ऋषय ऊचुः । (१।१)

किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले । (१।२)

ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं हीयते श्रिया ॥ (१।३)

अन्यद्ययातिचरितं सूत विस्तरतो वद । (२।१)

यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यमभिनन्द्यं सुरैरपि ॥ (२।२)

सूत उवाच । (३।१)

एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः । (३।२)

पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययातिचरितं महत् ॥ (३।३)

शतानीक उवाच । (४।१)

ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः । (४।२)

कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ॥ (४।३)

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन । (५।१)

आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंशधरान्नृपान् ॥ (५।२)

शौनक उवाच । (६।१)

ययातिरासीद्राजर्षिर् देवराजसमद्युतिः । (६।२)

तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥ (६।३)

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम । (७।१)

देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च ॥ (७।२)

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः । (८।१)

ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (८।२)

जिगीषया ततो देवा वव्रुराङ्गिरसं मुनिम् । (९।१)

पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे ॥ (९।२)

ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यमन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम् । (१०।१)

तत्र देवा निजघ्नुर् दानवान्युधि संगतान् ॥ (१०।२)

तान्पुनर् जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् । (११।१)

ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान् ॥ (११।२)

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि । (१२।१)

न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः ॥ (१२।२)

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् । (१३।१)

संजीवनीं ततो देवा विषादम् अगमन् परम् ॥ (१३।२)

अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा । (१४।१)

ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ (१४।२)

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु साहाय्यमुत्तमम् । (१५।१)

यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि ॥ (१५।२)

शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि । (१६।१)

वृषपर्वणः समीपेऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः ॥ (१६।२)

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् । (१७।१)

तम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिदृते त्वया ॥ (१७।२)

देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः । (१८।१)

ताम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते ॥ (१८।२)

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च । (१९।१)

देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ (१९।२)

तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः । (२०।१)

तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः ॥ (२०।२)

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः सम्पूजितः कचः । (२१।१)

असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह ॥ (२१।२)

ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः । (२२।१)

नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान् ॥ (२२।२)

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो । (२३।१)

अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रपरिवत्सरान् ॥ (२३।२)

शुक्र उवाच । (२४।१)

कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः । (२४।२)

अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः ॥ (२४।३)

शौनक उवाच । (२५।१)

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् । (२५।२)

आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ॥ (२५।३)

व्रतं च व्रतकालं च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत । (२६।१)

आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत ॥ (२६।२)

नित्यम् आराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोचराम् । (२७।१)

गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत् ॥ (२७।२)

संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् । (२८।१)

पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम् ॥ (२८।२)

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् । (२९।१)

अनुगायन्ती ललना रहः पर्यचरत्तदा ॥ (२९।२)

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो भृशम् । (३०।१)

तत्तत्तीव्रं व्रतं बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥ (३०।२)

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येनममर्षिताः । (३१।१)

जघ्नुर् बृहस्पतेर् द्वेषान्निजरक्षार्थम् एव च ॥ (३१।२)

हत्वा सालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् । (३२।१)

ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वनिवेशनम् ॥ (३२।२)

ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् । (३३।१)

उवाच वचनं काले देवयान्यथ भार्गवम् ॥ (३३।२)

हुतं चैवाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो । (३४।१)

अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते ॥ (३४।२)

व्यक्तं हतो धृतो वापि कचस्तात भविष्यति । (३५।१)

तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ (३५।२)

शुक्र उवाच । (३६।१)

अथेह्येहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् । (३६।२)

ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुक्त्वा कचमाह्वयत् ॥ (३६।३)

आहूतः प्रादुरभवत्कचः शुक्रं ननाम स । (३७।१)

हतोऽहमिति चाचख्यौ राक्षसैर् धिषणात्मजः ॥ (३७।२)

स पुनर्देवयान्युक्तः पुष्पाहारे यदृच्छया । (३८।१)

वनं ययौ कचो विप्रः पठन्ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ (३८।२)

वने पुष्पाणि चिन्वन्तं ददृशुर् दानवाश्च तम् । (३९।१)

ततोऽद्वितीयं तं हत्वा दग्धं कृत्वा च चूर्णवत् । (३९।२)

प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा ॥ (३९।३)

देवयान्यथ भूयो ऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत् । (४०।१)

पुष्पाहारप्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते ॥ (४०।२)

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । (४१।१)

तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (४१।२)

शुक्र उवाच । (४२।१)

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः । (४२।२)

विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम् ॥ (४२।३)

मैनं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनु प्रशोचेत् । (४३।१)

यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्राश्च देवा वसवोऽश्विनौ च ॥ (४३।२)

सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वमुपस्थितं मत्तपसः प्रभावात् । (४४।१)

अशक्योऽयं जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो यो वध्यते चैव भूयः ॥ (४४।२)

देवयान्युवाच । (४५।१)

यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः । (४५।२)

ऋषेः सुपुत्रं तमथापि पौत्रं कथं न शोचे यमहं न रुद्याम् ॥ (४५।३)

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः । (४६।१)

कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः ॥ (४६।२)

शौनक उवाच । (४७।१)

स त्व् एवमुक्तो देवयान्या महर्षिः संरम्भेण व्याजहाराथ काव्यः । (४७।२)

असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान्सूदयन्ति ॥ (४७।३)

अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा एभिर् व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैर्हि । (४८।१)

तत्कर्मणाप्यस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम् ॥ (४८।२)

स तेनापृष्टो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार । (४९।१)

तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स ॥ (४९।२)

कच उवाच । (५०।१)

भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम् । (५०।२)

न त्व् एवं स्यात्तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि ॥ (५०।३)

असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य । (५१।१)

ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एवाभिबाधते ॥ (५१।२)

शुक्र उवाच । (५२।१)

किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से विनैव मे जीवितं स्यात्कचस्य । (५२।२)

नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि ॥ (५२।३)

देवयान्युवाच । (५३।१)

द्वौ मां शोकाव् अग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः । (५३।२)

कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥ (५३।३)

शुक्र उवाच । (५४।१)

संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी । (५४।२)

विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य ॥ (५४।३)

निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् । (५५।१)

ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्याम् अवाप्नुहि ॥ (५५।२)

पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान्मे भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात । (५६।१)

अवेक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः ॥ (५६।२)

शौनक उवाच । (५७।१)

गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः । (५७।२)

प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य शृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः ॥ (५७।३)

दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिमुत्थापयामास ततः कचोऽपि । (५८।१)

विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच ॥ (५८।२)

निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् । (५९।१)

प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः ॥ (५९।२)

शौनक उवाच । (६०।१)

सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् । (६०।२)

दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन ॥ (६०।३)

समन्युरुत्थाय महानुभावस्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः । (६१।१)

काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः ॥ (६१।२)

शुक्र उवाच । (६२।१)

यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः । (६२।२)

अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च ॥ (६२।३)

मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके । (६३।१)

सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे ॥ (६३।२)

शौनक उवाच । (६४।१)

इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः । (६४।२)

तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच ॥ (६४।३)

शुक्र उवाच । (६५।१)

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे । (६५।२)

संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः ॥ (६५।३)

शौनक उवाच । (६६।१)

गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः । (६६।२)

अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम् ॥ (६६।३)