MPur, 138
Select a line for its word-by-word analysis.
नादयन्तः पुरो देवा दृष्टास्त्रिपुरवासिभिः ॥ (३।३)
nādayantaḥ puro devā dṛṣṭāstripuravāsibhiḥ ||
प्रवृत्तं युद्धमतुलं प्रहारकृतनिःस्वनम् ॥ (७।२)
pravṛttaṃ yuddhamatulaṃ prahārakṛtaniḥsvanam ||
प्रवृद्धोर्मितरंगौघाः क्षुभ्यन्त इव सागराः ॥ (९।२)
pravṛddhormitaraṃgaughāḥ kṣubhyanta iva sāgarāḥ ||
युयुधुर्निश्चला भूत्वा वज्रा इव महाचलैः ॥ (१०।२)
yuyudhurniścalā bhūtvā vajrā iva mahācalaiḥ ||
कार्मुकाणां विकृष्टानां बभूवुर्दारुणा रवाः । (११।१)
kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ babhūvurdāruṇā ravāḥ |
आहुश्च युद्धे मा भैषीः क्व यास्यसि मृतो ह्यसि । (१२।१)
āhuśca yuddhe mā bhaiṣīḥ kva yāsyasi mṛto hyasi |
प्रहराशु स्थितोऽस्म्यत्र एहि दर्शय पौरुषम् ॥ (१२।२)
praharāśu sthito'smyatra ehi darśaya pauruṣam ||
गृहाण छिन्द्धि भिन्द्धीति खाद मारय दारय । (१३।१)
gṛhāṇa chinddhi bhinddhīti khāda māraya dāraya |
इत्यन्योन्यम् अनूच्चार्य प्रययुर्यमसादनम् ॥ (१३।२)
ityanyonyam anūccārya prayayuryamasādanam ||
खड्गापवर्जिताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः । (१४।१)
khaḍgāpavarjitāḥ kecitkecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ |
केचिन्मुद्गरचूर्णाश्च केचिद्बाहुभिराहताः ॥ (१४।२)
kecinmudgaracūrṇāśca kecidbāhubhirāhatāḥ ||
पट्टिशैः सूदिताः केचित्केचिच्छूलविदारिताः । (१५।१)
paṭṭiśaiḥ sūditāḥ kecitkecicchūlavidāritāḥ |
व्यसुभिः सुनिबद्धाङ्गैः पतमानैः सुरेतरैः । (१६।१)
vyasubhiḥ sunibaddhāṅgaiḥ patamānaiḥ suretaraiḥ |
मत्ता लोहितगन्धेन क्षोभयन्तो महार्णवम् ॥ (१७।२)
mattā lohitagandhena kṣobhayanto mahārṇavam ||
भ्रमन्ते भक्षयन्तश्च दानवानां च लोहितम् ॥ (१८।२)
bhramante bhakṣayantaśca dānavānāṃ ca lohitam ||
सरथान् सायुधान् साश्वान् सवस्त्राभरणावृतान् । (१९।१)
sarathān sāyudhān sāśvān savastrābharaṇāvṛtān |
जग्रसुस्तिमयो दैत्यान्द्रावयन्तो जलेचरान् ॥ (१९।२)
jagrasustimayo daityāndrāvayanto jalecarān ||
मृधं यथासुराणां च प्रमथानां प्रवर्तते । (२०।१)
mṛdhaṃ yathāsurāṇāṃ ca pramathānāṃ pravartate |
अम्बरेऽम्भसि च तथा युद्धं चक्रुर्जलेचराः ॥ (२०।२)
ambare'mbhasi ca tathā yuddhaṃ cakrurjalecarāḥ ||
यथा भ्रमन्ति प्रमथाः सदैत्यास्तथा भ्रमन्ते तिमयः सनक्राः । (२१।१)
yathā bhramanti pramathāḥ sadaityāstathā bhramante timayaḥ sanakrāḥ |
यथैव छिन्दन्ति परस्परं तु तथैव क्रन्दन्ति विभिन्नदेहाः ॥ (२१।२)
yathaiva chindanti parasparaṃ tu tathaiva krandanti vibhinnadehāḥ ||
व्रणाननैर् अङ्गरसं स्रवद्भिः सुरासुरैर्नक्रतिमिङ्गिलैश्च । (२२।१)
vraṇānanair aṅgarasaṃ sravadbhiḥ surāsurairnakratimiṅgilaiśca |
कृतो मुहूर्तेन समुद्रदेशः सरक्ततोयः समुदीर्णतोयः ॥ (२२।२)
kṛto muhūrtena samudradeśaḥ saraktatoyaḥ samudīrṇatoyaḥ ||
पूर्वं महाम्भोधरपर्वताभं द्वारं महान्तं त्रिपुरस्य शक्रः । (२३।१)
pūrvaṃ mahāmbhodharaparvatābhaṃ dvāraṃ mahāntaṃ tripurasya śakraḥ |
निपीड्य तस्थौ महता बलेन युक्तोऽमराणां महता बलेन ॥ (२३।२)
nipīḍya tasthau mahatā balena yukto'marāṇāṃ mahatā balena ||
तथोत्तरं सोऽन्तरजो हरस्य बालार्कजाम्बूनदतुल्यवर्णः । (२४।१)
tathottaraṃ so'ntarajo harasya bālārkajāmbūnadatulyavarṇaḥ |
स्कन्दः पुरद्वारमथारुरोह वृद्धोऽस्तशृङ्गं प्रपतन्निवार्कः ॥ (२४।२)
skandaḥ puradvāramathāruroha vṛddho'staśṛṅgaṃ prapatannivārkaḥ ||
यमश्च वित्ताधिपतिश्च देवो दण्डान्वितः पाशवरायुधश्च । (२५।१)
yamaśca vittādhipatiśca devo daṇḍānvitaḥ pāśavarāyudhaśca |
देवारिणस्तस्य पुरस्य द्वारं ताभ्यां तु तत्पश्चिमतो निरुद्धम् ॥ (२५।२)
devāriṇastasya purasya dvāraṃ tābhyāṃ tu tatpaścimato niruddham ||
दक्षारिरुद्रस्तपनायुताभः स भास्वता देवरथेन देवः । (२६।१)
dakṣārirudrastapanāyutābhaḥ sa bhāsvatā devarathena devaḥ |
तद्दक्षिणद्वारमरेः पुरस्य रुद्ध्वावतस्थौ भगवांस्त्रिनेत्रः ॥ (२६।२)
taddakṣiṇadvāramareḥ purasya ruddhvāvatasthau bhagavāṃstrinetraḥ ||
तुङ्गानि वेश्मानि सगोपुराणि स्वर्णानि कैलासशशिप्रभाणि । (२७।१)
tuṅgāni veśmāni sagopurāṇi svarṇāni kailāsaśaśiprabhāṇi |
प्रह्लादरूपाः प्रमथावरुद्धा ज्योतींषि मेघा इव चाश्मवर्षाः ॥ (२७।२)
prahlādarūpāḥ pramathāvaruddhā jyotīṃṣi meghā iva cāśmavarṣāḥ ||
उत्पात्य चोत्पाट्य गृहाणि तेषां सशैलमालासमवेदिकानि । (२८।१)
utpātya cotpāṭya gṛhāṇi teṣāṃ saśailamālāsamavedikāni |
प्रक्षिप्य प्रक्षिप्य समुद्रमध्ये कालाम्बुदाभाः प्रमथा विनेदुः ॥ (२८।२)
prakṣipya prakṣipya samudramadhye kālāmbudābhāḥ pramathā vineduḥ ||
रक्तानि चाशेषवनैर्युतानि साशोकखण्डानि सकोकिलानि । (२९।१)
raktāni cāśeṣavanairyutāni sāśokakhaṇḍāni sakokilāni |
गृहाणि हे नाथ पितः सुतेति भ्रातेति कान्तेति प्रियेति चापि । (२९।२)
gṛhāṇi he nātha pitaḥ suteti bhrāteti kānteti priyeti cāpi |
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यस् त्वनार्यशब्दान्विविधान्प्रचक्रुः ॥ (२९।३)
utpāṭyamāneṣu gṛheṣu nāryas tvanāryaśabdānvividhānpracakruḥ ||
कलत्रपुत्रक्षयप्राणनाशे तस्मिन्पुरे युद्धमतिप्रवृत्ते । (३०।१)
kalatraputrakṣayaprāṇanāśe tasminpure yuddhamatipravṛtte |
महासुराः सागरतुल्यवेगा गणेश्वराः कोपवृताः प्रतीयुः ॥ (३०।२)
mahāsurāḥ sāgaratulyavegā gaṇeśvarāḥ kopavṛtāḥ pratīyuḥ ||
परश्वधैस्तत्र शिलोपलैश्च त्रिशूलवज्रोत्तमकम्पनैश्च । (३१।१)
paraśvadhaistatra śilopalaiśca triśūlavajrottamakampanaiśca |
शरीरसद्मक्षपणं सुघोरं युद्धं प्रवृत्तं दृढवैरबद्धम् ॥ (३१।२)
śarīrasadmakṣapaṇaṃ sughoraṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ dṛḍhavairabaddham ||
अन्योन्यमुद्दिश्य विमर्दतां च प्रधावतां चैव विनिघ्नतां च । (३२।१)
anyonyamuddiśya vimardatāṃ ca pradhāvatāṃ caiva vinighnatāṃ ca |
शब्दो बभूवामरदानवानां युगान्तकालेष्विव सागराणाम् ॥ (३२।२)
śabdo babhūvāmaradānavānāṃ yugāntakāleṣviva sāgarāṇām ||
व्रणैरजस्रं क्षतजं वमन्तः कोपोपरक्ता बहुधा नदन्तः । (३३।१)
vraṇairajasraṃ kṣatajaṃ vamantaḥ kopoparaktā bahudhā nadantaḥ |
गणेश्वरास्तेऽसुरपुंगवाश्च युध्यन्ति शब्दं च महदुद्गिरन्तः ॥ (३३।२)
gaṇeśvarāste'surapuṃgavāśca yudhyanti śabdaṃ ca mahadudgirantaḥ ||
मार्गाः पुरे लोहितकर्दमालाः स्वर्णेष्टकास्फाटिकभिन्नचित्राः । (३४।१)
mārgāḥ pure lohitakardamālāḥ svarṇeṣṭakāsphāṭikabhinnacitrāḥ |
कृता मुहूर्तेन सुखेन गन्तुं छिन्नोत्तमाङ्गाङ्घ्रिकराः करालाः ॥ (३४।२)
kṛtā muhūrtena sukhena gantuṃ chinnottamāṅgāṅghrikarāḥ karālāḥ ||
कोपावृताक्षः स तु तारकाख्यः संख्ये सवृक्षः सगिरिर् निलीनः । (३५।१)
kopāvṛtākṣaḥ sa tu tārakākhyaḥ saṃkhye savṛkṣaḥ sagirir nilīnaḥ |
तस्मिन्क्षणे द्वारवरं रिरक्षो रुद्धं भवेनाद्भुतविक्रमेण ॥ (३५।२)
tasminkṣaṇe dvāravaraṃ rirakṣo ruddhaṃ bhavenādbhutavikrameṇa ||
स तत्र प्राकारागतांश्च भूताञ्छातन् महानद्भुतवीर्यसत्त्वः । (३६।१)
sa tatra prākārāgatāṃśca bhūtāñchātan mahānadbhutavīryasattvaḥ |
चचार चाप्तेन्द्रियगर्वदृप्तः पुराद्विनिष्क्रम्य ररास घोरम् ॥ (३६।२)
cacāra cāptendriyagarvadṛptaḥ purādviniṣkramya rarāsa ghoram ||
ततः स दैत्योत्तमपर्वताभो यथाञ्जसा नाग इवाभिमत्तः । (३७।१)
tataḥ sa daityottamaparvatābho yathāñjasā nāga ivābhimattaḥ |
निवारितो रुद्ररथं जिघृक्षुर्यथार्णवः सर्पति चातिवेलः ॥ (३७।२)
nivārito rudrarathaṃ jighṛkṣuryathārṇavaḥ sarpati cātivelaḥ ||
शेषः सुधन्वा गिरिशश्च देवश्चतुर्मुखो यः स त्रिलोचनश्च । (३८।१)
śeṣaḥ sudhanvā giriśaśca devaścaturmukho yaḥ sa trilocanaśca |
ते तारकाख्याभिगता गताजौ क्षोभं यथा वायुवशात्समुद्राः ॥ (३८।२)
te tārakākhyābhigatā gatājau kṣobhaṃ yathā vāyuvaśātsamudrāḥ ||
शेषो गिरीशः सपितामहेशश् चोत्क्षुभ्यमाणः स रथेऽम्बरस्थः । (३९।१)
śeṣo girīśaḥ sapitāmaheśaś cotkṣubhyamāṇaḥ sa rathe'mbarasthaḥ |
बिभेद संधीषु बलाभिपन्नः कूजन्निनादांश्च करोति घोरान् ॥ (३९।२)
bibheda saṃdhīṣu balābhipannaḥ kūjanninādāṃśca karoti ghorān ||
एकं तु ऋग्वेदतुरंगमस्य पृष्ठे पदं न्यस्य वृषस्य चैकम् । (४०।१)
ekaṃ tu ṛgvedaturaṃgamasya pṛṣṭhe padaṃ nyasya vṛṣasya caikam |
तस्थौ भवः सोद्यतबाणचापः पुरस्य तत्सङ्गसमीक्षमाणः ॥ (४०।२)
tasthau bhavaḥ sodyatabāṇacāpaḥ purasya tatsaṅgasamīkṣamāṇaḥ ||
पेतुः स्तनाश्च दन्ताश्च पीडिताभ्यां त्रिशूलिना ॥ (४१।२)
petuḥ stanāśca dantāśca pīḍitābhyāṃ triśūlinā ||
ततःप्रभृति चाश्वानां स्तना दन्ता गवां तथा । (४२।१)
tataḥprabhṛti cāśvānāṃ stanā dantā gavāṃ tathā |
तारकाख्यस्तु भीमाक्षो रौद्ररक्तान्तरेक्षणः । (४३।१)
tārakākhyastu bhīmākṣo raudraraktāntarekṣaṇaḥ |
रुद्रान्तिके सुसंरुद्धो नन्दिना कुलनन्दिना ॥ (४३।२)
rudrāntike susaṃruddho nandinā kulanandinā ||
परश्वधेन तीक्ष्णेन स नन्दी दानवेश्वरम् । (४४।१)
paraśvadhena tīkṣṇena sa nandī dānaveśvaram |
तक्षयामास वै तक्षा चन्दनं गन्धदो यथा ॥ (४४।२)
takṣayāmāsa vai takṣā candanaṃ gandhado yathā ||
दुद्राव खड्गं निष्कृष्य तारकाख्यो गणेश्वरम् ॥ (४५।२)
dudrāva khaḍgaṃ niṣkṛṣya tārakākhyo gaṇeśvaram ||
ततः सिंहरवो घोरः शङ्खशब्दश्च भैरवः । (४६।२)
tataḥ siṃharavo ghoraḥ śaṅkhaśabdaśca bhairavaḥ |
गणेश्वरैः कृतस्तत्र तारकाख्ये निषूदिते ॥ (४६।३)
gaṇeśvaraiḥ kṛtastatra tārakākhye niṣūdite ||
पार्श्वस्थः सुमहापार्श्वं विद्युन्मालिं मयोऽब्रवीत् ॥ (४७।२)
pārśvasthaḥ sumahāpārśvaṃ vidyunmāliṃ mayo'bravīt ||
बहुवदनवतां किमेष शब्दो नदतां श्रूयते भिन्नसागराभः । (४८।१)
bahuvadanavatāṃ kimeṣa śabdo nadatāṃ śrūyate bhinnasāgarābhaḥ |
वद वचनं तडिन्मालिन् किं किमेतद्गणपाला युयुधुर्ययुर्गजेन्द्राः ॥ (४८।२)
vada vacanaṃ taḍinmālin kiṃ kimetadgaṇapālā yuyudhuryayurgajendrāḥ ||
इति मयवचनाङ्कुशार्दितस्तं तडिन्माली रविरिवांशुमाली । (४९।१)
iti mayavacanāṅkuśārditastaṃ taḍinmālī ravirivāṃśumālī |
रणशिरसि समागतः सुराणां निजगादेदम् अरिंदमो ऽतिहर्षात् ॥ (४९।२)
raṇaśirasi samāgataḥ surāṇāṃ nijagādedam ariṃdamo 'tiharṣāt ||
यमवरुणमहेन्द्ररुद्रवीर्यस्तव यशसो निधिर्धीर तारकाख्यः । (५०।१)
yamavaruṇamahendrarudravīryastava yaśaso nidhirdhīra tārakākhyaḥ |
सकलसमरशीर्षपर्वतेन्द्रो युद्ध्वा यस्तपति हि तारको गणेन्द्रैः ॥ (५०।२)
sakalasamaraśīrṣaparvatendro yuddhvā yastapati hi tārako gaṇendraiḥ ||
मृदितम् उपनिशम्य तारकाख्यं रविदीप्तानलभीषणायताक्षम् । (५१।१)
mṛditam upaniśamya tārakākhyaṃ ravidīptānalabhīṣaṇāyatākṣam |
हृषितसकलनेत्रलोमसत्त्वाः प्रमथास्तोयमुचो यथा नदन्ति ॥ (५१।२)
hṛṣitasakalanetralomasattvāḥ pramathāstoyamuco yathā nadanti ||
इति सुहृदो वचनं निशम्य तत्त्वं तडिमालेः स मयः सुवर्णमाली । (५२।१)
iti suhṛdo vacanaṃ niśamya tattvaṃ taḍimāleḥ sa mayaḥ suvarṇamālī |
रणशिरस्य् असिताञ्जनाचलाभो जगदे वाक्यमिदं नवेन्दुमालिम् ॥ (५२।२)
raṇaśirasy asitāñjanācalābho jagade vākyamidaṃ navendumālim ||
विद्युन्मालिन्न नः कालः साधितुं ह्यवहेलया । (५३।१)
vidyunmālinna naḥ kālaḥ sādhituṃ hyavahelayā |
विद्युन्माली ततः क्रुद्धो मयश्च त्रिपुरेश्वरः । (५४।१)
vidyunmālī tataḥ kruddho mayaśca tripureśvaraḥ |
गणाञ्जघ्नुस्तु द्राघिष्ठाः सहितास्तैर्महासुरैः ॥ (५४।२)
gaṇāñjaghnustu drāghiṣṭhāḥ sahitāstairmahāsuraiḥ ||
तेन तेन पुरं शून्यं प्रमथैः प्रहृतैः कृतम् ॥ (५५।२)
tena tena puraṃ śūnyaṃ pramathaiḥ prahṛtaiḥ kṛtam ||
अथ यमवरुणमृदङ्गघोषैः पणवडिण्डिमज्यास्वनप्रघोषैः । (५६।१)
atha yamavaruṇamṛdaṅgaghoṣaiḥ paṇavaḍiṇḍimajyāsvanapraghoṣaiḥ |
सकरतलपुटैश्च सिंहनादैर्भवमभिपूज्य तदा सुरा अवतस्थुः ॥ (५६।२)
sakaratalapuṭaiśca siṃhanādairbhavamabhipūjya tadā surā avatasthuḥ ||
सम्पूज्यमानो दितिजैर्महात्मभिः सहस्ररश्मिप्रतिमौजसैर् विभुः । (५७।१)
sampūjyamāno ditijairmahātmabhiḥ sahasraraśmipratimaujasair vibhuḥ |
अभिष्टुतः सत्यरतैस् तपोधनैर् यथास्तशृङ्गाभिगतो दिवाकरः ॥ (५७।२)
abhiṣṭutaḥ satyaratais tapodhanair yathāstaśṛṅgābhigato divākaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.