MPur, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
उत्पत्तिं विस्तरेणैव सूत ब्रूहि यथातथम् ॥ (१।३)
utpattiṃ vistareṇaiva sūta brūhi yathātatham ||
संकल्पाद् दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते । (२।२)
saṃkalpād darśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate |
दक्षात्प्राचेतसाद् ऊर्ध्वं सृष्टिर् मैथुनसम्भवा ॥ (२।३)
dakṣātprācetasād ūrdhvaṃ sṛṣṭir maithunasambhavā ||
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा । (३।१)
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā |
तांस् तु दृष्ट्वा महाभागः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । (५।१)
tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgaḥ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
नारदः प्राह हर्यश्वान्दक्षपुत्रान्समागतान् ॥ (५।२)
nāradaḥ prāha haryaśvāndakṣaputrānsamāgatān ||
भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वोर्ध्वम् अध एव च । (६।१)
bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvordhvam adha eva ca |
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । (७।१)
te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam |
हर्यश्वेषु प्रनष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः । (८।१)
haryaśveṣu pranaṣṭeṣu punardakṣaḥ prajāpatiḥ |
नारदोऽनुगतान्प्राह पुनस्तान्पूर्ववत्स तान् ॥ (९।२)
nārado'nugatānprāha punastānpūrvavatsa tān ||
भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा भ्रातॄन् अथो पुनः । (१०।१)
bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvā bhrātṝn atho punaḥ |
ते ऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृपथा तदा । (११।१)
te 'pi tenaiva mārgeṇa jagmurbhrātṛpathā tadā |
ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयान्मार्गम् इच्छति । (११।२)
tataḥ prabhṛti na bhrātuḥ kanīyānmārgam icchati |
अन्विष्यन्दुःखमाप्नोति तेन तत्परिवर्जयेत् ॥ (११।३)
anviṣyanduḥkhamāpnoti tena tatparivarjayet ||
ततस्तेषु विनष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः । (१२।१)
tatasteṣu vinaṣṭeṣu ṣaṣṭiṃ kanyāḥ prajāpatiḥ |
वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तथा ॥ (१२।२)
vairiṇyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prācetasastathā ||
द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते । (१४।१)
dve caiva bhṛguputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate |
द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् ॥ (१४।२)
dve caivāṅgirase tadvattāsāṃ nāmāni vistarāt ||
शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारम् आदितः । (१५।१)
śṛṇudhvaṃ devamātṝṇāṃ prajāvistāram āditaḥ |
मरुत्वती वसुर् यामी लम्बा भानुर् अरुन्धती ॥ (१५।२)
marutvatī vasur yāmī lambā bhānur arundhatī ||
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी । (१६।१)
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī |
धर्मपत्न्यः समाख्यातास्तासां पुत्रान् निबोधत ॥ (१६।२)
dharmapatnyaḥ samākhyātāstāsāṃ putrān nibodhata ||
विश्वे देवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् । (१७।१)
viśve devāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajījanat |
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवस्तथा ॥ (१७।२)
marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavastathā ||
भानोस्तु भानवस्तद्वन्मुहूर्तायां मुहूर्तकाः । (१८।१)
bhānostu bhānavastadvanmuhūrtāyāṃ muhūrtakāḥ |
संकल्पायास्तु संकल्पो वसुसृष्टिं निबोधत ॥ (१९।२)
saṃkalpāyāstu saṃkalpo vasusṛṣṭiṃ nibodhata ||
ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतो दिशम् । (२०।१)
jyotiṣmantastu ye devā vyāpakāḥ sarvato diśam |
वसवस्ते समाख्यातास्तेषां सर्गं निबोधत ॥ (२०।२)
vasavaste samākhyātāsteṣāṃ sargaṃ nibodhata ||
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ (२१।२)
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ ||
आपस्य पुत्राश् चत्वारः शान्तो वै दण्ड एव च । (२२।१)
āpasya putrāś catvāraḥ śānto vai daṇḍa eva ca |
शाम्बोऽथ मणिवक्त्रश्च यज्ञरक्षाधिकारिणः ॥ (२२।२)
śāmbo'tha maṇivaktraśca yajñarakṣādhikāriṇaḥ ||
ध्रुवस्य कालः पुत्रस्तु वर्चाः सोमादजायत । (२३।१)
dhruvasya kālaḥ putrastu varcāḥ somādajāyata |
द्रविणो हव्यवाहश्च धरपुत्राव् उभौ स्मृतौ ॥ (२३।२)
draviṇo havyavāhaśca dharaputrāv ubhau smṛtau ||
कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च । (२४।१)
kalyāṇinyāṃ tataḥ prāṇo ramaṇaḥ śiśiro'pi ca |
अवाप चानलात् पुत्राव् अग्निप्रायगुणौ पुनः ॥ (२५।२)
avāpa cānalāt putrāv agniprāyaguṇau punaḥ ||
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश् च पृष्ठजाः ॥ (२६।२)
tasya śākho viśākhaśca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ ||
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेयस् ततः स्मृतः । (२७।१)
apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeyas tataḥ smṛtaḥ |
प्रत्यूषस ऋषिः पुत्रो विभुर् नाम्नाथ देवलः । (२७।२)
pratyūṣasa ṛṣiḥ putro vibhur nāmnātha devalaḥ |
विश्वकर्मा प्रभासस्य पुत्रः शिल्पी प्रजापतिः ॥ (२७।३)
viśvakarmā prabhāsasya putraḥ śilpī prajāpatiḥ ||
अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । (२९।१)
ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ |
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥ (२९।२)
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ ||
कोटयश्चतुरशीतिस् तत्पुत्राश् चाक्षया मताः ॥ (३१।२)
koṭayaścaturaśītis tatputrāś cākṣayā matāḥ ||
दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः । (३२।१)
dikṣu sarvāsu ye rakṣāṃ prakurvanti gaṇeśvarāḥ |
पुत्रपौत्रसुताश्चैते सुरभीगर्भसम्भवाः ॥ (३२।२)
putrapautrasutāścaite surabhīgarbhasambhavāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.