Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 17

Ṛk 1.17.3

Indra, Varuṇa · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अ॒नु॒का॒मं त॑र्पयेथा॒मिंद्रा॑वरुण रा॒य आ ।
ता वां॒ नेदि॑ष्ठमीमहे ॥

अनुकामं तर्पयेथाम् इन्द्रावरुण राय आ |
ता वां नेदिष्ठम् ईमहे ||

anukāmám tarpayethāmíndrāvaruṇa rāyá ā́ ǀ
tā́ vām nédiṣṭhamīmahe ǁ

anukāmaṃ tarpayethām indrāvaruṇa rāya ā |
tā vāṃ nediṣṭham īmahe ||

Padapāṭha

अ॒नु॒ऽका॒मम् । त॒र्प॒ये॒था॒म् । इन्द्रा॑वरुणा । रा॒यः । आ ।
ता । वा॒म् । नेदि॑ष्ठम् । ई॒म॒हे॒ ॥

अनुऽकामम् । तर्पयेथाम् । इन्द्रावरुणा । रायः । आ ।
ता । वाम् । नेदिष्ठम् । ईमहे ॥

anu-kāmám ǀ tarpayethām ǀ índrāvaruṇā ǀ rāyáḥ ǀ ā́ ǀ
tā́ ǀ vām ǀ nédiṣṭham ǀ īmahe ǁ

anu-kāmam ǀ tarpayethām ǀ indrāvaruṇā ǀ rāyaḥ ǀ ā ǀ
tā ǀ vām ǀ nediṣṭham ǀ īmahe ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.017.03
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.32.03
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.04.060
Devatā देवता: Indra, Varuṇa
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Pādanicṛt
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. O Indra and Varuna, on satisfaction, with your wealth make us fulfilled; we seek your closest proximity.

Commentary

O indrāvarunā Indra and Varuna (the short a is in the Samhita text); both of you, Indra and Varuna; anukā mam after desire—anu preposition governing a noun. Sayana holds that anu here can be taken in the sense of 'as much as'; anu kāmam can be properly split as after the desire. In the former case it means as much as desired; in the latter, it means after the fulfilment of the desire for hearing of the hymn of affirmation, for drinking the Soma, etc. This is precisely what Skandaswamin holds : after Soma, after its drink to satisfaction. In both the cases, it means in our context, the desire of Indra-Varuna ; that is, as much as desired by them or after the fulfilment of their desire; rāyaḥ (genetive in the sense of the instrumental) with your divine wealth; ātarpayethām make us completely sated; tā those; vām you; nediştham closest ; imahe we beg.

The purport is to be understood in the sense of we beg of you your closest proximity, by appreciating that verbs having the sense of begging have two objects. Or it may be, we beg of you the intimacies, your wealth. All the old commentators have conflicting views in explaining the term nediştham. In the next Rik, yuvāku hi, is expounded covertly the divine wealth that is prayed for. The storehouse of opulence of intelligence and strength, the wealth of intimacy nediștha rāyaḥ. We will presently apprise.

Sāyaṇa

इंद्रावरुणा हे इंद्रावरुणौ अनुकाममस्मदीयाभिलाषमनु रायो धनस्यप्रदानेना तर्पयेथां । सर्वतोऽस्मांस्तृप्तान् कुरुतं । वयं यदा यदा धनं कामयामहे तदा तदा प्रयच्छतमित्यर्थः । ता वां तादृशौ युवां नेदिष्ठमतिशयेन सामीप्यं यथा भवति तथा ईमहे । याचामहे कालविलंबमंतरेण धनं दातव्यमित्यर्थः । सप्तदशसु या च्ञा कर्मस्वीमह इति पठितं ॥ अनुकामं । कामस्य पश्चादनुकामं । अथवा कामे कामेऽनुकामं । अनुरिह पश्चादर्थे । अथवा वीप्सालक्षणे यथार्थे । योग्यता वीप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं चेति चत्वारो हि यथार्था गृहीताः । अव्ययं विभक्तीत्यादिना । पा २-१-६ । अव्ययीभावसमासः । अव्ययीभावश्च । पा १-१-४१ । इत्यव्ययसंज्ञायामप्ययादाप्सुपः । पा २-४-८२ । इति प्राप्तसै लुकोऽपवादो नाव्ययीभावादतोऽम् । त्वपंचम्याः । पा २-४-८३ । इति विभक्तेरमादेशः । समासस्येत्यंतोदात्तत्वं । तर्पयेथां । तृपर्ण्यंताल्लोटो णिचश्च । पा १-३-७४ । इत्यात्मनेपदं । मध्यमद्विवचनमाथां । टेरेत्वं आमेतः ॥ पा ३-४-९० । इत्यामादेशः । शपि सत्यतोयेयः । पा ७-२-८० । इत्वाकारस्येयादेशः । आद्गुणो यलोपश्च । इंद्रावरुणा । सुपां सुलुगिति द्विवचनस्याकारः । आमंत्रिताद्युदात्तत्वं । संहितायामाकारस्य ह्रस्वत्वं । रायः । ऊडिदमित्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वं । ता । सुपां सुलुगिति विभक्तेराकारः । पदात्परत्वाद्युवामित्यस्य वामादेशोऽनुदात्तः । नेदिष्ठं । अतिशयेनांतिकं । अतिशायन इष्ठन् । अंतिकवाढयोर्नेदसाधौ । पा ५-३-६३ । इति नेदादेशः । यस्येति लोपः । इष्ठनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वं । ई महे । ईङ् गतौ । ङित्त्वादात्मनेपदं । बहुलं छंदसीति श्शनो लुक् । निघातः ॥ ३ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

याविमाविन्द्रावरुणावनुकामं रायो धनानि तर्पयेथां तर्पयेते ता तौ वां द्वावेतौ वयं नेदिष्ठमीमहे ॥३ ॥

मन्त्रविषयः

एवं साधितावेतौ किंहेतुकौ भवत इत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(अनुकामम्) कामं काममनु (तर्पयेथाम्) तर्पयेते । अत्र व्यत्ययो लडर्थे लोट् च । (इन्द्रावरुणा) अग्निजले । अत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशो वर्णव्यत्ययेन ह्रस्वत्वं च । (रायः) धनानि (आ) समन्तात् (ता) तौ । अत्रापि सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (वाम्) द्वावेतौ । अत्र व्यत्ययः । (नेदिष्ठम्) अतिशयेनान्तिकं समीपस्थम् । अत्र अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ । (अष्टा०५.३.६३) अनेनान्तिकशब्दस्य नेदादेशः । (ईमहे) जानीमः प्राप्नुमः । ईङ् गतौ इत्यस्माद् बहुलं छन्दसि इति शपो लुकि श्यनभावः ॥३ ॥

भावार्थः

मनुष्यैरेवं यो मित्रावरुणयोर्गुणान् विदित्वा क्रियायां संयोजितौ बहूनि सुखानि प्रापयतस्तौ युक्त्या कार्य्येषु सम्प्रयोजनीया इति ॥३ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

इस प्रकार साधे हुए ये दोनों किस किसके हेतु होते हैं, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

जो (इन्द्रावरुण) अग्नि और जल (अनुकामम्) हर एक कार्य्य में (रायः) धनों को देकर (तर्प्पयेथाम्) तृप्ति करते हैं, (ता) उन (वाम्) दोनों को हम लोग (नेदिष्ठम्) अच्छी प्रकार अपने निकट जैसे हो, वैसे (ईमहे) प्राप्त करते हैं ॥३ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

मनुष्यों को योग्य है कि जिस प्रकार अग्नि और जल के गुणों को जानकर क्रियाकुशलता में संयुक्त किये हुए ये दोनों बहुत उत्तम-उत्तम सुखों को प्राप्त करें, उस युक्ति के साथ कार्य्यों में अच्छी प्रकार इनका प्रयोग करना चाहिये ॥३ ॥