Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 17

Ṛk 1.17.2

Indra, Varuṇa · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

गंता॑रा॒ हि स्थोऽव॑से॒ हवं॒ विप्र॑स्य॒ माव॑तः ।
ध॒र्तारा॑ चर्षणी॒नां ॥

गन्तारा हि स्थो ऽवसे हवं विप्रस्य मावतः |
धर्तारा चर्षणीनाम् ||

gántārā hí sthó’vase hávam víprasya mā́vataḥ ǀ
dhartā́rā carṣaṇīnā́m ǁ

gantārā hi stho 'vase havaṃ viprasya māvataḥ |
dhartārā carṣaṇīnām ||

Padapāṭha

गन्ता॑रा । हि । स्थः । अव॑से । हव॑म् । विप्र॑स्य । माऽव॑तः ।
ध॒र्तारा॑ । च॒र्ष॒णी॒नाम् ॥

गन्तारा । हि । स्थः । अवसे । हवम् । विप्रस्य । माऽवतः ।
धर्तारा । चर्षणीनाम् ॥

gántārā ǀ hí ǀ stháḥ ǀ ávase ǀ hávam ǀ víprasya ǀ mā́-vataḥ ǀ
dhartā́rā ǀ carṣaṇīnā́m ǁ

gantārā ǀ hi ǀ sthaḥ ǀ avase ǀ havam ǀ viprasya ǀ mā-vataḥ ǀ
dhartārā ǀ carṣaṇīnām ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.017.02
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.32.02
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.04.059
Devatā देवता: Indra, Varuṇa
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Pādanicṛt
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. Attain to the call of the illumined seer like me for increase, upholders of the seers of truth.

Commentary

O Indra and Varuna, you, avase to increase (se in the sense of infinitive of purpose on av) for the increase of those who perform the inner sacrifice; māvataḥ of those like me (in the topic on vatup, the supplement says that the usage in the Veda is for resemblance); viprasya of the illumined: seer; havam the call; gantārau who attain; sthaḥ be; of what kind ? carşaņinām dhartārā upholders of persons who see the subtle truth or the secret of the gods.

carṣaniḥ in the act of seeing. The gods, Indra and Varuna carry the weal of the seer Rishis. carṣanayaḥ is not to be taken to denote the common man.

Sāyaṇa

हे इंद्रावरुणौ अवसेऽवितुमनुष्ठातारं रक्षितुं मावतो मद्विधस्य विप्रस्य ब्राह्मणर्त्विजो हवमाह्वानं गंतारौ स्थो हि । प्राप्ति शीलौ भवथः खलु । कीदृशौ । चर्षणीनां मनुष्याणां धर्तारौ योगक्षेमसंपादनेन धारयितारौ ॥ गंतारा । गमेस्ताच्छील्ये तृन् । द्विवचनस्य सुपां सुलुगित्यादिनाकारादेशः । ऋदृशोऽङि गुणः । पा ७-४-१६ । अप्तृन्नित्यादिनोपधादीर्घत्वं । तृमो नित्त्वादाद्युदात्तत्वं । स्थः । अस भुवि । लङ् मध्यमपुरुषद्विवचनं थस् । अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् हि चेति निघातप्रतिषेधः । अवसे । अव रक्षणे । तुमर्थे सेसेन्नित्यसेन् । पा ३-४-९ । नित्त्वादाद्युदात्तः । हवं । ह्वेञो बहुलं छंदसीत्यनैमित्तिके संप्रसारणे परपूर्वत्वे च ऋूदोरबित्यप् । गुणावादेशौ । अपः पित्त्वादनुदात्तत्वं । धातुस्वर एव । विप्रस्य । डुवर् बीजतंतुसंताने । अस्य ऋज्रेंद्रेत्यादिना रन् निपातितः । नित्त्वादाद्युदात्तः । मावतः । वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छंदसि सादृश्य उपसंख्यानं । पा ५-२-३९-१ । वतुप् । प्रत्ययोत्तरपदयोरस्मदो मपर्यंतस्य मादेशः । पा ७-२-९८ । आ सर्वनाम्नः । पा ६-३-९१ । इति दकारस्याकारः । सवर्णदीर्घः मतुपः पित्त्वादनुदात्तत्वं । प्रातिपदिकांतोदात्तत्वे स एव शिष्यते । धर्तारा । धृञ् धारणे । ण्वुल्तृचौ । पा ३-१-१३३ । इति तृच् । एकाच उपदेश इतीट् प्रतिषेधः गुणो रपरत्वं । अप्तृन्नित्यादिनोपधादीर्घः । सुपां सुलुगित्याकारः । तृचश्चित्त्वा दंतोदात्तत्वं । चर्षणीनां । कृषेरादेश्चचः । उ २-१०५ । इत्यनिप्रत्ययः । तत्संनि योगेन ककारस्य चकारः । प्रत्ययाद्युदात्तत्वं बाधित्वा छांदसमंतोदात्तत्वं । अत एव नामन्यतरस्यामिति विभक्तेरुदात्तत्वं । तत्र हि मतुपि यो ह्रस्वांतस्तत उत्तरस्य नाम उदात्तत्वमिति व्याख्यातं ॥ २ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

ये हि खल्विमे अग्निजले सम्प्रयुक्ते मावतो विप्रस्य हवं गन्तारौ स्थः स्तश्चर्षणीनां धर्त्तारा धारणशीले चात अहमेतौ स्वस्य सर्वेषां चावसे आवृणे ॥२ ॥

मन्त्रविषयः

अथेन्द्रवरुणाभ्यां सह सम्प्रयुक्ता अग्निजलगुणा उपदिश्यन्ते ।

पदार्थः

(गन्तारा) गच्छत इति गमनशीलौ । अत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (हि) यतः (स्थः) स्तः । अत्र व्यत्ययः । (अवसे) क्रियासिद्ध्येषणायै (हवम्) जुहोति ददात्याददाति यस्मिन् तं होमशिल्पव्यवहारम् (विप्रस्य) मेधाविनः (मावतः) मद्विधस्य पण्डितस्य । अत्र वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानम् । (अष्टा०५.२.३९) अनेन वार्तिकेनास्मच्छब्दात्सादृश्ये वतुप् प्रत्ययः । आ सर्वनाम्नः । (अष्टा०६.३.९१) इत्याकारादेशश्च । (धर्त्तारा) कलाकौशलयन्त्रेषु योजितौ होमरक्षणशिल्प-व्यवहारान् धरतस्तौ (चर्षणीनाम्) मनुष्यादिप्राणिनाम् । कृषेरादेश्च च । (उणा०२.१०४) अनेन ‘कृष’धातोरनिः प्रत्यय आदेश्चकारादेशश्च ॥२ ॥

भावार्थः

पूर्वस्मान्मन्त्रात् ‘आवृणे’ इति क्रियापदस्यानुवर्त्तनम् । विद्वद्भिर्यदा कलायन्त्रेषु युक्त्या संयोजिते अग्निजले प्रेर्य्येते तदा यानानां शीघ्रगमनकारके तत्र स्थितानां मनुष्यादिप्राणिनां पदार्थभाराणां च धारणहेतू सुखदायके च भवत इति ॥२ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब इन्द्र और वरुण से संयुक्त किये हुए अग्नि और जल के गुणों का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

जो (हि) निश्चय करके ये सम्प्रयोग किये हुए अग्नि और जल (मावतः) मेरे समान पण्डित तथा (विप्रस्य) बुद्धिमान् विद्वान् के (हवम्) पदार्थों का लेना-देना करानेवाले होम वा शिल्प व्यवहार को (गन्तारा) प्राप्त होते तथा (चर्षणीनाम्) पदार्थों के उठानेवाले मनुष्य आदि जीवों के (धर्त्तारा) धारण करनेवाले (स्थः) होते हैं, इससे मैं इनको अपने सब कामों की (अवसे) क्रिया की सिद्धि के लिये (आवृणे) स्वीकार करता हूँ ॥२ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

पूर्वमन्त्र से इस मन्त्र में ‘आवृणे’ इस पद का ग्रहण किया है । विद्वानों से युक्ति के साथ कलायन्त्रों में युक्त किये हुए अग्नि-जल जब कलाओं से बल में आते हैं, तब रथों को शीघ्र चलाने, उनमें बैठे हुए मनुष्य आदि प्राणी पदार्थों के धारण कराने और सबको सुख देनेवाले होते हैं ॥२ ॥