Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 17

Ṛk 1.17.6

Indra, Varuṇa · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

तयो॒रिदव॑सा व॒यं स॒नेम॒ नि च॑ धीमहि ।
स्यादु॒त प्र॒रेच॑नं ॥

तयोर् इद् अवसा वयं सनेम नि च धीमहि |
स्याद् उत प्ररेचनम् ||

táyorídávasā vayám sanéma ní ca dhīmahi ǀ
syā́dutá prarécanam ǁ

tayor id avasā vayaṃ sanema ni ca dhīmahi |
syād uta prarecanam ||

Padapāṭha

तयोः॑ । इत् । अव॑सा । व॒यम् । स॒नेम॑ । नि । च॒ । धी॒म॒हि॒ ।
स्यात् । उ॒त । प्र॒ऽरेच॑नम् ॥

तयोः । इत् । अवसा । वयम् । सनेम । नि । च । धीमहि ।
स्यात् । उत । प्रऽरेचनम् ॥

táyoḥ ǀ ít ǀ ávasā ǀ vayám ǀ sanéma ǀ ní ǀ ca ǀ dhīmahi ǀ
syā́t ǀ utá ǀ pra-récanam ǁ

tayoḥ ǀ it ǀ avasā ǀ vayam ǀ sanema ǀ ni ǀ ca ǀ dhīmahi ǀ
syāt ǀ uta ǀ pra-recanam ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.017.06
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.33.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.04.063
Devatā देवता: Indra, Varuṇa
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Pādanicṛt
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. By their increase may we attain and store by; may it be superbly exceeding.

Commentary

tayoḥ it of both, Indra the author who is the Will of all who give and Varuna the most excellently laudable ; avasā by their increase in us; vayam we avid of divine riches; sanema may we attain, obtain what is to be obtained ; and what is obtained nidhimahi ca let us lay by as store what remains after enjoyment as that is immense; that wealth is more than what is desired for enjoyment, hence it is guarded as safe deposit; further, it exceeds even what is possible for us to lay aside; in this sense he continues : uta and even; prarecanam superbly exceeding; syāt may it be. The purport is that the divine wealth that is obtained by the growth of the said Indra and Varuna in us is unlimited.

Remember here the Mantra of Maducchandas évibhu prabhu' (Rv. 1.9.5.). Here too ‘citrāya rādhase', for the variety of wealth, is spoken of in the next verse.

Sāyaṇa

तयोरित्पूर्वोक्तयोरिंद्रावरुणयोरेवावसा रक्षणेन वयमनुष्ठातारः सनेम । संभजेम धनमिति शेषः । नि धीमहि च । प्राप्ते धने यावदपेक्षितं तावद्भुक्त्वाततोऽवशिष्ठ धनं क्वचिन्निधिरूपेण स्थापयामश्च । उतापि च प्रेरेचनं भुक्तान्निहिताच्च प्रकर्षेणाधिकं धनं स्यात् । संपद्यतां ॥ अवसा । असुन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । वयं । यूयं हि ष्ठा । ऋग्वे । १-१५-२ । इत्यत्र यदुक्तं तदत्र द्रष्वव्यं । सनेम । आशिषि लिङ् । तस्य मस् । नित्यं ङित इति सकार लोपः । किदाशिषि । पा ३-४-१०४ । इति यासुट् । छंदस्युभयथेति सार्वधातुकमप्यस्तीति लिङः सलोपोऽनंत्यस्येति सकारलोपः । अतो येय इतीयादेशः । लोपो व्योर्वलीति यलोपः । लङ्याशिष्यङ् । पा ३-१-८६ । इत्यङ् । आद्गुणः । पादादित्वान्न निघातः । धीमहि । डुधाञ् धारणपोषणयोः । आशिषि लिङो महिङ् । तस्य छंदस्युभयथेति सार्वधातुकार्धधातुकसंज्ञे । तत्र सार्वधातुकत्वेन लिङः सलोपोऽनंत्यस्येति सकारलोपः । सार्वधातुकमपिदिति ङित्वं शप् च बहुलं छंदसीतिजुहोत्यादेरपि शपो लुक् । आर्धधातुकत्वादातो लोप इट च । पा ६-४-६४ । इत्याकारलोपः । निघातः । सनेमेत्यपेक्षया द्वितीयत्वादत्र चवायोगे प्रथमेति न निषेधः । स्यात् । अस्तेः । प्रार्थनायां लिङ् । तिप् । इतश्चेतीकार लोपः । यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्चेति यासुड् ङित्त्वे । अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक् । श्नसोरल्लोप इत्यकारलोपः । पादादित्वादनिघातः । उत । एवमादीनामंत इत्यंतोदात्तः । इत्याकारलोपः । निघातः । सनेमेत्यपेक्षया द्वितीयत्वादत्र चवायोगे प्रथमेति न निषेधः । स्यात् । अस्तेः । प्रार्थनायां लिङ् । तिप् । इतश्चेतीकार लोपः । यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्चेति यासुड् ङित्त्वे । अदि प्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । श्नसोरल्लोप इत्यकारलोपः । पादादित्वादनिघातः । उत । एवमादीनामंत इत्यंतोदात्तः । प्ररेचनं । रिचिर् विरेचने । भावे ल्युट् । योरनादेशः । लितीशि प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वं । प्रादिसमासः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ६ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

वयं ययोर्गुणानामवसैव यानि सुखानि धनानि च सनेम तयोः सकाशात्तानि पुष्कलानि धनानि च निधीमहि तैः कोशान् प्रपूरयेम येभ्योऽस्माकं प्ररेचनमुत स्यात् ॥६ ॥

मन्त्रविषयः

पुनस्ताभ्यां मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(तयोः) इन्द्रावरुणयोर्गुणानाम् (इत्) एव (अवसा) विज्ञानेन तदुपकारकरणेन वा (वयम्) विद्वांसो मनुष्याः (सनेम) सुखानि भजेम (नि) नितरां क्रियायोगे (च) समुच्चये (धीमहि) तां धारयेमहि । अत्र बहुलं छन्दसि इति शपो लुक् । (स्यात्) भवेत् (उत) उत्प्रेक्षायाम् (प्ररेचनम्) प्रकृष्टतया रेचनं पुष्कलं व्ययार्थम् ॥६ ॥

भावार्थः

मनुष्यैरग्न्यादिपदार्थानामुपयोगेन पूर्णानि धनानि सम्पाद्य रक्षित्वा वर्द्धित्वा च तेषां यथायोग्येन व्ययेन राज्यवृद्ध्या सर्वहितमुन्नेयम् ॥६ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

फिर उन दोनों से मनुष्यों को क्या-क्या करना चाहिये, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

हम लोग जिन इन्द्र और वरुण के (अवसा) गुणज्ञान वा उनके उपकार करने से (इत्) ही जिन सुख और उत्तम धनों को (सनेम) सेवन करें (तयोः) उनके निमित्त से (च) और उनसे पाये हुए असंख्यात धन को (निधीमहि) स्थापित करें अर्थात् कोश आदि उत्तम स्थानों में भरें, और जिन धनों से हमारा (प्रचेरनम्) अच्छी प्रकार अत्यन्त खरच (उत) भी (स्यात्) सिद्ध हो ॥६ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

मनुष्यों को उचित है कि अग्नि आदि पदार्थों के उपयोग से भरपूर धन को सम्पादन और उसकी रक्षा वा उन्नति करके यथायोग्य खर्च करने से विद्या और राज्य की वृद्धि से सबके हित की उन्नति करनी चाहिये ॥६ ॥