सूत उवाच । (१।१)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः । (१।२)

तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ॥ (१।३)

द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । (२।१)

परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा वै प्रणश्यति ॥ (२।२)

ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । (३।१)

लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानाम् अविनिश्चयः ॥ (३।२)

प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः । (४।१)

यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पोऽक्षमा बलम् ॥ (४।२)

तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः । (५।१)

आद्ये कृते नाधर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः ॥ (५।२)

द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः । (६।१)

वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथाश्रमाः ॥ (६।२)

द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्श्रुतिस्मृतौ । (७।१)

द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते ॥ (७।२)

अनिश्चयावगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते । (८।१)

धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते ॥ (८।२)

परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु । (९।१)

अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलं त्विदम् ॥ (९।२)

एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः । (१०।१)

संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेष्विह ॥ (१०।२)

वेदश्चैकश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु । (११।१)

ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः ॥ (११।२)

ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः । (१२।१)

संहृता ऋग्यजुःसाम्नां संहितास्तैर्महर्षिभिः ॥ (१२।२)

सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित्क्वचित् । (१३।१)

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च ॥ (१३।२)

अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित् तान् प्रत्यवस्थिताः । (१४।१)

द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः ॥ (१४।२)

एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधं तु तत्पुनः । (१५।१)

सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ॥ (१५।२)

आध्वर्यवं च प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् । (१६।१)

तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः ॥ (१६।२)

व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः । (१७।१)

द्वापरे संनिवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ ॥ (१७।२)

तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः । (१८।१)

अदृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः ॥ (१८।२)

वाङ्मनःकर्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः । (१९।१)

निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा ॥ (१९।२)

विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । (२०।१)

दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते ॥ (२०।२)

तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे । (२१।१)

उत्पस्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ॥ (२१।२)

आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च । (२२।१)

अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ॥ (२२।२)

प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । (२३।१)

स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् ॥ (२३।२)

द्वापरेष्वभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् । (२४।१)

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति ॥ (२४।२)

द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः । (२५।१)

लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥ (२५।२)

वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा । (२६।१)

वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥ (२६।२)

पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तदा नृणाम् । (२७।१)

निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु पादतः ॥ (२७।२)

गुणहीनास्तु तिष्ठन्ति धर्मस्य द्वापरस्य तु । (२८।१)

तथैव संध्या पादेन अंशस्तस्यां प्रतिष्ठितः ॥ (२८।२)

द्वापरस्य तु पर्याये पुष्यस्य च निबोधत । (२९।१)

द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरथ ॥ (२९।२)

हिंसा स्तेयानृतं माया दम्भश्चैव तपस्विनाम् । (३०।१)

एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः ॥ (३०।२)

एष धर्मः स्मृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते । (३१।१)

मनसा कर्मणा वाचा वार्त्ताः सिध्यन्ति वा न वा ॥ (३१।२)

कलिः प्रमारको रोगः सततं चापि क्षुद्भयम् । (३२।१)

अनावृष्टिभयं चैव देशानां च विपर्ययः ॥ (३२।२)

न प्रमाणे स्थितिर्ह्यस्ति पुष्ये घोरे युगे कलौ । (३३।१)

गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौवनस्थस्तथा परः ॥ (३३।२)

स्थाविर्ये मध्यकौमारे म्रियन्ते च कलौ प्रजाः । (३४।१)

अल्पतेजोबलाः पापा महाकोपा ह्यधार्मिकाः ॥ (३४।२)

अनृतव्रतलुब्धाश्च पुष्ये चैव प्रजाः स्थिताः । (३५।१)

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः ॥ (३५।२)

विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम् । (३६।१)

हिंसा मानस्तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूयाक्षमाधृतिः ॥ (३६।२)

पुष्ये भवन्ति जन्तूनां लोभो मोहश्च सर्वशः । (३७।१)

संक्षोभो जायतेऽत्यर्थं कलिमासाद्य वै युगम् ॥ (३७।२)

नाधीयते तथा वेदान्न यजन्ते द्विजातयः । (३८।१)

उत्सीदन्ति तथा चैव वैश्यैः सार्धं तु क्षत्रियाः ॥ (३८।२)

शूद्राणां मन्त्रयोनिस्तु सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह । (३९।१)

भवतीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः ॥ (३९।२)

राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाषण्डानां प्रवृत्तयः । (४०।१)

काषायिणश्च निष्कच्छास्तथा कापालिनश्च ह ॥ (४०।२)

ये चान्ये देवव्रतिनस्तथा ये धर्मदूषकाः । (४१।१)

दिव्यवृत्ताश्च ये केचिद्वृत्त्यर्थं श्रुतिलिङ्गिनः ॥ (४१।२)

एवंविधाश्च ये केचिद्भवन्तीह कलौ युगे । (४२।१)

अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थकोविदाः ॥ (४२।२)

यजन्ते ह्यश्वमेधैस्तु राजानः शूद्रयोनयः । (४३।१)

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम् ॥ (४३।२)

उपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः । (४४।१)

दुःखप्रचुरताल्पायुर्देशोत्सादः सरोगता ॥ (४४।२)

अधर्माभिनिवेशित्वं तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् । (४५।१)

भ्रूणहत्या प्रजानां न तथा ह्येवं प्रवर्तते ॥ (४५।२)

तस्मादायुर्बलं रूपं प्रहीयन्ते कलौ युगे । (४६।१)

दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं नृणाम् ॥ (४६।२)

भूत्वा च न भवन्तीह वेदाः कलियुगेऽखिलाः । (४७।१)

उत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलं धर्महेतवः ॥ (४७।२)

एषा कलियुगावस्था संध्यांशौ तु निबोधत । (४८।१)

युगे युगे तु हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांश्च सिद्धयः ॥ (४८।२)

युगस्वभावाः संध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः । (४९।१)

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादेनैवावतस्थिरे ॥ (४९।२)

एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके । (५०।१)

तेषामधर्मिणां शास्ता भृगूणां च कुले स्थितः ॥ (५०।२)

गोत्रेण वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते । (५१।१)

कलिसंध्यांशभागेषु मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ (५१।२)

समास्त्रिंशत्तु सम्पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् । (५२।१)

अश्वकर्मा स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ (५२।२)

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोऽथ सहस्रशः । (५३।१)

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्सर्वान् निजघ्निवान् ॥ (५३।२)

स हत्वा सर्वशश्चैव राजानः शूद्रयोनयः । (५४।१)

पाषण्डान्स सदा सर्वान्निःशेषानकरोत्प्रभुः ॥ (५४।२)

अधार्मिकाश्च ये केचित्तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः । (५५।१)

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च पार्वतीयांस्तथैव च ॥ (५५।२)

प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठापरान्तिकान् । (५६।१)

तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह ॥ (५६।२)

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यवनाञ्छकान् । (५७।१)

तुषारान्बर्बराञ्छ्वेतान्हलिकान्दरदान्खसान् ॥ (५७।२)

लम्पकान् आन्ध्रकांश्चापि चोरजातींस्तथैव च । (५८।१)

प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्छूद्राणामन्तकृद्बभौ ॥ (५८।२)

विद्राव्य सर्वभूतानि चचार वसुधामिमाम् । (५९।१)

मानवस्य तु वंशे तु नृदेवस्येह जज्ञिवान् ॥ (५९।२)

पूर्वजन्मनि विष्णुश्च प्रमतिर्नाम वीर्यवान् । (६०।१)

सुतः स वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः ॥ (६०।२)

द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिं समाः । (६१।१)

निजघ्ने सर्वभूतानि मानुषाण्येव सर्वशः ॥ (६१।२)

कृत्वा बीजावशिष्टां तां पृथ्वीं क्रूरेण कर्मणा । (६२।१)

परस्परनिमित्तेन कालेनाकस्मिकेन च ॥ (६२।२)

संस्थिता सहसा या तु सेना प्रमतिना सह । (६३।१)

गङ्गायमुनयोर्मध्ये सिद्धिं प्राप्ता समाधिना ॥ (६३।२)

ततस्तेषु प्रनष्टेषु संध्यांशे कूरकर्मसु । (६४।१)

उत्साद्य पार्थिवान्सर्वांस्तेष्वतीतेषु वै तदा ॥ (६४।२)

ततः संध्यांशके काले सम्प्राप्ते च युगान्तिके । (६५।१)

स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित् क्वचित् ॥ (६५।२)

स्वाप्रदानास् तदा ते वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः । (६६।१)

उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रलुम्पन्ति परस्परम् ॥ (६६।२)

अराजके युगांशे तु संक्षये समुपस्थिते । (६७।१)

प्रजास्ता वै तदा सर्वाः परस्परभयार्दिताः ॥ (६७।२)

व्याकुलास्ताः परावृत्तास्त्यक्त्वा देवं गृहाणि तु । (६८।१)

स्वान्स्वान्प्राणानवेक्षन्तो निष्कारुण्यात् सुदुःखिताः ॥ (६८।२)

नष्टे श्रौतस्मृते धर्मे कामक्रोधवशानुगाः । (६९।१)

निर्मर्यादा निरानन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः ॥ (६९।२)

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः । (७०।१)

हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलप्रजाः ॥ (७०।२)

अनावृष्टिहतास्ते वै वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः । (७१।१)

आश्रयन्ति स्म प्रत्यन्तान्हित्वा जनपदान्स्वकान् ॥ (७१।२)

सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतानपि । (७२।१)

चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ॥ (७२।२)

वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः । (७३।१)

एवं कष्टमनुप्राप्ता ह्यल्पशेषाः प्रजास्ततः ॥ (७३।२)

जन्तवश्च क्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् । (७४।१)

संश्रयन्ति च देशांस्तांश्चक्रवत्परिवर्तनाः ॥ (७४।२)

ततः प्रजास्तु ताः सर्वा मांसाहारा भवन्ति हि । (७५।१)

मृगान्वराहान्वृषभान्ये चान्ये वनचारिणः ॥ (७५।२)

भक्ष्यांश्चैवाप्यभक्ष्यांश्च सर्वांस्तान्भक्षयन्ति ताः । (७६।१)

समुद्रं संश्रिता यास्तु नदीश्चैव प्रजास्तु ताः ॥ (७६।२)

तेऽपि मत्स्यान्हरन्तीह आहारार्थं च सर्वशः । (७७।१)

अभक्ष्याहारदोषेण एकवर्णगताः प्रजाः ॥ (७७।२)

यथा कृतयुगे पूर्वमेकवर्णमभूत्किल । (७८।१)

तथा कलियुगस्यान्ते शूद्रीभूताः प्रजास्तथा ॥ (७८।२)

एवं वर्षशतं पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्तत । (७९।१)

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि मानुषाणि तु तानि वै ॥ (७९।२)

अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवस्तथा । (८०।१)

मत्स्याश्चैव हताः सर्वैः क्षुधाविष्टैश्च सर्वशः ॥ (८०।२)

निःशेषेष्वथ सर्वेषु मत्स्यपक्षिपशुष्वथ । (८१।१)

संध्यांशे प्रतिपन्ने तु निःशेषास्तु तदा कृताः ॥ (८१।२)

ततः प्रजास्तु सम्भूय कन्दमूलमथोऽखनन् । (८२।१)

फलमूलाशनाः सर्वे अनिकेतास्तथैव च ॥ (८२।२)

वल्कलान्यथ वासांसि अधःशय्याश्च सर्वशः । (८३।१)

परिग्रहो न तेष्वस्ति धनशुद्धिमवाप्नुयुः ॥ (८३।२)

एवं क्षयं गमिष्यन्ति ह्यल्पशिष्टाः प्रजास्तदा । (८४।१)

तासामल्पावशिष्टानाम् आहारादृद्धिरिष्यते ॥ (८४।२)

एवं वर्षशतं दिव्यं संध्यांशस्तस्य वर्तते । (८५।१)

ततो वर्षशतस्यान्ते अल्पशिष्टाः स्त्रियः सुताः ॥ (८५।२)

मिथुनानि तु ताः सर्वा ह्यन्योन्यं सम्प्रजज्ञिरे । (८६।१)

ततस्तास्तु म्रियन्ते वै पूर्वोत्पन्नाः प्रजास्तु याः ॥ (८६।२)

जातमात्रेष्वपत्येषु ततः कृतमवर्तत । (८७।१)

यथा स्वर्गे शरीराणि नरके चैव देहिनाम् ॥ (८७।२)

उपभोगसमर्थानि एवं कृतयुगादिषु । (८८।१)

एवं कृतस्य संतानः कलेश्चैव क्षयस्तथा ॥ (८८।२)

विचारणात्तु निर्वेदः साम्यावस्थात्मना तथा । (८९।१)

ततश्चैवात्मसम्बोधः सम्बोधाद् धर्मशीलता ॥ (८९।२)

कलिशिष्टेषु तेष्वेवं जायन्ते पूर्ववत्प्रजाः । (९०।१)

भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ॥ (९०।२)

अतीतानागतानि स्युर्यानि मन्वन्तरेष्विह । (९१।१)

एते युगस्वभावास्तु मयोक्तास्तु समासतः ॥ (९१।२)

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे । (९२।१)

प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पुनः कृतयुगे तु वै ॥ (९२।२)

उत्पन्नाः कलिशिष्टेषु प्रजाः कार्तयुगास्तथा । (९३।१)

तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विहरन्ति च ॥ (९३।२)

सह सप्तर्षिभिर्ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः । (९४।१)

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थे य इह स्मृताः । (९४।२)

कार्तयुगभवैः सार्धं निर्विशेषास्तदाभवन् ॥ (९४।३)

तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीह तेषु च ॥ (९५।०)

वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतस्मार्तविधानतः । (९६।१)

एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्तन्तीह वै कृते ॥ (९६।२)

श्रौतस्मार्तस्थितानां तु धर्मे सप्तर्षिदर्शिते । (९७।१)

ते तु धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह कृते युगे ॥ (९७।२)

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते । (९८।१)

यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापरं तृणम् ॥ (९८।२)

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः । (९९।१)

एवं युगाद्युगानां वै संतानस्तु परस्परम् ॥ (९९।२)

प्रवर्तते ह्यविच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः । (१००।१)

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च ॥ (१००।२)

युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु । (१०१।१)

इत्येष प्रतिसंधिर्वः कीर्तितस्तु मया द्विजाः ॥ (१०१।२)

चतुर्युगाणां सर्वेषामेतदेव प्रसाधनम् । (१०२।१)

एषां चतुर्युगाणां तु गणिता ह्येकसप्ततिः ॥ (१०२।२)

क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते । (१०३।१)

युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत् ॥ (१०३।२)

तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम् । (१०४।१)

सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्युत्पद्यन्ते तथैव च ॥ (१०४।२)

चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह । (१०५।१)

आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी ॥ (१०५।२)

युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु । (१०६।१)

यथाकल्पं युगैः सार्धं भवन्ते तुल्यलक्षणाः । (१०६।२)

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम् ॥ (१०६।३)

मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् । (१०७।१)

क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ॥ (१०७।२)

एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम् । (१०८।१)

मन्वन्तराणि यान्यस्मिन्कल्पे वक्ष्यामि तानि च ॥ (१०८।२)