मत्स्यपुराणMatsyapurāṇa

MPur, 5

4 of 175 · 69 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ऋषय ऊचुः । (१।१)

ṛṣaya ūcuḥ |

1.2१.२

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (१।२)

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām |

1.3१.३

उत्पत्तिं विस्तरेणैव सूत ब्रूहि यथातथम् ॥ (१।३)

utpattiṃ vistareṇaiva sūta brūhi yathātatham ||

2.1२.१

सूत उवाच । (२।१)

sūta uvāca

2.2२.२

संकल्पाद् दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते । (२।२)

saṃkalpād darśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate |

2.3२.३

दक्षात्प्राचेतसाद् ऊर्ध्वं सृष्टिर् मैथुनसम्भवा ॥ (२।३)

dakṣātprācetasād ūrdhvaṃ sṛṣṭir maithunasambhavā ||

3.1३.१

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा । (३।१)

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā |

3.2३.२

यथा ससर्ज चैवादौ तथैव शृणुत द्विजाः ॥ (३।२)

yathā sasarja caivādau tathaiva śṛṇuta dvijāḥ ||

4.1४.१

यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् । (४।१)

yadā tu sṛjatastasya devarṣigaṇapannagān |

4.2४.२

न वृद्धिम् अगमल्लोकस्तदा मैथुनयोगतः । (४।२)

na vṛddhim agamallokastadā maithunayogataḥ |

4.3४.३

दक्षः पुत्रसहस्राणि पाञ्चजन्यामजीजनत् ॥ (४।३)

dakṣaḥ putrasahasrāṇi pāñcajanyāmajījanat ||

5.1५.१

तांस् तु दृष्ट्वा महाभागः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । (५।१)

tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgaḥ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |

5.2५.२

नारदः प्राह हर्यश्वान्दक्षपुत्रान्समागतान् ॥ (५।२)

nāradaḥ prāha haryaśvāndakṣaputrānsamāgatān ||

6.1६.१

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वोर्ध्वम् अध एव च । (६।१)

bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvordhvam adha eva ca |

6.2६.२

ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वमृषिसत्तमाः ॥ (६।२)

tataḥ sṛṣṭiṃ viśeṣeṇa kurudhvamṛṣisattamāḥ ||

7.1७.१

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । (७।१)

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam |

7.2७.२

अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः ॥ (७।२)

adyāpi na nivartante samudrādiva sindhavaḥ ||

8.1८.१

हर्यश्वेषु प्रनष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः । (८।१)

haryaśveṣu pranaṣṭeṣu punardakṣaḥ prajāpatiḥ |

8.2८.२

वैरिण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः ॥ (८।२)

vairiṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ ||

9.1९.१

शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः । (९।१)

śabalā nāma te viprāḥ sametāḥ sṛṣṭihetavaḥ |

9.2९.२

नारदोऽनुगतान्प्राह पुनस्तान्पूर्ववत्स तान् ॥ (९।२)

nārado'nugatānprāha punastānpūrvavatsa tān ||

10.1१०.१

भुवः प्रमाणं सर्वत्र ज्ञात्वा भ्रातॄन् अथो पुनः । (१०।१)

bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvā bhrātṝn atho punaḥ |

10.2१०.२

आगत्य चाथ सृष्टिं च करिष्यथ विशेषतः ॥ (१०।२)

āgatya cātha sṛṣṭiṃ ca kariṣyatha viśeṣataḥ ||

11.1११.१

ते ऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृपथा तदा । (११।१)

te 'pi tenaiva mārgeṇa jagmurbhrātṛpathā tadā |

11.2११.२

ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयान्मार्गम् इच्छति । (११।२)

tataḥ prabhṛti na bhrātuḥ kanīyānmārgam icchati |

11.3११.३

अन्विष्यन्दुःखमाप्नोति तेन तत्परिवर्जयेत् ॥ (११।३)

anviṣyanduḥkhamāpnoti tena tatparivarjayet ||

12.1१२.१

ततस्तेषु विनष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः । (१२।१)

tatasteṣu vinaṣṭeṣu ṣaṣṭiṃ kanyāḥ prajāpatiḥ |

12.2१२.२

वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तथा ॥ (१२।२)

vairiṇyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prācetasastathā ||

13.1१३.१

प्रादात्स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । (१३।१)

prādātsa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |

13.2१३.२

सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमये ॥ (१३।२)

saptaviṃśatiṃ somāya catasro'riṣṭanemaye ||

14.1१४.१

द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते । (१४।१)

dve caiva bhṛguputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate |

14.2१४.२

द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् ॥ (१४।२)

dve caivāṅgirase tadvattāsāṃ nāmāni vistarāt ||

15.1१५.१

शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारम् आदितः । (१५।१)

śṛṇudhvaṃ devamātṝṇāṃ prajāvistāram āditaḥ |

15.2१५.२

मरुत्वती वसुर् यामी लम्बा भानुर् अरुन्धती ॥ (१५।२)

marutvatī vasur yāmī lambā bhānur arundhatī ||

16.1१६.१

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी । (१६।१)

saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī |

16.2१६.२

धर्मपत्न्यः समाख्यातास्तासां पुत्रान् निबोधत ॥ (१६।२)

dharmapatnyaḥ samākhyātāstāsāṃ putrān nibodhata ||

17.1१७.१

विश्वे देवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् । (१७।१)

viśve devāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajījanat |

17.2१७.२

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवस्तथा ॥ (१७।२)

marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavastathā ||

18.1१८.१

भानोस्तु भानवस्तद्वन्मुहूर्तायां मुहूर्तकाः । (१८।१)

bhānostu bhānavastadvanmuhūrtāyāṃ muhūrtakāḥ |

18.2१८.२

लम्बायां घोषनामानो नागवीथी तु यामिजा ॥ (१८।२)

lambāyāṃ ghoṣanāmāno nāgavīthī tu yāmijā ||

19.1१९.१

पृथिवीतलसम्भूतम् अरुन्धत्याम् अजायत । (१९।१)

pṛthivītalasambhūtam arundhatyām ajāyata |

19.2१९.२

संकल्पायास्तु संकल्पो वसुसृष्टिं निबोधत ॥ (१९।२)

saṃkalpāyāstu saṃkalpo vasusṛṣṭiṃ nibodhata ||

20.1२०.१

ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतो दिशम् । (२०।१)

jyotiṣmantastu ye devā vyāpakāḥ sarvato diśam |

20.2२०.२

वसवस्ते समाख्यातास्तेषां सर्गं निबोधत ॥ (२०।२)

vasavaste samākhyātāsteṣāṃ sargaṃ nibodhata ||

21.1२१.१

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । (२१।१)

āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo'nalaḥ |

21.2२१.२

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ (२१।२)

pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ ||

22.1२२.१

आपस्य पुत्राश् चत्वारः शान्तो वै दण्ड एव च । (२२।१)

āpasya putrāś catvāraḥ śānto vai daṇḍa eva ca |

22.2२२.२

शाम्बोऽथ मणिवक्त्रश्च यज्ञरक्षाधिकारिणः ॥ (२२।२)

śāmbo'tha maṇivaktraśca yajñarakṣādhikāriṇaḥ ||

23.1२३.१

ध्रुवस्य कालः पुत्रस्तु वर्चाः सोमादजायत । (२३।१)

dhruvasya kālaḥ putrastu varcāḥ somādajāyata |

23.2२३.२

द्रविणो हव्यवाहश्च धरपुत्राव् उभौ स्मृतौ ॥ (२३।२)

draviṇo havyavāhaśca dharaputrāv ubhau smṛtau ||

24.1२४.१

कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च । (२४।१)

kalyāṇinyāṃ tataḥ prāṇo ramaṇaḥ śiśiro'pi ca |

24.2२४.२

मनोहरा धरात्पुत्रानवापाथ हरेः सुता ॥ (२४।२)

manoharā dharātputrānavāpātha hareḥ sutā ||

25.1२५.१

शिवा मनोजवं पुत्रमविज्ञातगतिं तथा । (२५।१)

śivā manojavaṃ putramavijñātagatiṃ tathā |

25.2२५.२

अवाप चानलात् पुत्राव् अग्निप्रायगुणौ पुनः ॥ (२५।२)

avāpa cānalāt putrāv agniprāyaguṇau punaḥ ||

26.1२६.१

अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत । (२६।१)

agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata |

26.2२६.२

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश् च पृष्ठजाः ॥ (२६।२)

tasya śākho viśākhaśca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ ||

27.1२७.१

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेयस् ततः स्मृतः । (२७।१)

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeyas tataḥ smṛtaḥ |

27.2२७.२

प्रत्यूषस ऋषिः पुत्रो विभुर् नाम्नाथ देवलः । (२७।२)

pratyūṣasa ṛṣiḥ putro vibhur nāmnātha devalaḥ |

27.3२७.३

विश्वकर्मा प्रभासस्य पुत्रः शिल्पी प्रजापतिः ॥ (२७।३)

viśvakarmā prabhāsasya putraḥ śilpī prajāpatiḥ ||

28.1२८.१

प्रासादभवनोद्यानप्रतिमाभूषणादिषु । (२८।१)

prāsādabhavanodyānapratimābhūṣaṇādiṣu |

28.2२८.२

तडागारामकूपेषु स्मृतः सो ऽमरवर्धकिः ॥ (२८।२)

taḍāgārāmakūpeṣu smṛtaḥ so 'maravardhakiḥ ||

29.1२९.१

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । (२९।१)

ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ |

29.2२९.२

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥ (२९।२)

haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ ||

30.1३०.१

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । (३०।१)

sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ |

30.2३०.२

एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः ॥ (३०।२)

ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa gaṇeśvarāḥ ||

31.1३१.१

एतेषां मानसानां तु त्रिशूलवरधारिणाम् । (३१।१)

eteṣāṃ mānasānāṃ tu triśūlavaradhāriṇām |

31.2३१.२

कोटयश्चतुरशीतिस् तत्पुत्राश् चाक्षया मताः ॥ (३१।२)

koṭayaścaturaśītis tatputrāś cākṣayā matāḥ ||

32.1३२.१

दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः । (३२।१)

dikṣu sarvāsu ye rakṣāṃ prakurvanti gaṇeśvarāḥ |

32.2३२.२

पुत्रपौत्रसुताश्चैते सुरभीगर्भसम्भवाः ॥ (३२।२)

putrapautrasutāścaite surabhīgarbhasambhavāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MPur, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit