MPur, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
मन्वन्तराणि राजेन्द्र मनूनां चरितं च यत् । (२।२)
manvantarāṇi rājendra manūnāṃ caritaṃ ca yat |
प्रमाणं चैव कालस्य तां सृष्टिं च समासतः ॥ (२।३)
pramāṇaṃ caiva kālasya tāṃ sṛṣṭiṃ ca samāsataḥ ||
सप्तैव ऋषयः पूर्वे ये मरीच्यादयः स्मृताः । (४।१)
saptaiva ṛṣayaḥ pūrve ye marīcyādayaḥ smṛtāḥ |
ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिथिर् वसुः । (५।१)
jyotiṣmān dyutimān havyo medhā medhātithir vasuḥ |
स्वायम्भुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्धनाः ॥ (५।२)
svāyambhuvasyāsya manordaśaite vaṃśavardhanāḥ ||
एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम् ॥ (६।२)
etat svāyambhuvaṃ proktaṃ svārociṣamataḥ param ||
दत्तो निश्च्यवनस्तम्बः प्राणः कश्यप एव च । (८।१)
datto niścyavanastambaḥ prāṇaḥ kaśyapa eva ca |
और्वो बृहस्पतिश्चैव सप्तैते ऋषयः स्मृताः ॥ (८।२)
aurvo bṛhaspatiścaiva saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ ||
देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेऽन्तरे । (९।१)
devāśca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe'ntare |
हस्तीन्द्रः सुकृतो मूर्तिरापो ज्योतिरयः स्मयः ॥ (९।२)
hastīndraḥ sukṛto mūrtirāpo jyotirayaḥ smayaḥ ||
वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयः स्मृताः । (१०।१)
vasiṣṭhasya sutāḥ sapta ye prajāpatayaḥ smṛtāḥ |
औत्तमीयं प्रवक्ष्यामि तथा मन्वन्तरं शुभम् । (११।१)
auttamīyaṃ pravakṣyāmi tathā manvantaraṃ śubham |
ईष ऊर्जश्च तर्जश् च शुचिः शुक्रस्तथैव च । (१२।१)
īṣa ūrjaśca tarjaś ca śuciḥ śukrastathaiva ca |
मधुश् च माधवश्चैव नभस्योऽथ नभास्तथा ॥ (१२।२)
madhuś ca mādhavaścaiva nabhasyo'tha nabhāstathā ||
भावनास् तत्र देवाः स्युर् ऊर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः ॥ (१३।२)
bhāvanās tatra devāḥ syur ūrjāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ ||
कौकुरुण्डिश्च दाल्भ्यश्च शङ्गः प्रवहणः शिवः । (१४।१)
kaukuruṇḍiśca dālbhyaśca śaṅgaḥ pravahaṇaḥ śivaḥ |
सितश्च सस्मितश्चैव सप्तैते योगवर्धनाः ॥ (१४।२)
sitaśca sasmitaścaiva saptaite yogavardhanāḥ ||
मन्वन्तरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतम् । (१५।१)
manvantaraṃ caturthaṃ tu tāmasaṃ nāma viśrutam |
कविः पृथुस् तथैवाग्निर् अकपिः कपिरेव च ॥ (१५।२)
kaviḥ pṛthus tathaivāgnir akapiḥ kapireva ca ||
साध्या देवगणा यत्र कथितास्तामसे ऽन्तरे ॥ (१६।२)
sādhyā devagaṇā yatra kathitāstāmase 'ntare ||
पञ्चमस्य मनोस् तद्वद् रैवतस्यान्तरं शृणु । (१९।१)
pañcamasya manos tadvad raivatasyāntaraṃ śṛṇu |
देवबाहुः सुबाहुश्च पर्जन्यः सोमपो मुनिः ॥ (१९।२)
devabāhuḥ subāhuśca parjanyaḥ somapo muniḥ ||
हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । (२०।१)
hiraṇyaromā saptāśvaḥ saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ |
अरुणस् तत्त्वदर्शी च वित्तवान्हव्यपः कपिः । (२१।१)
aruṇas tattvadarśī ca vittavānhavyapaḥ kapiḥ |
युक्तो निरुत्सुकः सत्त्वो निर्मोहो ऽथ प्रकाशकः ॥ (२१।२)
yukto nirutsukaḥ sattvo nirmoho 'tha prakāśakaḥ ||
चाक्षुषस्यान्तरे देवा लेखा नाम परिश्रुताः ॥ (२३।२)
cākṣuṣasyāntare devā lekhā nāma pariśrutāḥ ||
चाक्षुषस्यान्तरे प्रोक्ता देवानां पञ्च योनयः ॥ (२४।२)
cākṣuṣasyāntare proktā devānāṃ pañca yonayaḥ ||
प्रोक्ताः स्वायम्भुवे वंशे ये मया पूर्वमेव तु ॥ (२५।२)
proktāḥ svāyambhuve vaṃśe ye mayā pūrvameva tu ||
अन्तरं चाक्षुषं चैतन्मया ते परिकीर्तितम् । (२६।१)
antaraṃ cākṣuṣaṃ caitanmayā te parikīrtitam |
सप्तमं तत्प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते ॥ (२६।२)
saptamaṃ tatpravakṣyāmi yadvaivasvatamucyate ||
अत्रिश् चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा । (२७।१)
atriś caiva vasiṣṭhaśca kaśyapo gautamastathā |
भरद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ (२७।२)
bharadvājastathā yogī viśvāmitraḥ pratāpavān ||
जमदग्निश्च सप्तैते साम्प्रतं ये महर्षयः । (२८।१)
jamadagniśca saptaite sāmprataṃ ye maharṣayaḥ |
कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् ॥ (२८।२)
kṛtvā dharmavyavasthānaṃ prayānti paramaṃ padam ||
साध्या विश्वे च रुद्राश्च मरुतो वसवोऽश्विनौ । (२९।१)
sādhyā viśve ca rudrāśca maruto vasavo'śvinau |
आदित्याश्च सुरास्तद्वत्सप्त देवगणाः स्मृताः ॥ (२९।२)
ādityāśca surāstadvatsapta devagaṇāḥ smṛtāḥ ||
इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दश पुत्राः स्मृता भुवि । (३०।१)
ikṣvākupramukhāścāsya daśa putrāḥ smṛtā bhuvi |
मन्वन्तरेषु सर्वेषु सप्त सप्त महर्षयः ॥ (३०।२)
manvantareṣu sarveṣu sapta sapta maharṣayaḥ ||
कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् । (३१।१)
kṛtvā dharmavyavasthānaṃ prayānti paramaṃ padam |
सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथान्तरम् ॥ (३१।२)
sāvarṇyasya pravakṣyāmi manorbhāvi tathāntaram ||
अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा । (३२।१)
aśvatthāmā śaradvāṃśca kauśiko gālavastathā |
शतानन्दः काश्यपश्च रामश्च ऋषयः स्मृताः ॥ (३२।२)
śatānandaḥ kāśyapaśca rāmaśca ṛṣayaḥ smṛtāḥ ||
धृतिर् वरीयान् यवसः सुवर्णो वष्टिरेव च । (३३।१)
dhṛtir varīyān yavasaḥ suvarṇo vaṣṭireva ca |
चरिष्णुर् ईड्यः सुमतिर् वसुः शुक्रश्च वीर्यवान् ॥ (३३।२)
cariṣṇur īḍyaḥ sumatir vasuḥ śukraśca vīryavān ||
भविष्या दश सावर्णेर् मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः । (३४।१)
bhaviṣyā daśa sāvarṇer manoḥ putrāḥ prakīrtitāḥ |
रौच्यादयस्तथान्ये ऽपि मनवः संप्रकीर्तिताः ॥ (३४।२)
raucyādayastathānye 'pi manavaḥ saṃprakīrtitāḥ ||
रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति । (३५।१)
ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma bhaviṣyati |
मनुर् भूतिसुतस् तद्वद् भौत्यो नाम भविष्यति ॥ (३५।२)
manur bhūtisutas tadvad bhautyo nāma bhaviṣyati ||
ततस्तु मेरुसावर्णिर् ब्रह्मसूनुर् मनुः स्मृतः । (३६।१)
tatastu merusāvarṇir brahmasūnur manuḥ smṛtaḥ |
षडूनं युगसाहस्रम् एभिर् व्याप्तं नराधिप ॥ (३७।२)
ṣaḍūnaṃ yugasāhasram ebhir vyāptaṃ narādhipa ||
स्वे स्वेऽन्तरे सर्वमिदमुत्पाद्य सचराचरम् । (३८।१)
sve sve'ntare sarvamidamutpādya sacarācaram |
कल्पक्षये विनिर्वृत्ते मुच्यन्ते ब्रह्मणा सहा ॥ (३८।२)
kalpakṣaye vinirvṛtte mucyante brahmaṇā sahā ||
ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं याता यास्यन्ति वै द्विजाः ॥ (३९।२)
brahmādyā viṣṇusāyujyaṃ yātā yāsyanti vai dvijāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.