Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 17

Ṛk 1.17.1

Indra, Varuṇa · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

इंद्रा॒वरु॑णयोर॒हं स॒म्राजो॒रव॒ आ वृ॑णे ।
ता नो॑ मृळात ई॒दृशे॑ ॥

इन्द्रावरुणयोर् अहं सम्राजोर् अव आ वृणे |
ता नो मृऌआत ईदृशे ||

índrāváruṇayorahám samrā́joráva ā́ vṛṇe ǀ
tā́ no mṛḷāta īdṛ́śe ǁ

indrāvaruṇayor ahaṃ samrājor ava ā vṛṇe |
tā no mṛḷāta īdṛśe ||

Padapāṭha

इन्द्रा॒वरु॑णयोः । अ॒हम् । स॒म्ऽराजोः॑ । अवः॑ । आ । वृ॒णे॒ ।
ता । नः॒ । मृ॒ळा॒तः॒ । ई॒दृशे॑ ॥

इन्द्रावरुणयोः । अहम् । सम्ऽराजोः । अवः । आ । वृणे ।
ता । नः । मृळातः । ईदृशे ॥

índrāváruṇayoḥ ǀ ahám ǀ sam-rā́joḥ ǀ ávaḥ ǀ ā́ ǀ vṛṇe ǀ
tā́ ǀ naḥ ǀ mṛḷātaḥ ǀ īdṛ́śe ǁ

indrāvaruṇayoḥ ǀ aham ǀ sam-rājoḥ ǀ avaḥ ǀ ā ǀ vṛṇe ǀ
tā ǀ naḥ ǀ mṛḷātaḥ ǀ īdṛśe ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.017.01
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.32.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.04.058
Devatā देवता: Indra, Varuṇa
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Pādanicṛt
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Introduction

This is the sixth hymn in the fourth Section, with nine Riks, beginning with indrāvaruņayoḥ. The deities are Indra and Varuna. The Rishi and the metre are as before. The speciality here is that the two Riks beginning with yuvāku hi are cast in the metre of name pādanicṛn.

Translation

Tr. I seek the increase of the resplendent Indra and Varuna ; such, they make us happy.

Commentary

aham I; samrājoh of the resplendent; indrā-varuņayoḥ of Indra and of Varuna ; avaḥ increase-in me; āvṛne I pray for ; tā those two Gods ; idṛśe by reason of our seeking of this kind ; naḥ us; mpļātaḥ make happy.

ava: the termination as to the root av, in the sense of protection or increase. The birth of gods and their increase within the worshipper are among the fruits of the inner sacrifice.

mṛļātaḥ: mặd to please. Vedic Present in the sense of Benedictive to denote prayer.

Though stationed in Heaven, Indra is the monarch of Intelligence by his divine Mind. But Varuna is homed in Truth, increases the Truth, touches the Truth, full of Light; this characteristic of his is to be noted. The characteristics of both are dwelt upon in the first Section.

Sāyaṇa

अहमनुष्ठाता सम्राजोः समीचीनराज्योपेतयोः सम्यग्दीप्यमानयोर्वेंद्रावरुणयोर्देवयोः संबंध्यवो रक्षणमा वृणे । सर्वतः प्रार्थये । ता तौ देवावीदृशे एवंविधेऽस्मदीयवरणे निमित्तभूते सति मृळातः । अस्मान्सुखयतः ॥ इंद्रशब्दो रन्प्रत्ययांतः । वरुणशब्द उनन्प्रत्ययांतः । उभौ नित्त्वादाद्युदात्तौ । समासे देवताद्वंद्वे चेति पूर्वपदस्यानङादेशः । उभे युगपदित्यनुपृत्तौ देवताद्वंद्वे चेति युगपदुभयपद प्रकृतिस्वरत्वं । सम्राजोः । राजृ दीप्तौ । सत्सूद्विषेत्यादिना क्विप् । समो मोऽनुस्वारः । पा ८-३-२३ । इत्यनुस्वारे प्राप्ते मोराजि समः क्वौ । पा ८-३-२५ । इति मकारादेशः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं । कर्तृकर्मणोः कृति । पा २-३-६५ । इति कर्तरि षष्ठी । अवः । अव रक्षणादिषु । भावेऽसुन् नित्त्वादाद्युदात्तः । ता । सुपां सुलुगित्यादिना द्विवचनस्य डादेशः । टलोपे विभक्तेरुदात्तनिवृत्तिस्वरः । मृळातः । मृड सुखने । प्रार्थनायां लिङर्थे लेट् । द्विवचनं तस् । लेटोऽडाटावित्याडागमः । तुदादिभ्यः शः । ङित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः । ईदृशे । त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च । पा ३-२-६० । इतीदंशब्द उपपदे दृशेः कञ् । उपपदसमास इदंकिमोरीश्की । पा ६-३-९० । इतीदम ईश् । शित्त्वात्सर्वादेशः । कञः कित्त्वाद्गुणाभावः । ञित्त्वादुत्तरपदस्याद्युदात्तत्वं । उपपदसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते ॥ १ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

अहं ययोः सम्राजोरिन्द्रावरुणयोः सकाशादव आवृणे तावीदृशे नोऽस्मान् मृडातः ॥१ ॥

मन्त्रविषयः

तत्रेन्द्रावरुणगुणा उपदिश्यन्ते ।

पदार्थः

(इन्द्रावरुणयोः) इन्द्रश्च वरुणश्च तयोः सूर्य्याचन्द्रमसोः । इन्द्र इति पदनामसु पठितम् । (निघं०५.४) वरुण इति च । (निघं०५.४) अनेन व्यवहारप्रापकौ गृह्येते । (अहम्) होमशिल्पादिकर्मानुष्ठाता (सम्राजोः) यौ सम्यग्राजेते दीप्येते तयोः (अवः) अवनं रक्षणम् । अत्र भावेऽसुन् । (आ) समन्तात् (वृणे) स्वीकुर्वे (ता) तौ । अत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (नः) अस्मान् (मृळातः) सुखयतः । अत्र लडर्थे लेट् । (ईदृशे) चक्रवर्त्तिराज्यसुखस्वरूपे व्यवहारे ॥१ ॥

भावार्थः

यथा प्रकाशमानौ जगदुपकारकौ सर्वसुखव्यवहारहेतु चक्रवर्त्तिराज्यवद्रक्षकौ सूर्य्याचन्द्रमसौ वर्त्तेते तथैवाऽस्माभिरपि भवितव्यम् ॥१ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब सत्रहवें सूक्त का आरम्भ है । इसके पहिले मन्त्र में इन्द्र और वरुण के गुणों का उपदेश किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

मैं जिन (सम्राजोः) अच्छी प्रकार प्रकाशमान (इन्द्रावरुणयोः) सूर्य्य और चन्द्रमा के गुणों से (अवः) रक्षा को (आवृणे) अच्छी प्रकार स्वीकार करता हूँ, और (ता) वे (ईदृशे) चक्रवर्त्ति राज्य सुखस्वरूप व्यवहार में (नः) हम लोगों को (मृळातः) सुखयुक्त करते हैं ॥१ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

जैसे प्रकाशमान, संसार के उपकार करने, सब सुखों के देने, व्यवहारों के हेतु और चक्रवर्त्ति राजा के समान सब की रक्षा करनेवाले सूर्य्य और चन्द्रमा हैं, वैसे ही हम लोगों को भी होना चाहिये ॥१ ॥