Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 20

Ṛk 1.20.4

Ṛbhus · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

युवा॑ना पि॒तरा॒ पुनः॑ स॒त्यमं॑त्रा ऋजू॒यवः॑ ।
ऋ॒भवो॑ वि॒ष्ट्य॑क्रत ॥

युवाना पितरा पुनः सत्यमन्त्रा ऋजूयवः |
ऋभवो विष्ट्य् अक्रत ||

yúvānā pitárā púnaḥ satyámantrā ṛjūyávaḥ ǀ
ṛbhávo viṣṭyákrata ǁ

yuvānā pitarā punaḥ satyamantrā ṛjūyavaḥ |
ṛbhavo viṣṭy akrata ||

Padapāṭha

युवा॑ना । पि॒तरा॑ । पुन॒रिति॑ । स॒त्यऽम॑न्त्राः । ऋ॒जु॒ऽयवः॑ ।
ऋ॒भवः॑ । वि॒ष्टी । अ॒क्र॒त॒ ॥

युवाना । पितरा । पुनरिति । सत्यऽमन्त्राः । ऋजुऽयवः ।
ऋभवः । विष्टी । अक्रत ॥

yúvānā ǀ pitárā ǀ púnaríti ǀ satyá-mantrāḥ ǀ ṛju-yávaḥ ǀ
ṛbhávaḥ ǀ viṣṭī́ ǀ akrata ǁ

yuvānā ǀ pitarā ǀ punariti ǀ satya-mantrāḥ ǀ ṛju-yavaḥ ǀ
ṛbhavaḥ ǀ viṣṭī ǀ akrata ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.020.04
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.01.04
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.022
Devatā देवता: Ṛbhus
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. The Ribhus rendered the parents young again by their pervading, the truth-thoughted, desirous of straightness.

Commentary

ṛbhavaḥ these gods presently in question; pitarā heaven and earth celebrated as the father and the mother, the old parents; punaḥ yuvānā again youthful; akrata made (Aorist of kṛ Atmanepada, substitution of a usual termination dropped; form is Vedic); by what means? vișți by spreading (this is the termination of instrumental case singular; so says Skandasvamin. This is the form of vișțr to pervade. viştayaḥ endowed with pervasion, says Sayana); what kind of Ribhus? satyamantrāḥ they whose mantras are true, so they say, or, according to Skandasvamin, of true speech; according to Sayana, unbelying potency of mantras; still better, they in whose mentations is the truth; again of what kind? rjūyavaḥ desiring straightness for themselves; the word rju here suggests the dominant quality, desirous of straightness, these become straight, hence in their thoughts or mantras mentated, there abides only truth, not untruth.

Another important action of the Ribhus is stated in this Rik. And that is bringing about the youthfulness of the old parents, almost worn out. The earth-special field of material consciousness denoted by the term physical—is the Mother. The heaven-special field of the predominantly pure mental consciousness—is the Father. The Ribhus remove the worn-out condition of both the parents who have been old for very long and bring about an energetic freshness in them. And glories of Truth like light and strength, the divine directness of the true thoughts of these gods who walk straight path, may help in this task.

Sāyaṇa

ऋभव एतन्नामका देवाः पितरौ स्वकीयौ मातापितरौ पूर्वं वृद्धावपि पुनर्युवाना तरुणावक्रत । कृतवंतः । कीदृशाः । सत्यमंत्रा अवितथमंत्रसामर्थ्योपेताः । पुरश्चरणाद्यनुष्ठानेन सिद्धमंत्रत्वाद्यद्यत्फलमुद्धिश्य मंत्राः प्रयुज्यंते तत्तत्फलं तथैव संपद्यते । तस्माज्जीर्णयोः पित्रोर्युवत्वं संपादयितुं समर्था इत्यर्थः । ऋजूयव ऋजुतामात्मन इच्छंतः । छलरहिता इत्यर्थः । अत एवैवतेषामनुष्ठिता मंत्राः सिध्यंति । विष्टी विष्टयो व्याप्तियुक्ताः । सर्वेषु कार्येष्वेतदीयस्य मंत्रसामर्थ्यस्याप्रतिघातोऽत्र व्याप्तिरुच्यते । ऋभुशब्दं यास्क एवं निर्वक्ति । ऋभव उर भांतीति वर्तेन भांतीति वर्तेन भवंतीति वा । नि ११-१५ । इति ॥ युवाना । युवन्शब्दो यौतेः कनिनंतो नित्त्वादाद्युदात्तः । सुपां सुलुगित्यादिना विभक्तेराकारः । पितरा । पूर्ववदाकारः । सत्यमंत्राः बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिसरः । ऋजुशब्दो भावपरः । ऋजुत्वमात्मन इच्छंति । क्यच् । अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । पा ७-४-२५ । इति दीर्घः । क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । विष्टी । विष्लृ व्याप्तौ । क्तच् क्तौ च संज्ञायामिति क्तिच् । तितुत्रेत्यादिनेट् प्रतिबंधः । तस्माज्जस इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानं । पा ७-१-३९-१ । इति तस्येकारादेशः । स चालोंऽत्यस्य । पा १-१-५२ । इति सकारस्य भवति । तत्र आद्गुण इति गुणे कृते प्रथमयोः पूर्वसवर्णः । पा ६-१-१०२ । इति पूर्वसवर्णदीर्घः । तं बाधित्वा परत्वाज्जसि च । पा ७-३-१०९ । इति ह्रस्वस्य गुणेन भवितव्यमिति चेन्न । संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वान् । अक्रत । कृञो लुङ् । आत्मनेपदं । झस्यादादेशः । मंत्रे घसेत्यादिना । पा २-४-८० । च्लेर्लुक् । यणादेशः । अडागमः । निघातः ॥ ४ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

य ऋजूयवः सत्यमन्त्रा ऋभवस्ते हि विष्टी युवाना पितराऽश्विनौ क्रियासिद्ध्यर्थं पुनः पुनरक्रत सम्प्रयुक्तौ कुर्वन्ति ॥४ ॥

मन्त्रविषयः

पुनस्ते कीदृशा इत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(युवाना) मिश्रामिश्रगुणस्वभावौ । अत्रोभयत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (पितरा) शरीरात्मपालनहेतू (सत्यमन्त्राः) सत्यो यथार्थो मन्त्रो विचारो येषां ते (ऋजूयवः) कर्मभिरात्मन ऋजुत्वमिच्छन्तस्तच्छीलाः । अत्र क्याच्छन्दसि इत्युः प्रत्ययः । (ऋभवः) मेधाविनः । ऋभव इति मेधाविनामसु पठितम् । (निघं०३.१५) (विष्टी) व्यापनशीलावश्विनौ । अत्र क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । (अष्टा०३.३.१७४) अनेन क्तिच् प्रत्ययः । (अक्रत) कुर्वन्ति । अत्र लडर्थे लुङ् । मन्त्रे घसह्वरणश० (अष्टा०२.४.८०) इति च्लेर्लुक् च ॥४ ॥

भावार्थः

येऽनलसाः सन्तः सत्यप्रिया आर्जवयुक्ता मनुष्याः सन्ति त एवाग्निजलादिपदार्थेभ्य उपकारं ग्रहीतुं शक्नुवन्तीति ॥४ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

फिर वे विद्वान् कैसे हैं, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

जो (ऋजूयवः) कर्मों से अपनी सरलता को चाहने और (सत्यमन्त्राः) सत्य अर्थात् यथार्थ विचार के करनेवाले (ऋभवः) बुद्धिमान् सज्जन पुरुष हैं, वे (विष्टी) व्याप्त होने (युवाना) मेल अमेल स्वभाववाले तथा (पितरा) पालनहेतु पूर्वोक्त अग्नि और जल को क्रिया की सिद्धि के लिये वारम्वार (अक्रत) अच्छी प्रकार प्रयुक्त करते हैं ॥४ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

जो आलस्य को छोड़े हुए सत्य में प्रीति रखने और सरल बुद्धिवाले मनुष्य हैं, वे ही अग्नि और जल आदि पदार्थों से उपकार लेने को समर्थ हो सकते हैं ॥४ ॥