Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 65

Ṛk 1.65.1

Agni · Parāśara Śāktya

The whole sūkta Link

Saṃhitā

प॒श्वा न ता॒युं गुहा॒ चतं॑तं॒ नमो॑ युजा॒नं नमो॒ वहं॑तं ॥

पश्वा न तायुं गुहा चतन्तं नमो युजानं नमो वहन्तम् ||

paśvā́ ná tāyúm gúhā cátantam námo yujānám námo váhantam ǁ

paśvā na tāyuṃ guhā catantaṃ namo yujānaṃ namo vahantam ||

Padapāṭha

प॒श्वा । न । ता॒युम् । गुहा॑ । चत॑न्तम् । नमः॑ । यु॒जा॒नम् । नमः॑ । वह॑न्तम् ॥

पश्वा । न । तायुम् । गुहा । चतन्तम् । नमः । युजानम् । नमः । वहन्तम् ॥

paśvā́ ǀ ná ǀ tāyúm ǀ gúhā ǀ cátantam ǀ námaḥ ǀ yujānám ǀ námaḥ ǀ váhantam ǁ

paśvā ǀ na ǀ tāyum ǀ guhā ǀ catantam ǀ namaḥ ǀ yujānam ǀ namaḥ ǀ vahantam ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.065.01
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.5.09.00
Devatā देवता: Agni
Ṛṣi ऋषि: Parāśara Śāktya
Chandas छन्दस्: Dvipadā Virāj
Svara स्वरः: पञ्चमः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Sri Aurobindo

He hides himself like a thief with the cow of vision in the secret cavern, he takes to himself our adoration, and thither he carries it.1 The thinkers take a common joy in him, they follow him by his footprints; all the Masters of sacrifice come to thee, O Flame, in the secrecy. (16HTMF 93)

हिन्दी

दृष्टि युक्त धेनु के साथ, एक चोर के समान वे गुह्य गुफा में छुपते हैं, वे हमारा नमन स्वीकार करते हैं और उसे अपने साथ ले जाते हैं। मनीषी उनमें सम आनंद लेते हैं, उनके पदचिह्नों का अनुगमन करते हैं; यज्ञ के संपूर्ण परम स्वामीगण, आपके पास आते हैं, गुप्तता में, हे ज्वाला।

Sāyaṇa

उपोद्घातः

द्वादशेऽनुवाके नव सूक्तानि । तत्र पश्वेत्यादीनि षट् सूक्तानि द्वैपदानि तेष्वध्ययनसमये द्विपदे द्वे द्वे ऋचौ चतुष्पदामेकैकामृचं कृत्वा समाम्नायते । अयुक्संख्यासु तु यांत्यातिरिच्यते सा तथैवाम्नायते । प्रायेणार्थोऽपि द्वयोर्द्विपदयोरेक एव । प्रयोगे तु ताः पृथक् पृथक् शंसनीयाः सूत्र्यते हि । पश्वा न तायुमिति द्वैपदं । आ ८-१२ । इति ॥ तत्र पश्वेति दशर्चं प्रथमं सूक्तं । अत्रानुक्रम्यते । पश्वा दश पराशरः शाक्त्यो द्वैपदं तदिति । शक्तिपुत्रः पराशर ऋषिः । तत्पुत्रत्वं च स्मर्यते । वसिष्ठस्य सुतः शुक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशर इति । द्विपदा विराट् छंदः । विंशतिका द्विपदा विराजः । अनु १२-८ । इति हि तल्लक्षणं । अग्निर्देवता । परमाग्नेयमैंद्रादिति परिभाषितं । पश्वा न तायुमित्यारभ्येत्था हीत्यतः प्राक् यत्सूक्तजातं तत्सर्वमाग्नेयमिति तस्यार्थः । द्वैपदं तदित्युक्तत्वादिदमादीन षट् सूक्तानि तुह्यादिपरिभाषया द्वैपदानि ॥ दशमेऽहनि वैश्वदेवशस्त्रे वैश्वदेवसूक्तात्पूर्वमेतद्द्वैपदं सूक्तं शंसनीयं । सूत्रमुदाहृतं ॥

Sayana bhashya empty

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

हे सर्वविद्याभिव्याप्त सभेश्वर ! यजत्राः सजोषा धीरा विद्वांसः पदैः पश्वा तायुं नेव यं गुहा बुद्धौ चतन्तं नमो युजानं नमो वहन्तं त्वा त्वामनुग्मन् । उपसीदन् त्वां प्राप्य त्वय्यवतिष्ठन्ते वयमप्येवं प्राप्यावतिष्ठामहे ॥ १ ॥

मन्त्रविषयः

अथान्तर्व्याप्तोऽग्निरुपदिश्यते ॥

पदार्थः

(पश्वा) अपहृतस्य पशोः स्वरूपाङ्गपादचिह्नान्वेषणेन (न) इव (तायुम्) चोरम् । तायुरिति स्तेननामसु पठितम् । (निघं०३.२४) (गुहा) गुहायां सर्वपदार्थानां मध्ये । अत्र सुपां सुलुगिति सप्तम्याडादेशः । (चतन्तम्) गच्छतं व्याप्तम् । चततीति गतिकर्मसु पठितम् । (निघं०२.१४) (नमः) अन्नम् । नम इत्यन्ननामसु पठितम् । (निघं०२.२०) (युजानम्) समादधानम् । अत्र बाहुलकादौणादिक आनच् प्रत्ययः किच्च । (नमः) सत्कारमन्नं वा (वहन्तम्) प्राप्नुवन्तम् (सजोषाः) सर्वत्र समानप्रीतिसेवनाः (धीराः) मेधाविनो विद्वांसः (पदैः) प्रत्यक्षेण प्राप्तैर्गुणनियमैः (अनु) पश्चात् (ग्मन्) प्राप्नुवन्ति । अत्र गमधातोर्लुङि मन्त्रे घस० इति च्लेर्लुक् । गमहनेत्युपधालोपोऽडभावो लडर्थे लुङ् च । (उप) सामीप्ये (त्वा) त्वां सभेश्वरम् (सीदन्) अवतिष्ठन्ते । अत्राप्यडभावो लडर्थे लुङ् च । (विश्वे) सर्वे (यजत्राः) पूजका उपदेशका सङ्गतिकर्त्तारो दातारश्च ॥ १ ॥

भावार्थः

हे मनुष्याः ! यथा स्तेनस्य पदाङ्गस्वरूपप्रेक्षणेन चोरं प्राप्य पश्वादिः पदार्थान् गृह्णन्ति, तथैवात्मान्तरुपदेष्टारं सर्वाधारं ज्ञानगम्यं परमेश्वरं प्राप्य सर्वानन्दं स्वीकुरुत ॥ १ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब पैंसठवें सूक्त का आरम्भ है । इसके पहिले मन्त्र में सर्वत्र व्यापक अग्नि शब्द का वाच्य जो पदार्थ है, उसका उपदेश किया है ॥

पदार्थः (हिन्दी)

हे सर्वविद्यायुक्त सभेश ! (विश्वे) सब (यजत्राः) संगतिप्रिय (सजोषाः) सब तुल्य प्रीति को सेवन करनेवाले (धीराः) बुद्धिमान् लोग (पदैः) प्रत्यक्षप्राप्त जो गुणों के नियम उन्हीं से (न) जैसे (पश्वा) पशु को ले जानेवाले (तायुम्) चोर को प्राप्त कर आनन्द होता है, वैसे जिस (गुहा) गुफा में (चतन्तम्) व्याप्त (नमः) वज्र के समान आज्ञा का (युजानम्) समाधान करने (नमः) सत्कार को (वहन्तम्) प्राप्त करते हुए (त्वा) आपको (अनुग्मन्) अनुकूलतापूर्वक प्राप्त तथा (उपसीदन्) समीप स्थित होते हैं, उस आपको हम लोग भी इस प्रकार प्राप्त होके आपके समीप स्थिर होते हैं ॥ १ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । हे मनुष्यो ! तुम लोग जैसे वस्तु को चुराए हुए चोर के पाद आदि अङ्ग वा स्वरूप देखने से उसको पकड़कर चोरे हुए पशु आदि पदार्थों का ग्रहण करते हो, वैसे अन्तःकरण में उपदेश करनेवाले, सबके आधार विज्ञान से जानने योग्य परमेश्वर तथा बिजुलीरूप अग्नि को जान और प्राप्त होके सब आनन्द को स्वीकार करो ॥ १ ॥