Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 20

Ṛk 1.20.8

Ṛbhus · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अधा॑रयंत॒ वह्न॒योऽभ॑जंत सुकृ॒त्यया॑ ।
भा॒गं दे॒वेषु॑ य॒ज्ञियं॑ ॥

अधारयन्त वह्नयो ऽभजन्त सुकृत्यया |
भागं देवेषु यज्ञियम् ||

ádhārayanta váhnayó’bhajanta sukṛtyáyā ǀ
bhāgám devéṣu yajñíyam ǁ

adhārayanta vahnayo 'bhajanta sukṛtyayā |
bhāgaṃ deveṣu yajñiyam ||

Padapāṭha

अधा॑रयन्त । वह्न॑यः । अभ॑जन्त । सु॒ऽकृ॒त्यया॑ ।
भा॒गम् । दे॒वेषु॑ । य॒ज्ञिय॑म् ॥

अधारयन्त । वह्नयः । अभजन्त । सुऽकृत्यया ।
भागम् । देवेषु । यज्ञियम् ॥

ádhārayanta ǀ váhnayaḥ ǀ ábhajanta ǀ su-kṛtyáyā ǀ
bhāgám ǀ devéṣu ǀ yajñíyam ǁ

adhārayanta ǀ vahnayaḥ ǀ abhajanta ǀ su-kṛtyayā ǀ
bhāgam ǀ deveṣu ǀ yajñiyam ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.020.08
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.02.03
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.026
Devatā देवता: Ṛbhus
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. The bearers by their happy deed bore and distributed the sacrificial share of the Gods.

Commentary

vahnayaḥ the bearers, Ribhus who manage the sacrifice to secure immortality and the like for man; sukſtyaya by means of the deed comprising the happy action of fashioning a single bowl into four, etc.; deveșu of the gods (locative for genetive); yajniyam due in sacrifice; bhāgam the portion to be distributed among the gods serverally according to injunction; adhārayanta you bore; abhajanta and apportioned.

When the human consciousness is ready, the Ribhus are able to sustain constant currents of Ananda. Hence they are able, by their fulfilling deed, to distribute and give to each of the gods manifested by the Sacrifice, the appropriate share replete with Ananda. That kind of distribution according to the share is the utmost requirement for the smooth performance and complete fruition of the sacrifice.

This is the purport.

Footnote

The deeds of the Ribhus expounded in this hymn are lauded in other hymns also e.g., of Kutsa, Dirghatamas, Vasishta, Vishvamitra, Vamadeva. In some the function of the Ribhus is described elaborately. For those who wish to know, these are the hymns, calling for study, stating the form, knowledge, action and fulfilment of the Ribhus :- 1.110-111; 1.161; 3.60. 4.33–37.

Thus ends the second group in the Second Chapter of the first Eighth.

Sāyaṇa

वह्नयश्चमसादिसाधननिष्पादनेन यज्ञस्य वोढार ऋभवोऽधारयंत । पूर्वं मनुष्यत्वेन मरणयोग्या अप्यमृतत्वलाभेन प्राणान्धारितवंतः । तथा च मंत्रांतरमाम्नायते । मर्तासः संतो अमृतत्वमानशुः । ऋग्वे १-११०-४ । इति । किंचैते सुकृत्यया यज्ञ साधनद्रव्यसंपादनरूपेण शोभनव्यापारेण देवेषु मध्ये स्थिता यज्ञियं यज्ञार्हं भागं हविर्लक्षणमभजंत । सेवितवंतः । अयमर्थः सौधन्वना यज्ञियं भागमानश । ऋग्वे । ३-६०-१ । इत्यादिमंत्रांतरे विस्पष्वः । ब्राह्मणेऽप्यृभवो वै देवेषु तपसा सोमपीथमभ्यजयन् । ऐ ब्रा ३-३० । इत्याद्युपाख्यानं विस्पष्टं ॥ वह्नयः । निदित्यनुवृत्तौ वहिश्रीत्यादिना निप्रत्ययः । अभजंत । पादादित्वादनिघातः । सुकृत्यया । विभाषा कृवृषोः पा ३-१-१२० । इति कृञः कर्मणि क्यप् । शोभनं कृत्यं यस्या भजनक्रियायाः सा सुकृत्या बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा नञ् सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वं । ननु कृत्यशब्दे क्यपः पित्त्वेनानुदात्तत्वाद्धातुस्वरेणादिरुदात्तः । ततश्चाद्युदात्तं द्व्यच्छंदसीत्यनेनाद्युदात्तत्वेन भवितव्यं । तेन हि पुरस्तादपवादेन परमपि नञ् सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वं बाध्यत इत्युक्तं । एवं तर्हि कृञः श च । पा ३-३-१०० । इति स्त्रियां भावे क्यप्प्रत्ययांतः कृत्याशब्दः । क्यपः पित्त्वेऽपि व्यत्ययेनोदात्तत्वं । प्रादिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते । भागं । कर्षात्वतः । पा ६-१-१५९ । इत्यंतोदात्तः । यज्ञियं । यज्ञमर्हतीत्यर्थे यज्ञर्त्विग्भ्यां घखञौ । पा ५-१-७१ । इति घः । तस्य इयादेशः । प्रत्ययस्वरः ॥ ८ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

ये वह्नयो वोढारो मेधाविनः सुकृत्यया देवेषु स्थित्वा यज्ञियमधारयन्त ते भागमभजन्त नित्यमानन्दं सेवन्ते ॥८ ॥

मन्त्रविषयः

त एतत्कृत्वा किं प्राप्नुवन्तीत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(अधारयन्त) धारयन्ति । अत्र लडर्थे लङ् । (वह्नयः) शुभकर्मगुणानां वोढारः । अत्र वहिश्रिश्रु० इति निः प्रत्ययः । (अभजन्त) सेवन्ते । अत्र लडर्थे लङ् । (सुकृत्यया) श्रेष्ठेन कर्मणा (भागम्) सेवनीयमानन्दम् (देवेषु) विद्वत्सु (यज्ञियम्) यज्ञनिष्पन्नम् ॥८ ॥

भावार्थः

मनुष्यैः सुकर्मणा विद्वत्सङ्गत्या पूर्वोक्तस्य यज्ञस्यानुष्ठानाद् व्यवहारसुखमारभ्य मोक्षपर्य्यन्तं सुखं प्राप्तव्यम् ॥८ ॥एकोनविंशसूक्तोक्तानां सकाशादुपकारं ग्रहीतुं मेधाविन एव समर्था भवन्तीत्यस्य विंशस्य सूक्तस्यार्थस्य पूर्वेण सह सङ्गतिरस्तीति बोध्यम् । इदमपि सूक्तं सायणाचार्य्यादिभिर्यूरोपाख्यदेशनिवासिभिर्विलसनादिभिश्चान्यथार्थमेव व्याख्यातमिति ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

वे उक्त कर्म को करके किसको प्राप्त होते हैं, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

जो (वह्नयः) संसार में शुभकर्म वा उत्तम गुणों को प्राप्त करानेवाले बुद्धिमान् सज्जन पुरुष (सुकृत्यया) श्रेष्ठकर्म से (देवेषु) विद्वानों में रहकर (यज्ञियम्) यज्ञ से सिद्ध कर्म को (अधारयन्त) धारण करते हैं, वे (भागम्) आनन्द को निरन्तर (अभजन्त) सेवन करते हैं ॥८ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

मनुष्यों को योग्य है कि अच्छे कर्म वा विद्वानों की सङ्गति तथा पूर्वोक्त यज्ञ के अनुष्ठान से व्यवहारसुख से लेकर मोक्षपर्य्यन्त सुख की प्राप्ति करनी चाहिये ॥८ ॥ उन्नीसवें सूक्त में कहे हुए पदार्थों से उपकार लेने को बुद्धिमान् ही समर्थ होते हैं । इस अभिप्राय से इस बीसवें सूक्त के अर्थ का मेल पिछले उन्नीसवें सूक्त के साथ जानना चाहिये । इस सूक्त का भी अर्थ सायणाचार्य्य आदि तथा यूरोपदेशवासी विलसन आदि ने विपरीत वर्णन किया है ॥