यं कुर्वीत भक्त्या तुष्यति केशवः ॥ (३६।२)
na vittaśāṭhyaṃ kurvīta bhaktyā tuṣyati keśavaḥ ||
इति कलुषत्रिदारणं जनानामपि पठतीह शृणोति चाथ भक्त्या । (३७।१)
iti kaluṣatridāraṇaṃ janānāmapi paṭhatīha śṛṇoti cātha bhaktyā |
मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम् ॥ (३७।२)
matimapi ca dadāti devaloke vasati sa koṭiśatāni vatsarāṇām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.