Ṛgveda · Maṇḍala 1

Sūkta 42

Pūṣan · Kaṇva Ghaura · 10 ṛks

Link
Devatā देवता
Pūṣan
Ṛṣi ऋषि
Kaṇva Ghaura
Chandas छन्दस्
Gāyatrī
Metres by ṛk

1st set of styles gāyatrī (2, 3, 5-8, 10); nicṛdgāyatrī (1, 9); virāḍgāyatrī (4)

2nd set of styles gāyatrī

  1. Ṛk 1

    सं पू॑ष॒न्नध्व॑नस्तिर॒ व्यंहो॑ विमुचो नपात् ।
    सक्ष्वा॑ देव॒ प्र ण॑स्पु॒रः ॥

    सम् पूषन्न् अध्वनस् तिर व्य् अंहो विमुचो नपात् |
    सक्ष्वा देव प्र णस् पुरः ||

    sám pūṣannádhvanastira vyáṃho vimuco napāt ǀ
    sákṣvā deva prá ṇaspuráḥ ǁ

    sam pūṣann adhvanas tira vy aṃho vimuco napāt |
    sakṣvā deva pra ṇas puraḥ ||

    सम् । पू॒ष॒न् । अध्व॑नः । ति॒र॒ । वि । अंहः॑ । वि॒ऽमु॒चः॒ । न॒पा॒त् ।
    सक्ष्व॑ । दे॒व॒ । प्र । नः॒ । पु॒रः ॥

    सम् । पूषन् । अध्वनः । तिर । वि । अंहः । विऽमुचः । नपात् ।
    सक्ष्व । देव । प्र । नः । पुरः ॥

    sám ǀ pūṣan ǀ ádhvanaḥ ǀ tira ǀ ví ǀ áṃhaḥ ǀ vi-mucaḥ ǀ napāt ǀ
    sákṣva ǀ deva ǀ prá ǀ naḥ ǀ puráḥ ǁ

    sam ǀ pūṣan ǀ adhvanaḥ ǀ tira ǀ vi ǀ aṃhaḥ ǀ vi-mucaḥ ǀ napāt ǀ
    sakṣva ǀ deva ǀ pra ǀ naḥ ǀ puraḥ ǁ

    1.42.1 Aṣṭaka 1.3.24.1Anuvāka 1.8.78

  2. Ṛk 2

    यो नः॑ पूषन्न॒घो वृको॑ दुः॒शेव॑ आ॒दिदे॑शति ।
    अप॑ स्म॒ तं प॒थो ज॑हि ॥

    यो नः पूषन्न् अघो वृको दुःशेव आदिदेशति |
    अप स्म तम् पथो जहि ||

    yó naḥ pūṣannaghó vṛ́ko duḥśéva ādídeśati ǀ
    ápa sma tám pathó jahi ǁ

    yo naḥ pūṣann agho vṛko duḥśeva ādideśati |
    apa sma tam patho jahi ||

    यः । नः॒ । पू॒ष॒न् । अ॒घः । वृकः॑ । दुः॒शेवः॑ । आ॒ऽदिदे॑शति ।
    अप॑ । स्म॒ । तम् । प॒थः । ज॒हि॒ ॥

    यः । नः । पूषन् । अघः । वृकः । दुःशेवः । आऽदिदेशति ।
    अप । स्म । तम् । पथः । जहि ॥

    yáḥ ǀ naḥ ǀ pūṣan ǀ agháḥ ǀ vṛ́kaḥ ǀ duḥśévaḥ ǀ ā-dídeśati ǀ
    ápa ǀ sma ǀ tám ǀ patháḥ ǀ jahi ǁ

    yaḥ ǀ naḥ ǀ pūṣan ǀ aghaḥ ǀ vṛkaḥ ǀ duḥśevaḥ ǀ ā-dideśati ǀ
    apa ǀ sma ǀ tam ǀ pathaḥ ǀ jahi ǁ

    1.42.2 Aṣṭaka 1.3.24.2Anuvāka 1.8.79

  3. Ṛk 3

    अप॒ त्यं प॑रिपं॒थिनं॑ मुषी॒वाणं॑ हुर॒श्चितं॑ ।
    दू॒रमधि॑ स्रु॒तेर॑ज ॥

    अप त्यम् परिपन्थिनम् मुषीवाणं हुरश्चितम् |
    दूरम् अधि स्रुतेर् अज ||

    ápa tyám paripanthínam muṣīvā́ṇam huraścítam ǀ
    dūrámádhi srutéraja ǁ

    apa tyam paripanthinam muṣīvāṇaṃ huraścitam |
    dūram adhi sruter aja ||

    अप॑ । त्यम् । प॒रि॒ऽप॒न्थिन॑म् । मु॒षी॒वाण॑म् । हु॒रः॒ऽचित॑म् ।
    दू॒रम् । अधि॑ । स्रु॒तेः । अ॒ज॒ ॥

    अप । त्यम् । परिऽपन्थिनम् । मुषीवाणम् । हुरःऽचितम् ।
    दूरम् । अधि । स्रुतेः । अज ॥

    ápa ǀ tyám ǀ pari-panthínam ǀ muṣīvā́ṇam ǀ huraḥ-cítam ǀ
    dūrám ǀ ádhi ǀ srutéḥ ǀ aja ǁ

    apa ǀ tyam ǀ pari-panthinam ǀ muṣīvāṇam ǀ huraḥ-citam ǀ
    dūram ǀ adhi ǀ sruteḥ ǀ aja ǁ

    1.42.3 Aṣṭaka 1.3.24.3Anuvāka 1.8.80

  4. Ṛk 4

    त्वं तस्य॑ द्वया॒विनो॒ऽघशं॑सस्य॒ कस्य॑ चित् ।
    प॒दाभि ति॑ष्ठ॒ तपु॑षिं ॥

    त्वं तस्य द्वयाविनो ऽघशंसस्य कस्य चित् |
    पदाभि तिष्ठ तपुषिम् ||

    tvám tásya dvayāvíno’gháśaṃsasya kásya cit ǀ
    padā́bhí tiṣṭha tápuṣim ǁ

    tvaṃ tasya dvayāvino 'ghaśaṃsasya kasya cit |
    padābhi tiṣṭha tapuṣim ||

    त्वम् । तस्य॑ । द्व॒या॒विनः॑ । अ॒घऽशं॑सस्य । कस्य॑ । चि॒त् ।
    प॒दा । अ॒भि । ति॒ष्ठ॒ । तपु॑षिम् ॥

    त्वम् । तस्य । द्वयाविनः । अघऽशंसस्य । कस्य । चित् ।
    पदा । अभि । तिष्ठ । तपुषिम् ॥

    tvám ǀ tásya ǀ dvayāvínaḥ ǀ aghá-śaṃsasya ǀ kásya ǀ cit ǀ
    padā́ ǀ abhí ǀ tiṣṭha ǀ tápuṣim ǁ

    tvam ǀ tasya ǀ dvayāvinaḥ ǀ agha-śaṃsasya ǀ kasya ǀ cit ǀ
    padā ǀ abhi ǀ tiṣṭha ǀ tapuṣim ǁ

    1.42.4 Aṣṭaka 1.3.24.4Anuvāka 1.8.81

  5. Ṛk 5

    आ तत्ते॑ दस्र मंतुमः॒ पूष॒न्नवो॑ वृणीमहे ।
    येन॑ पि॒तॄनचो॑दयः ॥

    आ तत् ते दस्र मन्तुमः पूषन्न् अवो वृणीमहे |
    येन पितॄन् अचोदयः ||

    ā́ tátte dasra mantumaḥ pū́ṣannávo vṛṇīmahe ǀ
    yéna pitṝ́nácodayaḥ ǁ

    ā tat te dasra mantumaḥ pūṣann avo vṛṇīmahe |
    yena pitṝn acodayaḥ ||

    आ । तत् । ते॒ । द॒स्र॒ । म॒न्तु॒ऽमः॒ । पू॒ष॒न् । अवः॑ । वृ॒णी॒म॒हे॒ ।
    येन॑ । पि॒तॄन् । अचो॑दयः ॥

    आ । तत् । ते । दस्र । मन्तुऽमः । पूषन् । अवः । वृणीमहे ।
    येन । पितॄन् । अचोदयः ॥

    ā́ ǀ tát ǀ te ǀ dasra ǀ mantu-maḥ ǀ pūṣan ǀ ávaḥ ǀ vṛṇīmahe ǀ
    yéna ǀ pitṝ́n ǀ ácodayaḥ ǁ

    ā ǀ tat ǀ te ǀ dasra ǀ mantu-maḥ ǀ pūṣan ǀ avaḥ ǀ vṛṇīmahe ǀ
    yena ǀ pitṝn ǀ acodayaḥ ǁ

    1.42.5 Aṣṭaka 1.3.24.5Anuvāka 1.8.82

  6. Ṛk 6

    अधा॑ नो विश्वसौभग॒ हिर॑ण्यवाशीमत्तम ।
    धना॑नि सु॒षणा॑ कृधि ॥

    अधा नो विश्वसौभग हिरण्यवाशीमत्तम |
    धनानि सुषणा कृधि ||

    ádhā no viśvasaubhaga híraṇyavāśīmattama ǀ
    dhánāni suṣáṇā kṛdhi ǁ

    adhā no viśvasaubhaga hiraṇyavāśīmattama |
    dhanāni suṣaṇā kṛdhi ||

    अध॑ । नः॒ । वि॒श्व॒ऽसौ॒भ॒ग॒ । हिर॑ण्यवाशीमत्ऽतम ।
    धना॑नि । सु॒ऽसना॑ । कृ॒धि॒ ॥

    अध । नः । विश्वऽसौभग । हिरण्यवाशीमत्ऽतम ।
    धनानि । सुऽसना । कृधि ॥

    ádha ǀ naḥ ǀ viśva-saubhaga ǀ híraṇyavāśīmat-tama ǀ
    dhánāni ǀ su-sánā ǀ kṛdhi ǁ

    adha ǀ naḥ ǀ viśva-saubhaga ǀ hiraṇyavāśīmat-tama ǀ
    dhanāni ǀ su-sanā ǀ kṛdhi ǁ

    1.42.6 Aṣṭaka 1.3.25.1Anuvāka 1.8.83

  7. Ṛk 7

    अति॑ नः स॒श्चतो॑ नय सु॒गा नः॑ सु॒पथा॑ कृणु ।
    पूष॑न्नि॒ह क्रतुं॑ विदः ॥

    अति नः सश्चतो नय सुगा नः सुपथा कृणु |
    पूषन्न् इह क्रतुं विदः ||

    áti naḥ saścáto naya sugā́ naḥ supáthā kṛṇu ǀ
    pū́ṣannihá krátum vidaḥ ǁ

    ati naḥ saścato naya sugā naḥ supathā kṛṇu |
    pūṣann iha kratuṃ vidaḥ ||

    अति॑ । नः॒ । स॒श्चतः॑ । न॒य॒ । सु॒ऽगा । नः॒ । सु॒ऽपथा॑ । कृ॒णु॒ ।
    पूष॑न् । इ॒ह । क्रतु॑म् । वि॒दः॒ ॥

    अति । नः । सश्चतः । नय । सुऽगा । नः । सुऽपथा । कृणु ।
    पूषन् । इह । क्रतुम् । विदः ॥

    áti ǀ naḥ ǀ saścátaḥ ǀ naya ǀ su-gā́ ǀ naḥ ǀ su-páthā ǀ kṛṇu ǀ
    pū́ṣan ǀ ihá ǀ krátum ǀ vidaḥ ǁ

    ati ǀ naḥ ǀ saścataḥ ǀ naya ǀ su-gā ǀ naḥ ǀ su-pathā ǀ kṛṇu ǀ
    pūṣan ǀ iha ǀ kratum ǀ vidaḥ ǁ

    1.42.7 Aṣṭaka 1.3.25.2Anuvāka 1.8.84

  8. Ṛk 8

    अ॒भि सू॒यव॑सं नय॒ न न॑वज्वा॒रो अध्व॑ने ।
    पूष॑न्नि॒ह क्रतुं॑ विदः ॥

    अभि सूयवसं नय न नवज्वारो अध्वने |
    पूषन्न् इह क्रतुं विदः ||

    abhí sūyávasam naya ná navajvāró ádhvane ǀ
    pū́ṣannihá krátum vidaḥ ǁ

    abhi sūyavasaṃ naya na navajvāro adhvane |
    pūṣann iha kratuṃ vidaḥ ||

    अ॒भि । सु॒ऽयव॑सम् । न॒य॒ । न । न॒व॒ऽज्वा॒रः । अध्व॑ने ।
    पूष॑न् । इ॒ह । क्रतु॑म् । वि॒दः॒ ॥

    अभि । सुऽयवसम् । नय । न । नवऽज्वारः । अध्वने ।
    पूषन् । इह । क्रतुम् । विदः ॥

    abhí ǀ su-yávasam ǀ naya ǀ ná ǀ nava-jvāráḥ ǀ ádhvane ǀ
    pū́ṣan ǀ ihá ǀ krátum ǀ vidaḥ ǁ

    abhi ǀ su-yavasam ǀ naya ǀ na ǀ nava-jvāraḥ ǀ adhvane ǀ
    pūṣan ǀ iha ǀ kratum ǀ vidaḥ ǁ

    1.42.8 Aṣṭaka 1.3.25.3Anuvāka 1.8.85

  9. Ṛk 9

    श॒ग्धि पू॒र्धि प्र यं॑सि च शिशी॒हि प्रास्यु॒दरं॑ ।
    पूष॑न्नि॒ह क्रतुं॑ विदः ॥

    शग्धि पूर्धि प्र यंसि च शिशीहि प्रास्य् उदरम् |
    पूषन्न् इह क्रतुं विदः ||

    śagdhí pūrdhí prá yaṃsi ca śiśīhí prā́syudáram ǀ
    pū́ṣannihá krátum vidaḥ ǁ

    śagdhi pūrdhi pra yaṃsi ca śiśīhi prāsy udaram |
    pūṣann iha kratuṃ vidaḥ ||

    श॒ग्धि । पू॒र्धि । प्र । यं॒सि॒ । च॒ । शि॒शी॒हि । प्रासि॑ । उ॒दर॑म् ।
    पूष॑न् । इ॒ह । क्रतु॑म् । वि॒दः॒ ॥

    शग्धि । पूर्धि । प्र । यंसि । च । शिशीहि । प्रासि । उदरम् ।
    पूषन् । इह । क्रतुम् । विदः ॥

    śagdhí ǀ pūrdhí ǀ prá ǀ yaṃsi ǀ ca ǀ śiśīhí ǀ prā́si ǀ udáram ǀ
    pū́ṣan ǀ ihá ǀ krátum ǀ vidaḥ ǁ

    śagdhi ǀ pūrdhi ǀ pra ǀ yaṃsi ǀ ca ǀ śiśīhi ǀ prāsi ǀ udaram ǀ
    pūṣan ǀ iha ǀ kratum ǀ vidaḥ ǁ

    1.42.9 Aṣṭaka 1.3.25.4Anuvāka 1.8.86

  10. Ṛk 10

    न पू॒षणं॑ मेथामसि सू॒क्तैर॒भि गृ॑णीमसि ।
    वसू॑नि द॒स्ममी॑महे ॥

    न पूषणम् मेथामसि सूक्तैर् अभि गृणीमसि |
    वसूनि दस्मम् ईमहे ||

    ná pūṣáṇam methāmasi sūktáirabhí gṛṇīmasi ǀ
    vásūni dasmámīmahe ǁ

    na pūṣaṇam methāmasi sūktair abhi gṛṇīmasi |
    vasūni dasmam īmahe ||

    न । पू॒षण॑म् । मे॒था॒म॒सि॒ । सु॒ऽउ॒क्तैः । अ॒भि । गृ॒णी॒म॒सि॒ ।
    वसू॑नि । द॒स्मम् । ई॒म॒हे॒ ॥

    न । पूषणम् । मेथामसि । सुऽउक्तैः । अभि । गृणीमसि ।
    वसूनि । दस्मम् । ईमहे ॥

    ná ǀ pūṣáṇam ǀ methāmasi ǀ su-uktáiḥ ǀ abhí ǀ gṛṇīmasi ǀ
    vásūni ǀ dasmám ǀ īmahe ǁ

    na ǀ pūṣaṇam ǀ methāmasi ǀ su-uktaiḥ ǀ abhi ǀ gṛṇīmasi ǀ
    vasūni ǀ dasmam ǀ īmahe ǁ

    1.42.10 Aṣṭaka 1.3.25.5Anuvāka 1.8.87

Text, recitation and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Ṛgveda 1.42 · Pūṣan

Interpretations

Kapali Shastri

Ṛk 1

Introduction

Pushan is one of the Adityas. He nourishes. Though the home of all the Gods is high above, yet their main station or field of action differs. Thus the abode of Indra, Lord of the divine Mind, is the Mind station, Svar. Agni is stationed on earth. The Maruts belong to the mid-region, the Life-world. Similarly the other Gods preside over their respective places and carry on their activities. Though Pushan, the Aditya, belongs to the third station, still because he is the lord of mother earth, supports and nourishes her, his station is taken as the earth. When he nourishes, by his Adityapower, the outer earth-field, physical Matter, and the inner physical consciousness and is himself nourished and manifest, then comes Usha, the Deity of the dawn of higher Consciousness. And when the Ashvins espouse Usha, he adopts these health-givers, who effect increasing nourishment, as parents. Nourished thus, Pushan Aditya showers the bounty of Indra and becomes his brother. Ultimately he becomes the brother of earth and the quarters.

Even after the slaying of Vritra, the Panis – Asuras - obstruct the path of the sacrificer, steal the cows; other haters of the Gods harass the devotee on the upward course, directly or indirectly, by robbing him of his wealth - cows etc. - , veiling the path, showing wrong directions. It is here that the work of Pushan is specially seen. The trafficking doings of the Panis and the like do not affect God Pushan. He is the lord of the Paths. He does not lose cattle. Pushan aids in the effort of the sacrificer to reach the sun-world, even while living.

Pushan nourishes the sacrificer as well as the earth. He is the progeny of Aditya as Indra who showers the wealth of knowledge, light, strength; elder to Ushas, he protects the earth; brother of Indra, master of the route of the sacrificer, he guards the path, searches out the sacrificer, urges his effort.

Commentary

O Pushan, convey us over the road, eliminate obstruction. Son of Indra (Aditya), O God, be close ahead of us.

Ṛk 2

Translation

It is easy for Pushan to drive away such obstruction on the path of the sacrificer; hence the prayer.

Commentary

O Pushan, drive away from the path him who would order us about, the wicked inauspicious Wolf. Wolf: to indicate robbing by stealth.

Ṛk 3

Commentary

Drive far away from the path him who obstructs, thief, deceiver.

Ṛk 4

Commentary

Trample with thy feet the scourge, robber of both (the present and the not present), evil of speech, wherever he be.

Ṛk 5

Commentary

O Pushan, knower, eliminate the enemy, in all ways we pray to thee for that protection with which thou didst impel the fathers of old.

Ṛk 6

Commentary

So, lord of all prosperity, golden-weaponed, render riches easy for us to offer (to partake).

Ṛk 7

Commentary

Lead us past our enemy; conduct us by the easy path; O Pushan, know the right course for this.

Ṛk 8

Commentary

Lead us to the fertile region. May we not face fresh hardship on the way. Know, O Pushan, the right course.

Ṛk 9

Translation

Be mighty for our benefit, make us bright, fill us with thyself, give us well-being, fill us with enjoyable viands.

Commentary

Be mighty, fill us, give largely, invigorate, feed us, know, O Pushan, the right course.

Ṛk 10

Commentary

We do not blame Pushan. Him we celebrate with hymns of praise. We solicit mighty Pushan for riches.