Ṛgveda · Maṇḍala 1

Sūkta 66

Agni · Parāśara Śāktya · 10 ṛks

Link
Devatā देवता
Agni
Ṛṣi ऋषि
Parāśara Śāktya
Chandas छन्दस्
Dvipadā Virāj
Metres by ṛk

1st set of styles dvipadā virāt (6-10); paṅktiḥ (1-3); virāṭpaṅkti (4, 5)

2nd set of styles dvipadā virāj

  1. Ṛk 1

    र॒यिर्न चि॒त्रा सूरो॒ न सं॒दृगायु॒र्न प्रा॒णो नित्यो॒ न सू॒नुः ॥

    रयिर् न चित्रा सूरो न संदृग् आयुर् न प्राणो नित्यो न सूनुः ||

    rayírná citrā́ sū́ro ná saṃdṛ́gā́yurná prāṇó nítyo ná sūnúḥ ǁ

    rayir na citrā sūro na saṃdṛg āyur na prāṇo nityo na sūnuḥ ||

    र॒यिः । न । चि॒त्रा । सूरः॑ । न । स॒म्ऽदृक् । आयुः॑ । न । प्रा॒णः । नित्यः॑ । न । सू॒नुः ॥

    रयिः । न । चित्रा । सूरः । न । सम्ऽदृक् । आयुः । न । प्राणः । नित्यः । न । सूनुः ॥

    rayíḥ ǀ ná ǀ citrā́ ǀ sū́raḥ ǀ ná ǀ sam-dṛ́k ǀ ā́yuḥ ǀ ná ǀ prāṇáḥ ǀ nítyaḥ ǀ ná ǀ sūnúḥ ǁ

    rayiḥ ǀ na ǀ citrā ǀ sūraḥ ǀ na ǀ sam-dṛk ǀ āyuḥ ǀ na ǀ prāṇaḥ ǀ nityaḥ ǀ na ǀ sūnuḥ ǁ

    1.66.1 Aṣṭaka 1.5.10.1Anuvāka 1.12.11

  2. Ṛk 2

    तक्वा॒ न भूर्णि॒र्वना॑ सिषक्ति॒ पयो॒ न धे॒नुः शुचि॑र्वि॒भावा॑ ॥

    तक्वा न भूर्णिर् वना सिषक्ति पयो न धेनुः शुचिर् विभावा ||

    tákvā ná bhū́rṇirvánā siṣakti páyo ná dhenúḥ śúcirvibhā́vā ǁ

    takvā na bhūrṇir vanā siṣakti payo na dhenuḥ śucir vibhāvā ||

    तक्वा॑ । न । भूर्णिः॑ । वना॑ । सि॒स॒क्ति॒ । पयः॑ । न । धे॒नुः । शुचिः॑ । वि॒भाऽवा॑ ॥

    तक्वा । न । भूर्णिः । वना । सिसक्ति । पयः । न । धेनुः । शुचिः । विभाऽवा ॥

    tákvā ǀ ná ǀ bhū́rṇiḥ ǀ vánā ǀ sisakti ǀ páyaḥ ǀ ná ǀ dhenúḥ ǀ śúciḥ ǀ vibhā́-vā ǁ

    takvā ǀ na ǀ bhūrṇiḥ ǀ vanā ǀ sisakti ǀ payaḥ ǀ na ǀ dhenuḥ ǀ śuciḥ ǀ vibhā-vā ǁ

    1.66.2 Aṣṭaka 1.5.10.2Anuvāka 1.12.12

  3. Ṛk 3

    दा॒धार॒ क्षेम॒मोको॒ न र॒ण्वो यवो॒ न प॒क्वो जेता॒ जना॑नां ॥

    दाधार क्षेमम् ओको न रण्वो यवो न पक्वो जेता जनानाम् ||

    dādhā́ra kṣémamóko ná raṇvó yávo ná pakvó jétā jánānām ǁ

    dādhāra kṣemam oko na raṇvo yavo na pakvo jetā janānām ||

    दा॒धार॑ । क्षेम॑म् । ओकः॑ । न । र॒ण्वः । यवः॑ । न । प॒क्वः । जेता॑ । जना॑नाम् ॥

    दाधार । क्षेमम् । ओकः । न । रण्वः । यवः । न । पक्वः । जेता । जनानाम् ॥

    dādhā́ra ǀ kṣémam ǀ ókaḥ ǀ ná ǀ raṇváḥ ǀ yávaḥ ǀ ná ǀ pakváḥ ǀ jétā ǀ jánānām ǁ

    dādhāra ǀ kṣemam ǀ okaḥ ǀ na ǀ raṇvaḥ ǀ yavaḥ ǀ na ǀ pakvaḥ ǀ jetā ǀ janānām ǁ

    1.66.3 Aṣṭaka 1.5.10.3Anuvāka 1.12.13

  4. Ṛk 4

    ऋषि॒र्न स्तुभ्वा॑ वि॒क्षु प्र॑श॒स्तो वा॒जी न प्री॒तो वयो॑ दधाति ॥

    ऋषिर् न स्तुभ्वा विक्षु प्रशस्तो वाजी न प्रीतो वयो दधाति ||

    ṛ́ṣirná stúbhvā vikṣú praśastó vājī́ ná prītó váyo dadhāti ǁ

    ṛṣir na stubhvā vikṣu praśasto vājī na prīto vayo dadhāti ||

    ऋषिः॑ । न । स्तुभ्वा॑ । वि॒क्षु । प्र॒ऽश॒स्तः । वा॒जी । न । प्री॒तः । वयः॑ । द॒धा॒ति॒ ॥

    ऋषिः । न । स्तुभ्वा । विक्षु । प्रऽशस्तः । वाजी । न । प्रीतः । वयः । दधाति ॥

    ṛ́ṣiḥ ǀ ná ǀ stúbhvā ǀ vikṣú ǀ pra-śastáḥ ǀ vājī́ ǀ ná ǀ prītáḥ ǀ váyaḥ ǀ dadhāti ǁ

    ṛṣiḥ ǀ na ǀ stubhvā ǀ vikṣu ǀ pra-śastaḥ ǀ vājī ǀ na ǀ prītaḥ ǀ vayaḥ ǀ dadhāti ǁ

    1.66.4 Aṣṭaka 1.5.10.4Anuvāka 1.12.14

  5. Ṛk 5

    दु॒रोक॑शोचिः॒ क्रतु॒र्न नित्यो॑ जा॒येव॒ योना॒वरं॒ विश्व॑स्मै ॥

    दुरोकशोचिः क्रतुर् न नित्यो जायेव योनाव् अरं विश्वस्मै ||

    durókaśociḥ kráturná nítyo jāyéva yónāváram víśvasmai ǁ

    durokaśociḥ kratur na nityo jāyeva yonāv araṃ viśvasmai ||

    दु॒रोक॑ऽशोचिः । क्रतुः॑ । न । नित्यः॑ । जा॒याऽइ॑व । योनौ॑ । अर॑म् । विश्व॑स्मै ॥

    दुरोकऽशोचिः । क्रतुः । न । नित्यः । जायाऽइव । योनौ । अरम् । विश्वस्मै ॥

    duróka-śociḥ ǀ krátuḥ ǀ ná ǀ nítyaḥ ǀ jāyā́-iva ǀ yónau ǀ áram ǀ víśvasmai ǁ

    duroka-śociḥ ǀ kratuḥ ǀ na ǀ nityaḥ ǀ jāyā-iva ǀ yonau ǀ aram ǀ viśvasmai ǁ

    1.66.5 Aṣṭaka 1.5.10.5Anuvāka 1.12.15

  6. Ṛk 6

    चि॒त्रो यदभ्रा॑ट् छ्वे॒तो न वि॒क्षु रथो॒ न रु॒क्मी त्वे॒षः स॒मत्सु॑ ॥

    चित्रो यद् अभ्राट् छ्वेतो न विक्षु रथो न रुक्मी त्वेषः समत्सु ||

    citró yádábhrāṭ chvetó ná vikṣú rátho ná rukmī́ tveṣáḥ samátsu ǁ

    citro yad abhrāṭ chveto na vikṣu ratho na rukmī tveṣaḥ samatsu ||

    चि॒त्रः । यत् । अभ्रा॑ट् । श्वे॒तः । न । वि॒क्षु । रथः॑ । न । रु॒क्मी । त्वे॒षः । स॒मत्ऽसु॑ ॥

    चित्रः । यत् । अभ्राट् । श्वेतः । न । विक्षु । रथः । न । रुक्मी । त्वेषः । समत्ऽसु ॥

    citráḥ ǀ yát ǀ ábhrāṭ ǀ śvetáḥ ǀ ná ǀ vikṣú ǀ ráthaḥ ǀ ná ǀ rukmī́ ǀ tveṣáḥ ǀ samát-su ǁ

    citraḥ ǀ yat ǀ abhrāṭ ǀ śvetaḥ ǀ na ǀ vikṣu ǀ rathaḥ ǀ na ǀ rukmī ǀ tveṣaḥ ǀ samat-su ǁ

    1.66.6 Aṣṭaka 1.5.10.6Anuvāka 1.12.16

  7. Ṛk 7

    सेने॑व सृ॒ष्टामं॑ दधा॒त्यस्तु॒र्न दि॒द्युत्त्वे॒षप्र॑तीका ॥

    सेनेव सृष्टामं दधात्य् अस्तुर् न दिद्युत् त्वेषप्रतीका ||

    séneva sṛṣṭā́mam dadhātyásturná didyúttveṣápratīkā ǁ

    seneva sṛṣṭāmaṃ dadhāty astur na didyut tveṣapratīkā ||

    सेना॑ऽइव । सृ॒ष्टा । अम॑म् । द॒धा॒ति॒ । अस्तुः॑ । न । दि॒द्युत् । त्वे॒षऽप्र॑तीका ॥

    सेनाऽइव । सृष्टा । अमम् । दधाति । अस्तुः । न । दिद्युत् । त्वेषऽप्रतीका ॥

    sénā-iva ǀ sṛṣṭā́ ǀ ámam ǀ dadhāti ǀ ástuḥ ǀ ná ǀ didyút ǀ tveṣá-pratīkā ǁ

    senā-iva ǀ sṛṣṭā ǀ amam ǀ dadhāti ǀ astuḥ ǀ na ǀ didyut ǀ tveṣa-pratīkā ǁ

    1.66.7 Aṣṭaka 1.5.10.7Anuvāka 1.12.17

  8. Ṛk 8

    य॒मो ह॑ जा॒तो य॒मो जनि॑त्वं जा॒रः क॒नीनां॒ पति॒र्जनी॑नां ॥

    यमो ह जातो यमो जनित्वं जारः कनीनाम् पतिर् जनीनाम् ||

    yamó ha jātó yamó jánitvam jāráḥ kanī́nām pátirjánīnām ǁ

    yamo ha jāto yamo janitvaṃ jāraḥ kanīnām patir janīnām ||

    य॒मः । ह॒ । जा॒तः । य॒मः । जनि॑ऽत्वम् । जा॒रः । क॒नीना॑म् । पतिः॑ । जनी॑नाम् ॥

    यमः । ह । जातः । यमः । जनिऽत्वम् । जारः । कनीनाम् । पतिः । जनीनाम् ॥

    yamáḥ ǀ ha ǀ jātáḥ ǀ yamáḥ ǀ jáni-tvam ǀ jāráḥ ǀ kanī́nām ǀ pátiḥ ǀ jánīnām ǁ

    yamaḥ ǀ ha ǀ jātaḥ ǀ yamaḥ ǀ jani-tvam ǀ jāraḥ ǀ kanīnām ǀ patiḥ ǀ janīnām ǁ

    1.66.8 Aṣṭaka 1.5.10.8Anuvāka 1.12.18

  9. Ṛk 9

    तं व॑श्च॒राथा॑ व॒यं व॑स॒त्यास्तं॒ न गावो॒ नक्षं॑त इ॒द्धं ॥

    तं वश् चराथा वयं वसत्यास्तं न गावो नक्षन्त इद्धम् ||

    tám vaścarā́thā vayám vasatyā́stam ná gā́vo nákṣanta iddhám ǁ

    taṃ vaś carāthā vayaṃ vasatyāstaṃ na gāvo nakṣanta iddham ||

    तम् । वः॒ । च॒राथा॑ । व॒यम् । व॒स॒त्या । अस्त॑म् । न । गावः॑ । नक्ष॑न्ते । इ॒द्धम् ॥

    तम् । वः । चराथा । वयम् । वसत्या । अस्तम् । न । गावः । नक्षन्ते । इद्धम् ॥

    tám ǀ vaḥ ǀ carā́thā ǀ vayám ǀ vasatyā́ ǀ ástam ǀ ná ǀ gā́vaḥ ǀ nákṣante ǀ iddhám ǁ

    tam ǀ vaḥ ǀ carāthā ǀ vayam ǀ vasatyā ǀ astam ǀ na ǀ gāvaḥ ǀ nakṣante ǀ iddham ǁ

    1.66.9 Aṣṭaka 1.5.10.9Anuvāka 1.12.19

  10. Ṛk 10

    सिंधु॒र्न क्षोदः॒ प्र नीची॑रैनो॒न्नवं॑त॒ गावः॒ स्व१॒॑र्दृशी॑के ॥

    सिन्धुर् न क्षोदः प्र नीचीर् ऐनोन् नवन्त गावः स्वर् दृशीके ||

    síndhurná kṣódaḥ prá nī́cīrainonnávanta gā́vaḥ svárdṛ́śīke ǁ

    sindhur na kṣodaḥ pra nīcīr ainon navanta gāvaḥ svar dṛśīke ||

    सिन्धुः॑ । न । क्षोदः॑ । प्र । नीचीः॑ । ऐ॒नो॒त् । नव॑न्त । गावः॑ । स्वः॑ । दृशी॑के ॥

    सिन्धुः । न । क्षोदः । प्र । नीचीः । ऐनोत् । नवन्त । गावः । स्वः । दृशीके ॥

    síndhuḥ ǀ ná ǀ kṣódaḥ ǀ prá ǀ nī́cīḥ ǀ ainot ǀ návanta ǀ gā́vaḥ ǀ sváḥ ǀ dṛ́śīke ǁ

    sindhuḥ ǀ na ǀ kṣodaḥ ǀ pra ǀ nīcīḥ ǀ ainot ǀ navanta ǀ gāvaḥ ǀ svaḥ ǀ dṛśīke ǁ

    1.66.10 Aṣṭaka 1.5.10.10Anuvāka 1.12.20

Text, recitation and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Ṛgveda 1.66 · Agni

Interpretations

Sri Aurobindo

Ṛk 1

He is like a wealth richly diverse and like the all-seeing of the Sun. He is as if life and the breath of our existence, he is as if our eternal child. He is like a galloper bearing us. He clings to the forests: he is like a cow with her milk. He is pure-bright and wide is his lustre. (16HTMF 94)

हिन्दी

वह एक अत्यधिक विविध संपत्ति के समान हैं और सूर्य की सर्व-दृष्टि के समान हैं। वह, मानो, हमारी सत्ता के प्राण और श्वास हैं, हमारे शाश्वत बालक हैं। वह एक सरपट दौड़नेवाले अश्व के समान हैं जो हमें धारण किये हुए है। वह वनों से लिपटते हैं: वह दूध से संपन्न धेनु के समान हैं। वह अपनी चमक में शुद्ध-श्वेत और विशाल है।

Ṛk 2

He holds all our good like a pleasant home; he is like ripe corn. He is a conqueror of men and like a chanting Rishi; there is word of him among the folk: he is as if our exultant steed of swiftness; he upholds our growth. (16HTMF 94)

Ṛk 3

He is light in a house difficult to inhabit;4 he is as a will ever active in us; he is like a wife in our abode and sufficient to every man. When he blazes wonderfully manifold, he is like one white in the peoples: he is like a golden chariot; he is a splendour in our battles. (16HTMF 95)

हिन्दी

एक सुखद गृह के समान वह हमारे हित को धारण करते हैं; वह पके हुए मकई के समान हैं। वह मनुष्यों पर विजय प्राप्त करते हैं और गुणगान करने वाले ऋषि के समान हैं; जनसाधारण में उनकी चर्चा है: वह हमारे स्फुर्ति के हर्षित अश्व जैसे हैं; वे हमारे वर्धन को धारण करते हैं।

Ṛk 4

He is like an army running to the charge and puts strength in us: he is like the flaming shaft of the Archer with its keen burning front. A twin he is born, a twin he is that which is to be born: he is the lover of the virgins and the husband of the mothers. (16HTMF 95)

Ṛk 5

We by your movement, we by your staying, come to him when his light is kindled as the cows come home to their stall. He is like a river running in its channel and sends in his front the descending Waters: the Ray-Cows move to him in the manifesting of the world of the Sun.5 (16HTMF 95)

हिन्दी

जिस गृह में कठिनाई से निवास किया जाता है, वे वैसे गृह की ज्योति है, (या गृह में वह कठिनाई से संदीप्त होने वाली ज्योति हैं); वे हमारे भीतर, एक सदैव सक्रिय संकल्प-शक्ति के समान हैं; हमारे गृह में एक पत्नि के समान हैं जो प्रत्येक पति के लिये यथेष्ट है। जब वह अद्भुत रूप से विविधता में धधकते हैं तब वे जनसाधारण में एक श्वेत के समान होते हैं; वह एक स्वर्ण रथ के समान हैं; वह हमारे युद्धों में एक वैभव हैं।

Ṛk 7

He is like an army running to the charge and puts strength in us: he is like the flaming shaft of the Archer with its keen burn- ing front. A twin he is born, a twin he is that which is to be born: he is the lover of the virgins and the husband of the mothers.

हिन्दी

वे एक आक्रमण करती हुई सेना के समान हैं और हममें शक्ति स्थापित करते हैं: वे धनुर्धर के प्रचण्ड रूप से प्रज्ज्वलित नोक वाले दहकते हुए तीर के समान हैं। वे जुड़वा पैदा होते हैं, वे जुड़वा हैं जो पैदा होने वाले हैं: वे कुमारियों के प्रेमी हैं और जननियों के पति हैं।

Ṛk 9

We by your movement, we by your staying, come to him when his light is kindled as the cows come home to their stall. He is like a river running in its channel and sends in his front the descending Waters: the Ray-Cows move to him in the manifesting of the world of the Sun.

हिन्दी

हम आपकी गतिविधि से, हम आपके ठहराव से, तब उनके समीप आते हैं जब उनका प्रकाश संदीप्त होता है, जैसे अपने गौशाला में गाएँ घर आती हैं। वे एक नदी के समान हैं जो अपनी सरणि में बह रही है और अपने आगे अवरोही जलों को भेजती है: सूर्यलोक के प्रत्यक्षीकरण में (या जब सूर्य प्रकट होता है) गौ रूपी किरणें उनकी ओर जाती हैं।