Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 3

Ṛk 1.3.10

Aśvins · Indra · Viśvedevās · Sarasvatī · Madhucchandas Vaiśvāmitra

The whole sūkta Link

Saṃhitā

पा॒व॒का नः॒ सर॑स्वती॒ वाजे॑भिर्वा॒जिनी॑वती ।
य॒ज्ञं व॑ष्टु धि॒याव॑सुः ॥

पावका नः सरस्वती वाजेभिर् वाजिनीवती |
यज्ञं वष्टु धियावसुः ||

pāvakā́ naḥ sárasvatī vā́jebhirvājínīvatī ǀ
yajñám vaṣṭu dhiyā́vasuḥ ǁ

pāvakā naḥ sarasvatī vājebhir vājinīvatī |
yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasuḥ ||

Padapāṭha

पा॒व॒का । नः॒ । सर॑स्वती । वाजे॑भिः । वा॒जिनी॑ऽवती ।
य॒ज्ञम् । व॒ष्टु॒ । धि॒याऽव॑सुः ॥

पावका । नः । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनीऽवती ।
यज्ञम् । वष्टु । धियाऽवसुः ॥

pāvakā́ ǀ naḥ ǀ sárasvatī ǀ vā́jebhiḥ ǀ vājínī-vatī ǀ
yajñám ǀ vaṣṭu ǀ dhiyā́-vasuḥ ǁ

pāvakā ǀ naḥ ǀ sarasvatī ǀ vājebhiḥ ǀ vājinī-vatī ǀ
yajñam ǀ vaṣṭu ǀ dhiyā-vasuḥ ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.003.10
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.06.04
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.01.028
Devatā देवता: 1-3: Aśvins; 4-6: Indra; 7-9: Viśvedevās; 10-12: Sarasvatī
Ṛṣi ऋषि: Madhucchandas Vaiśvāmitra
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Sri Aurobindo

May purifying Saraswati, opulent with her plenitudes, rich in thought, desire our sacrifice.

Sāyaṇa

सरस्वती देवी वाजेभिर्हविर्लक्षणैरन्नैर्निमित्तभूतैः । यद्वा । यजमानेभ्यो दातव्यैरन्नैर्निमित्तभूतैः । नोऽस्मदीयं यज्ञं वष्टु । कामयतां । कामयित्वा च निर्वहत्वित्यर्थः । तथा चारण्य ककांडे श्रुत्यैव व्याख्यातं । यज्ञं वष्ट्विति यदाह यज्ञं वहत्वित्येव तदाह । ऐ आ १-१-४ । इति । कीदृशी सरस्वती । पावका शोध यित्री वाजिनीवत्यन्नवत्क्रियावती धियावसुः कर्मप्राप्यधननिमित्तभूता । वाग्देवता यास्तथाविधं धननिमित्तत्वमारण्य ककांडे श्रुत्या व्याख्यातं । यज्ञं वष्टु धियावसुरि ति वाग्वै धियावसुः । ऐ आ १-१-४ । इति । श्येनः सोम इत्यादिषु पंचत्रिंशत्संख्याकेषु देवताविशेषवाचिषु पदेषु सरमा सरस्वतीति पठितं । एतामृचं यास्क ऎवं व्याचष्टे । पावका नः सरस्वत्यन्नैरन्नवती यज्ञं वष्टु धियावसुः कर्मवसुः । नि ११-२६ । इति ॥ पवनं पा वः शुद्धिः । पावं कायतीति पावका । कै गै रै शब्दे । आतोऽनु पसर्गे कः । पा ३-२-३ । इति कप्रत्ययः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेनांतोदात्तत्वं । यद्वा । पुनातीत्यर्थे ण्वुलि प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः । पा ७-३-४४ । इतीत्वस्याभावोंऽतोदात्तत्वं च छांदसं द्रष्टव्यं । सरःशब्दः सर्तेरसुनंतत्वादाद्युदात्तः । मतुप् ङीपोः पित्त्वादनुदात्तत्वं । वाजेभिः । वाजशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः । स ह्यवृत्कृतत्वादाकृतिगणः । वाजोऽन्नमास्विति वाजिन्यः क्रियाः । अत इनिठनौ । पा ५ । २ । ११५ । इतीनिप्रत्ययः । ताः क्रिया यस्याः संति सा सरस्वती वाजिनीवती । छंदसीर इति मतुपो वत्वं । मतुप्ङीपोः पित्त्वेनानदात्तत्वादिनेः प्रत्ययाद्युदात्तत्वमेव शिष्यते । यज्ञं यजयाचेत्यादिना । पा ३-३-९० । नङ् प्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तः । वष्टु । वश कांतौ । कांतिरभिलाषः । आदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । निघातः । धियावसुः । धिया कर्मणा वसु यस्याः सकाशाद्भवति सा धियावसुः । सावेकाच इति विभक्तिरुदात्ता । बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति विभक्तिस्वर एव शिष्यते । छांदसस्तृतीयाया अलुक् ॥ १० ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

या वाजेभिर्वाजिनीवती धियावसुः पावका सरस्वती वागस्ति सास्माकं शिल्पविद्यामहिमानं कर्म च यज्ञं वष्टु तत्प्रकाशयित्री भवतु ॥१० ॥

मन्त्रविषयः

तैः कीदृशी वाक् प्राप्तुमेष्टव्येत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(पावका) पावं पवित्रकारकं व्यवहारं काययति शब्दयति या सा । ‘पूञ् पवने’ इत्यस्माद्भावार्थे घञ् । तस्मिन् सति ‘कै शब्दे’ इत्यस्मात् आतोऽनुपसर्गे कः । (अष्टा०३.२.३) इति कप्रत्ययः । उपपदमतिङ् । (अष्टा०२.२.१९) इति समासः । (नः) अस्माकम् (सरस्वती) सरसः प्रशंसिता ज्ञानादयो गुणा विद्यन्ते यस्यां सा सर्वविद्याप्रापिका वाक् । सर्वधातुभ्योऽसुन् । (उणा०४.१८९) अनेन गत्यर्थात् सृधातोरसुन्प्रत्ययः । सरन्ति प्राप्नुवन्ति सर्वा विद्या येन तत्सरः । अस्मात्प्रशंसायां मतुप् । सरस्वतीति वाङ्नामसु पठितम् । (निघं०१.११) (वाजेभिः) सर्वविद्याप्राप्ति-निमित्तैरन्नादिभिः सह । वाज इत्यन्ननामसु पठितम् । (निरु०२.७) (वाजिनीवती) सर्वविद्यासिद्धक्रियायुक्ता । वाजिनः क्रियाप्राप्तिहेतवो व्यवहारास्तद्वती । वाजिन इति पदनामसु पठितम् । (निघं०५.६) अनेन वाजिनीति गमनार्था प्राप्त्यर्था च क्रिया गृह्यते । (यज्ञम्) शिल्पिविद्यामहिमानं कर्म च । यज्ञो वै महिमा । (श०ब्रा०६.२.३.१८) यज्ञो वै कर्म । (श०ब्रा०१.१.२.१) (वष्टु) कामसिद्धिप्रकाशिका भवतु । (धियावसुः) शुद्धकर्मणा सहवासप्रापिका । तत्पुरुषे कृति बहुलम् । (अष्टा०६.३.१४) अनेन तृतीयातत्पुरुषे विभक्त्यलुक् । सायणाचार्य्यस्तु बहुव्रीहिसमासमङ्गीकृत्य छान्दसोऽलुगिति प्रतिज्ञातवान् । अत एवैतद् भ्रान्त्या व्याख्यातवान् । इमामृचं निरुक्तकार एवं समाचष्टे-पावका नः सरस्वत्यन्नैरन्नवती यज्ञं वष्टु धियावसुः कर्मवसुः । (निरु०११.२६) अत्रान्नवतीति विशेषः ॥१० ॥

भावार्थः

ईश्वरोऽभिवदति-सर्वैर्मनुष्यैः सत्याभ्यां विद्याभाषणाभ्यां युक्ता क्रियाकुशला सर्वोपकारिणी स्वकीया वाणी सदैव सम्भावनीयेति ॥१० ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

विद्वानों को किस प्रकार की वाणी की इच्छा करनी चाहिये, इस विषय को अगले मन्त्र में ईश्वर ने कहा है-

पदार्थः (हिन्दी)

(वाजेभिः) जो सब विद्या की प्राप्ति के निमित्त अन्न आदि पदार्थ हैं, उनके साथ जो (वाजिनीवती) विद्या से सिद्ध की हुई क्रियाओं से युक्त (धियावसुः) शुद्ध कर्म के साथ वास देने और (पावका) पवित्र करनेवाले व्यवहारों को चितानेवाली (सरस्वती) जिसमें प्रशंसा योग्य ज्ञान आदि गुण हों, ऐसी उत्तम सब विद्याओं को देनेवाली वाणी है, वह हम लोगों के (यज्ञम्) शिल्पविद्या के महिमा और कर्मरूप यज्ञ को (वष्टु) प्रकाश करनेवाली हो ॥१० ॥

भावार्थः (हिन्दी)

सब मनुष्यों को चाहिये कि वे ईश्वर की प्रार्थना और अपने पुरुषार्थ से सत्य विद्या और सत्य वचनयुक्त कामों में कुशल और सब के उपकार करनेवाली वाणी को प्राप्त रहें, यह ईश्वर का उपदेश है ॥१० ॥