Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 1

Ṛk 1.1.1

Agni · Madhucchandas Vaiśvāmitra

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अ॒ग्निमी॑ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विजं॑ ।
होता॑रं रत्न॒धात॑मं ॥

अग्निम् ईळे पुरोहितं यज्ञस्य देवम् ऋत्विजम् |
होतारं रत्नधातमम् ||

agnímīḷe puróhitam yajñásya devámṛtvíjam ǀ
hótāram ratnadhā́tamam ǁ

agnim īḷe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijam |
hotāraṃ ratnadhātamam ||

Padapāṭha

अ॒ग्निम् । ई॒ळे॒ । पु॒रःऽहि॑तम् । य॒ज्ञस्य॑ । दे॒वम् । ऋ॒त्विज॑म् ।
होता॑रम् । र॒त्न॒ऽधात॑मम् ॥

अग्निम् । ईळे । पुरःऽहितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् ।
होतारम् । रत्नऽधातमम् ॥

agním ǀ īḷe ǀ puráḥ-hitam ǀ yajñásya ǀ devám ǀ ṛtvíjam ǀ
hótāram ǀ ratna-dhā́tamam ǁ

agnim ǀ īḷe ǀ puraḥ-hitam ǀ yajñasya ǀ devam ǀ ṛtvijam ǀ
hotāram ǀ ratna-dhātamam ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.001.01
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.01.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.01.001
Devatā देवता: Agni
Ṛṣi ऋषि: Madhucchandas Vaiśvāmitra
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Sri Aurobindo

Agni the brilliant I adore who standeth before the Lord, the god that hath the rapture of the truth, the fighter that fulfilleth utter bliss. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1977, p.35)

Agni I desire who standeth before the Lord, the god who knoweth all the law, the Warrior who disposeth utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1978, p.51)

Agni I desire, who stands before the Lord, the god who seeth truth, — the warrior, who disposeth utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1978, p.154)

Agni I adore, the representative priest of the sacrificial act, the god who is the Adept of the sacrifice, the offerer of the action who disposeth utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1979, p.35)

Agni I adore, the priest who stands forward for the sacrifice, the god who acts in the truth of things, the giver of the oblation who disposes utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1979, pp.35-36)

Agni adore, who stands before Yajna, the god that seeth right, the offerer of the oblation, chief disposer of delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1979, p.37)

Agni I adore, the representative priest of the Sacrifice, the god who sacrifices, aright, the priest of the offering who disposes utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1979, p.150)

The God-will I seek with adoration, divine priest of the sacrifice who is set in front and sacrifices, in the seasons of the Law, (or divine priest of the sacrifice, the priest set in front, sacrifice in the seasons of the law) giver of oblation who most ordains the ecstasy. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1979, pp.150-51)

The Strength I seek which is set in front as one divine representative in the sacrifice and offers in the order of the Truth, the priest of our oblation who disposes utterly delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1979, p.151)

I adore the Flame, divine vicar of sacrifice, Ritwik and offering priest who most founds the Delight. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1980, p.39)

I adore the Flame, the Vicar, the divine Ritwik of the sacrifice, the summoner who most founds the ecstasy. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1980, p.40)

Fire I pray, the priest set in front of the sacrifice, the god Ritwik, the flamer of the call, who gives most the ecstasies. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1980, p.153)

I adore Agni the god, the Purohit of the sacrifice, the Ritwik, the Hota, most delight-placing. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1980, p.153)

I seek with adoration the god-will, divine priest of the sacrifice placed in front, sacrificer in the seasons, offerer of the oblation, who most ordains ecstasy. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1980, p.154)

The Flame I pray, the divine vicar of the sacrifice, the ordinant of the ritual, the summoner who founds the ecstasy. (Sri Aurobindo Archives and Research, April1981, p.9)

The Fire I pray, the divine vicar of the sacrifice and ordinant of the rite, the summoner who most founds the ecstasy. (Sri Aurobindo Archives and Research, December1981, p.178)

I adore the Flame, the vicar, the divine Ritwik of the Sacrifice, the summoner who most founds the ecstasy. (Sri Aurobindo, SABCL, Vol.11, p.39)

Agni I adore, who stands before the Lord, the god who seeth Truth, the warrior, strong disposer of delight. (Sri Aurobindo, SABCL, Vol.11, p.439)

Agni I adore, who stands before the Lord, the god who seeth Truth, the warrior, strong disposer of delight. (Sri Aurobindo, SABCL, Vol.11, p.439)

I praise Agni, the Purohita of the Sacrifice, the god, the Ritwik, the Hota who holds very much wealth. (Sri Aurobindo, SABCL, Vol.11, p.460) (Ritualistic Interpretation)

I seek the God Will, the Priest set in front of our sacrifice, the divine offerer who sacrifices in the order of the truth, who disposes utterly the delight. (Sri Aurobindo, SABCL, Vol.11, p.460) (Psychological Interpretation)

हिन्दी

मैं उस परम ज्वाला (दिव्य संकल्प) को, उस पुरोहित को, उस यज्ञ के ऋत्विक् को, जो सत्य के व्यवस्था विधान जानता हैं और नियमानुसार अर्पण करता हैं, वह आह्वानकर्ता जो पूर्ण रूप से परमानंद की स्थापना करता है, उस होता को पूजता हूँ, उसकी वांछा करता हूँ।

Kapali Shastri

Translation

Tr. I adore Agni, the Vicar, the divine Ritvik of the sacrifice, the summoner who most bears the felicities.

Commentary

agnim the God called Agni; iḷe I laud in longing ; God of what kind ? purohitam placed in front for the performance of the work; and again of what kind ? yajñasya devam ștvijam the God who himself has become the stvik for the carrying out of the sacrifice that is being performed in celebration of the Godhead; and again of what kind ? hotāram who calls the Gods by virtue of his capacity; and still how-made ? ratnadhā tamam who bears in excelsis the felicities that are charming.

The Etymologists explain the term agni in many ways. This much is clear from a scrutiny of their derivations: alternate meanings are advanced by reckoning the form of Agni in some way or the other on the strength of the utterances of the Brahmanas. It is considered that sentences in the Brahmanas such as “Yea, this one was born before, agre, the Gods, hence he is agni by name", are the basis of meanings like agrariḥ (one who is the first).

According to the Grammarians, the word agni is derived from the root ang. They illustrate the Unādi Sūtra, 'angernalopasca'. angati, goes upward; goes up to carry the oblation to the heaven; this is a possible derivation. If the roots meaning agni in all the branch languages of the ancient Aryans be scrutinised, it yields the constituent meaning of movement, strong and luminous. Thus do cohere all the words signifying the nature of agni.

Iḷe : I laud, says Sayana ; I beseech, says Yaska. There is no dispute about the roots having multiple significance. iļate signifies, says Yaska, beseeching, adoring or worshipping. The act of adoration is the most apposite in view of the form of agni, his office and his management of it. adhyeşaņa – intense longing - means impulsion, aspiration. The longing adoration consists in the welcome and honoured induction in the special performance of the adorable Vicar or Agni, the God. iļe I aspire.

purohitam: Agni is placed in the front of the yajamāna, sacrificer, for the carrying out of the work of sacrifice. That is why he is waited upon by the Rishi in the inner sacrifice and by the Yajamana in the outer sacrifice. Thus is the sense of adhyeşana, longing adoration, apposite to iļe. This agrees also with the traditional derivation of purohita—he holds him in the front. It is to be noted that the order given by the commentators viz., yajñasya purohitam hotāram devam ștvijam ratna-dhā tamam, is neither necessary nor proper. When terms yield the meaning in the order in which they stand, it is not right to relate words in one place with words in another. That is why we have commented upon the phrase yajñasya devam ștvijam as it stands.

hotāram : himself a God, he summons the other Gods to be present at the sacrifice. Thus is Agni, the Lord of the call.

ratnadhā tamam: all accept the derivation of ratna as the word ending with the termination kna of the Unadis, applied on the root ram.

To us who are concerned with the inner sacrifice, the derivation given in the Mantrārtha-mañjari, what bears ratna (happiness) is ratnadhā, him who bears the happiness excellently atiśayena ratnadhāḥ tam, is acceptable. It means that Agni alone is the bearer, the founder of the felicities signified by the term ratna- which are the fruits of the offerings made by the Rishi, the Yajamana who is engaged in the inner Sacrifice. For those who swear that there is naught else beyond the outer sacrifice, it means Agni, the donor in excelsis of the ratna, the treasure, which, consisting of cows, horses, etc., is the fruit of the sacrifice.

And this is the purport of the Rik :

I aspire intensely for Agni the adorable, the leader and the Vicar who carries out the Sacrifice, the God who as the Ritvik does and gets done in due season the sacrifice to be performed, who being capable of bringing the presence of the Gods in the sacrifice is their summoner, and who, again, founds in the Yajamana the excellences of Felicity.

Sāyaṇa

अग्निनामकं देवमीळे । स्तौमि । ईड स्तुतौ । धा । २४-९ । इति धातुः । डकारस्य ळकारो बह्वृचाध्येतृसंप्रदायप्राप्तः । तथा च पठ्यते । अज्मध्यस्थडकारस्य ळकारं बह्वृचा जगुः । अज्मध्यस्थढकारस्य ळ्हकारं वै यथाक्रममिति । मंत्रस्य होत्रा प्रयोज्यत्वादहं होता स्तौमीति लभ्यते । कीदृशमग्निं । यज्ञस्य पुरोहितं । यथा राज्ञः पुरोहितस्तदभीष्टं संपादयति तथाग्निरपि यज्ञस्य पुरोहितं । यथा राज्ञः पुरोहितस्तदभीष्टं संपादयति तथाग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं संपादयति । यद्वा । यज्ञस्य संबंधिनि पूर्वभाग आहवनीयरूपेणावस्थितं । पुनः कीदृशं । देवं दानादिगुणयुक्तं । पुनः कीदृशं । होतारमृत्विजं । देवानां यज्ञेषु होतृनामक ऋत्विगग्निरेव । तथा च श्रूयते । अग्निर्वै देवानां होता । ऐ । ब्रा । ३-१४ । इति । पुनरपि कीदृशं । रत्नधातमं यागफल रूपाणां रत्नानामतिशयेन धारयितारं पोषयितारं वा । अत्राग्नि शब्दस्य यास्को बहुधा निर्वचनं दर्शयति । अथातोऽनुक्रमिष्यामोऽग्निः पृथवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामोऽग्निः कस्मादग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेऽंगं नयति संनममानोऽक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादक्ताद्दग्छाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमन क्तेर्वा दहतेर्वा नीः परस्तस्यैषा भवत्यग्निमीळे । नि । ७-१४ । इति । अस्यायमर्थः । सामान्येन सर्वदेवतानां लक्षणस्याभिहितत्वादनंतरं यतः प्रतिपदं विशेषेण वक्तव्यत्वमाकांक्षितमतोऽनुक्रमेण वक्ष्यामः । तत्र पृथिवीलोके स्थितोऽग्निः प्रथमं व्याख्यास्यते । कस्मात्प्रवृत्तिनिमित्तादग्निशब्देन देवताभिधीयत इति प्रश्नस्याग्रणीरीत्यादिकमुत्तरं । देवसेनामग्रे स्वयं नयतीत्यग्रणीः । एतदेकमग्निशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं । तथा च ब्राह्मणांतरं । अग्निर्देवानां सेनानीरिति । एतदेवाभिप्रेत्य बह्वृचा मंत्रब्राह्मण आमनंति । अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानामिति मंत्रः । ऐ ब्रा १-४ । अग्निर्वै देवनामवमः । ऐ ब्रा १-१ । इति ब्राह्मणं । तथा तैत्तिरीयाश्चामनंति । अग्निरग्रे प्रथमो देवतानां । तै ब्रा २-४-३-३ । इति । अग्निरवनो देवतानामिति च । वाजसनेयिनस्त्वेवमामनंति । स वा एषोऽग्रे देवतानामजायत तस्मादग्निर्नामेति । यज्ञेष्टग्नि होत्रेष्टिपशुसोमरूपेष्टग्रं पूर्वदिग्वर्त्याहवनीयदेशं प्रति गार्हपत्यात्प्रणीयत इति द्वितीयं प्रवृत्तिनिमित्तं । संनममानः सम्यक् स्वयमेव प्रह्वीभवन्नंगं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति तृतीयं प्रवृत्तिनिमित्तं । स्थूलाष्ठीवनामकस्य महर्षेः पुत्रो निरुक्तकारः कश्चिदक्नोपन इत्यग्निशब्दं निर्वक्ति । तत्र न क्नोपयतीत्युक्ते न स्नेहयति किंतु काष्ठादिकं रूक्षयतीत्युक्तं भवति । शाकपूणिनामको निरुक्त कारो धातुत्रयादग्निशब्द निष्पत्तिं मन्यते । इत इण् गतौ । धा २४-३६ । इति धातुः । अक्तोऽन्चू व्यक्तिम्रक्षणकांतिगतिषु । धा । २९-२१ । इति धातुः । दग्भो दह भस्मीकरणे । धा २३-२२ । इति धातुः नीतो णीञ् प्रापणे । धा २२-५ । इति धातुः । अग्निशब्दो ह्यकारगकारनिशब्दानपेक्षमाण एतिधातोरुत्पन्नादयनशब्दादकारमादत्ते । अनक्तिधातुगतस्य ककारस्य गकारादेशं कृत्वा तमादत्ते । नीरिति नयतिधातुः । स च ह्रस्वो भूत्वा परो भवति । ततो धातुत्रयं मिलित्वाग्निशब्दो भवति । यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयमंगं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति समुदायार्थः । तस्याग्निशब्दार्थस्य देवताविशेषस्य प्राधान्येन स्तुतिप्रदर्शनायैषामग्निमीळॆ इत्यृग्भवतीति । तामेतामृचं यास्क एवं व्याख्यातवान् । अग्निमीळेऽग्निं याचामीळिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा पुरोहितो व्याख्यातो य्यज्ञस्य देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता होतारं ह्वातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमं । नि ७-१५ । इति । अस्यायमर्थः । ईडितिधातोः स्तुत्यर्थत्वं प्रसिद्धं । धातूनामनेकार्थत्वमिति न्यायमाश्रित्य याच्ञाध्येषणापूजा अप्यत्रोचितत्वात्तदर्थतया व्याख्याताः । पुरोहितशब्दो द्वितीयेऽध्याये । नि २-१२ । तैत्तिरीयाश्च पौरोहित्ये स्पर्धमानस्य पश्वनुष्ठानु विधाय तत्फलत्वेन पुर एनं दधत इत्यामनंति । देवशब्दो दानदीपनद्योतनानामन्यतममर्थमाचष्टे । यज्ञस्य दाता दीपयिता द्योतयितायमग्निरित्युक्तं भवति । दीपनद्योतनयोरेकार्थत्वेऽप्यस्ति धातुभेदः । यद्यप्यग्निः पृथिवीस्थानस्तथापि देवान्प्रति हविर्वहनामद्द्यस्थानो भवति । देवशब्ददेवताशब्दयोः पर्यायत्वान्मंत्रप्रतिपाद्या काचिदग्निव्यतिरिक्ता देवता नान्वेषणीया । होतृशब्दस्य ह्वयतिधातोरुत्पन्नत्वेन देवावामाह्वातारमिति । और्णवाभनामकस्तु मुनिर्जुहोतिधातोरुत्पन्नो होतृशब्द इति मन्यते । अग्नेश्च होतृत्वं होमाधिकरणत्वेन द्रष्टव्यं । रत्न शब्दो द्वितीयाध्याये मघमित्यादिष्टष्टाविंशतौ धननामसु पठितः । रमणीयत्वाद्रत्नत्वं । दधातिधातुरत्र दानार्थवाचीति । तदिदं निरुक्तकारस्य यास्कस्य मंत्रव्याख्यानं । अथ व्याकरण प्रक्रियोच्यते । अगिधातोर्गत्यर्थात् । धा ५-३८ । अंगेर्नलोपश्च । उ । ४-५० । इत्यौणादिकसूत्रेण निप्रत्ययः । इदित्त्वान्नुमागमेन प्राप्तस्य नकारस्य । पा ७-१-५८ इत्यौणादिकसूत्रेण निप्रत्ययः । इदित्त्वान्नुमागमेन प्राप्तस्य नकारस्य । पा । ७-१-५८ । लोपश्च भवति । अंगति स्वर्गे गच्छति हविर्नेतुमित्यग्निः । तत्र धातो । पा । ६-१-१६२ । इत्यकार उदात्तः । आद्युदात्तश्च पा । ३-१-३ । इति प्रत्ययगत इकारोऽप्युदात्तः । अनुदात्तं पदमेकवर्जं । पा । ६-१-१५८ । इति द्वयोरन्यतर मुदात्तमवशेष्येतरस्यानुदात्तत्वं प्राप्तं । तत्र धातुस्वरे प्रथमतोऽवस्थिते सति पश्चादुपदिश्यमानः प्रत्ययस्वरोऽवशिष्यते । सति शिष्टस्वरो बलीयान् । पा ६-१-१५८-९ । इति हि न्यायः । ततोऽंतोदात्तमग्निप्रातिपदिकं अनुदात्तौ सुप्पितौ । पा ३-१-४ । इत्यमित्येत द्द्वितीयैकवचनमनुदात्तं । तस्यामि पूर्वः । पा ६-१-१०७ । इति यत्पूर्वरूपं तदुदात्तमेकादेश उदात्तेनोदात्तः । पा ८-२-५ । इति सूत्रितत्वात् । अग्निशब्दो धातुजन्मेति मते सेयं प्रक्रिया सर्वापि द्रष्टव्या । मतद्वयं यास्केन प्रदर्शितं । नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गार्ग्योवैयाकरणागां चैके । नि १-१२ । इति । गार्ग्यस्य मतेऽग्निशब्दस्याखंडप्रतिपादिकत्वात्फिषोऽंत उदात्तः । फी १-१ । इत्यंतोदात्तत्वं । पूर्वोक्तेष्टग्रणीरित्यादिनिर्वचनेषु प्रकृतिप्रत्ययाद्यशेषप्रक्रिया यथोचितं कल्पनीया । एतदेवाभिप्रेत्ययास्क आह । अथ निर्वचनं तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयादथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद्वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्नि र्ब्रूयान्न त्वेव न निर्ब्रूयात् । नि २-१ । इति । अस्यायमर्थः । तत्तत्र निर्वचनीयवदसमूहमध्येयेह्वग्न्यादिपदेषु पूर्वोक्तरीत्या स्वरसंस्कारौ समर्थौ व्याकरण सिद्धौ स्यातां । स्वर उदात्तादिः । संस्कारो निप्रत्यायादिः । किंच तौ स्वरसंस्कारौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां । शब्दस्यैकदेशः पूर्वोक्तोऽगिधातुः प्रदेशः । तत्र भवो गुणो गतिरूपोऽर्थः । तेनान्वितौ । तान्यग्न्यादिपदानि तथा व्याकरणानुसारेण निर्ब्रूयात् । तच्च निर्वचनमस्माभिः प्रदर्शितं । अथ पूर्वोक्तवैलक्षण्येन कश्चित्स्वेन विवक्षितोऽर्थो नान्वितस्तस्मन्शब्देऽनुगतो न भवेत् । तस्यैव व्याख्यानमप्रादेशिके विकार इति । अग्रनयनादिरूपः क्रियाविशेषो विकारः । स च प्रदेशनाग्निशब्दैकदेशेनात्र नाभिधीयत इत्यप्रादेशिकः । एवं सति यः पुमानर्थनित्यः स्वविवक्षितेऽर्थे नियतो निर्बंधवान् । ब्राह्मणानुसारेण वा देवतांतरविशेषणत्वेन योजयितुं वा स निर्बंधः । तदानीं स पुमान्केनचिद्वृत्तिसामान्येन स्वविक्षितमर्थं परीक्षेत । तस्मिन् शब्दे योजयेत् । वृत्तिः क्रिया । तद्रूपेण सामान्यं सादृश्यं । अस्माभिश्चाग्रनयनादिरूपं क्रियात्वसामान्यमुपजीव्याग्रणीत्वाद्यर्थो योजितः तदिदं यास्काभिमतं निर्वचनं । स्थौलाष्ठीवरक्षरसाम्यान्निर्वक्ति । अक्नोपनशब्दस्यादौ निषेधार्थमकाररूपमक्षरं विद्यते । अग्नि शब्दस्याप्यादावकारोऽस्ति । तदिदमक्षरसाम्यं शाकपूणिस्तु वर्णसाम्यान्निर्ब्रूते । दग्धशब्दाग्नि शब्दयोर्गकारवर्णेन साम्यं । सर्वथापि निर्वचनं न त्याज्यमिति । ईळ इत्येतत्पदं कृत्स्नमप्यनुदात्तं । तिङ्ङतिङः । पा ८-१-२८ । इत्यतिङंतादग्निशब्दात्परस्येळ इत्यस्य तिङंतस्य निघातविधानात् । पदद्वयसंहिताकाले त्वीकारस्य धातुगतस्योदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः । पा ८-४-६६ । इति स्वरितत्वं । तस्मादूर्ध्वभाविन एकारस्य तिङ् प्रत्ययरूपस्य स्वरितात्संहितायामनुदात्तानां । पा १-२-३९ । इत्यैकश्रुत्यं प्रचयनामकं भवति । पुरःशब्दोंतोदात्तः । अयं पुरो भुवः । तै सं । ४-३-२-१ । इत्यत्र तथैवाम्नातत्वात् । पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषां । पा ५-३-३९ । इति पूर्वशब्दादस्प्रत्ययः पुरादेशश्च । तत्रोऽत्र प्रत्ययस्वरः । पा ३-१-३ । धाञो निष्ठाया दधातेर्हिः । पा ७-४-४२ । इत्यादेशे सति प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तो हितशब्दः । तत्र समासांतोदात्तत्वे प्राप्ते । पा ६-१-२२३ । तदपवादत्वेन तत्पुरषे तुल्यार्थेत्यादिना । पा ६-२-२ । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं । यद्वा । पुरोऽव्ययं । पा १-४-६७ । इति गतिसंज्ञायां गतिरनंतरः । पा ६-२-४९ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं । तत ओकार उदात्तः । अवशिष्टानामनुदात्तस्वरितप्रचयाः पूर्ववद्द्रष्टव्याः । आद्याक्षरस्य संहितायां प्रचयप्राप्रौ । पा । १-२-३९ । उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः । पा १-२-४० । इत्यतिनीचोऽनुदात्तः । यजयाचेत्यादिना । पा ३-३-९० । यजतेर्नङ् प्रत्यये सत्यंतोदात्तो यज्ञ शब्दः । विभक्ते सुप्स्वरेणानुदात्तत्वे सति । पा ३-१-४ । पश्चात्स्वरितत्वं । देवशब्दः पचाद्यजंतः । पा ३-१-१३४ । स च फिट् स्वरेण । फि १-१ । प्रत्ययस्वरेण पा ३-१-३ । चित्स्वरेण । पा ६ । १ । १६३ । वांतोदात्तः । ऋत्विक्शब्द ऋतौ यजतीति विग्रहे सत्यृत्विग्दधृक् । पा ३-२-५९ । इति निपातितः । गतिकारकोपपदात्कृत् । पा ६-२-१३९ । इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणांतोदात्तः । विभक्तिस्वरः पूर्ववत् । होतृशब्दस्तृन्प्रत्ययांतः । पा ३-२-१३५ । नित्स्वरेणाद्युदात्तः । पा ६-१-१९७ । स्वरितप्रचयौ पूर्ववत् । रत्न शब्दो नब्विषयस्यानिसंतस्य । फि । २-३ । इत्याद्युदात्तः । तथा चाम्नायते रत्नं धातेति । रत्नानि दधातीति विग्रहः । समासत्वादंतोदात्तो शत्नधाशब्दः । यद्वा । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । तमप्प्रत्ययस्य । पा ५-३-५५ । पित्स्वरेणानुदात्ते सति । पा ३-१-४ । स्वरितप्रचितौ । संहितायामाद्याक्षरस्य प्रचयो द्वितीयाक्षरस्य सन्नतरत्वं । वेदावतार आद्याय ऋचोऽर्थश्च प्रपंचितः । विज्ञातं वेदगांभीर्यमथ संक्षिप्य वर्ण्यते ॥ १ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

अहं यज्ञस्य पुरोहितमृत्विजं होतारं रत्नधातमं देवमग्निमीळे ॥१ ॥

मन्त्रविषयः

तत्राद्ये मन्त्रेऽग्निशब्देनेश्वरेणात्मभौतिकावर्थावुपदिश्येते ।

पदार्थः

(अग्निम्) परमेश्वरं भौतिकं वा । इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हुरथो॑ दि॒व्यः स सु॒प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न् । एकं॒ सद्विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः ॥ (ऋ०१.१६४.४६) अनेनैकस्य सतः परब्रह्मण इन्द्रादीनि बहुधा नामानि सन्तीति वेदितव्यम् । तदे॒वाग्निस्तदा॑दि॒त्यस्तद्वा॒युस्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑ । तदे॒व शु॒क्रं तद् ब्रह्म॒ ता आपः॒ स प्र॒जाप॑तिः ॥ (य०३२.१) यत्सच्चिदानन्दादिलक्षणं ब्रह्म तदेवात्राग्न्यादिनामवाच्यमिति बोध्यम् । ब्रह्म ह्यग्निः । (श०ब्रा०१.४.२.११) आत्मा वा अग्निः । (श०ब्रा०७.२.३.२) अत्राग्निर्ब्रह्मात्मनोर्वाचकोऽस्ति । अयं वा अग्निः प्रजाश्च प्रजापतिश्च । (श०ब्रा०९.१.२.४२) अत्र प्रजाशब्देन भौतिकः प्रजापतिशब्देनेश्वरश्चाग्निर्ग्राह्यः । अग्निर्वै देवानां व्रतपतिः । एतद्ध वै देवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यम् । (श०ब्रा०१.१.१.२,५) सत्याचारनियमपालनं व्रतं तत्पतिरीश्वरः । त्रि॒भिः प॒वित्रै॒रपु॑पो॒द्ध्य१॒॑र्कं हृ॒दा म॒तिं ज्योति॒रनु॑ प्रजा॒नन् । वर्षि॑ष्ठं॒ रत्न॑मकृत स्व॒धाभि॒रादिद् द्यावा॑पृथि॒वी पर्य॑पश्यत् ॥ (ऋ०३.२६.८) अत्राग्निशब्दस्यानुवृत्तेः प्रजानन्निति ज्ञानवत्वात् पर्य्यपश्यदिति सर्वज्ञत्वादीश्वरो ग्राह्यः । यास्कमुनिरत्रोभयार्थकरणायाग्निशब्दपुरःसरमेतन्मन्त्रमेवं व्याचष्टे−अग्निः कस्मादग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति सन्नममानोऽक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादक्ताद्दग्धाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नीःपरस्तस्यैषा भवतीति−अग्निमीळे० अग्निं याचामीळिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा । देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा, यो देवः सा देवता । होतारं ह्वातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम् । (निरु०७.१४-१५) । अग्रणीः सर्वोत्तमः सर्वेषु यज्ञेषु पूर्वमीश्वरस्यैव प्रतिपादनात्तस्यात्र ग्रहणम् । दग्धादिति विशेषणाद्भौतिकस्यापि च । प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥१ ॥ एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥२ ॥ (मनु०१२.१२२-१२३) अत्राप्यग्न्यादीनि परमेश्वरस्य नामानि सन्तीति । ईळे॑ अ॒ग्निं वि॑प॒श्चितं॑ गि॒रा य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम् । श्रु॒ष्टी॒वानं॑ धि॒तावा॑नम् ॥ (ऋ०३.२७.२) विपश्चितमीळे इति विशेषणादग्निशब्देनात्रेश्वरो गृह्यते, अनन्तविद्यावत्त्वाच्चेतनस्वरूपत्वाच्च । अथ केवलं भौतिकार्थग्रहणाय प्रमाणानि−यदश्वं तं पुरस्तादुदश्रयंस्तस्याभयेऽनाष्ट्रे निवातेऽग्निरजायत तस्माद्यत्राग्निं मन्थिष्यन्त्स्यात्तदश्वमानेतवै ब्रूयात् । स पूर्वेणोपतिष्ठते वज्रमेवैतदुच्छ्रयन्ति तस्याभयेऽनाष्ट्रे निवातेऽग्निर्जायते । (श०ब्रा०२.१.४.१६) वृषो अग्निः । अश्वो ह वा एष भूत्वा देवेभ्यो यज्ञं वहति । (श०ब्रा०१.३.३.२९-३०) अग्निर्वा अश्वः । (श०ब्रा०३.६.२.५) वृषवद्यानानां वोढृत्वाद् वृषोऽग्निः । तथाऽयमग्निराशुगमयितृत्वेनाश्वो भूत्वा कलायन्त्रैः प्रेरितः सन् देवेभ्यो विद्वद्भ्यः शिल्पविद्याविद्भ्यो मनुष्येभ्यो विमानादियानसाधनसङ्गतं यानं वहति प्रापयतीति । तूर्णिर्हव्यवाडिति । (श०ब्रा०१.३.४.१२) अयमग्निर्हव्यानां यानानां प्रापकत्वेन शीघ्रतया गमकत्वाद्धव्यवाट् तूर्णिश्चेति । अग्निर्वै योनिर्यज्ञस्य । (श०ब्रा०१.४.३.११) इत्याद्यनेकप्रमाणैरश्वनाम्ना भौतिकोऽग्निर्वात्र गृह्यते, आशुगमनहेतुत्वा-दश्वोऽग्निर्विज्ञेयः । वृषो॑ अ॒ग्निः समि॑ध्य॒तेऽश्वो॒ न देव॒वाह॑नः । तं ह॒विष्म॑न्त ईळते ॥ (ऋ०३.२७.१४) यदा शिल्पिभिरयमग्निर्यन्त्रकलाभिर्यानेषु प्रदीप्यते तदा देववाहनो देवान् यानस्थान् विदुषः शीघ्रं देशान्तरेऽश्व इव वृष इव च प्रापयति, तं हविष्मन्तो मनुष्या वेगादिगुणवन्तमश्वमग्निमीडते कार्य्यार्थमधीच्छन्तीति वेद्यम् । (ईळे) स्तुवे याचे अधीच्छामि प्रेरयामि वा (पुरोहितम्) पुरस्तात्सर्वं जगद्दधाति छेदनधारणाकर्षणादिगुणांश्चापि तम् । पुरोहितः पुर एनं दधति होत्राय वृतः कृपायमाणोऽन्वध्यायत् । (निरु०२.१२) (यज्ञस्य) इज्यतेऽसौ यज्ञस्तस्य महिम्नः कर्मणो विदुषां सत्कारस्य सङ्गतस्य सत्सङ्गत्योत्पन्नस्य विद्यादिदानस्य शिल्पक्रियोत्पाद्यस्य वा । यज्ञः कस्मात्प्रख्यातं यजति कर्मेति नैरुक्ता याञ्चो भवतीति वा यजुरुन्नो भवतीति वा बहुकृष्णाजिन इत्यौपमन्यवो यजूंष्येनं नयन्तीति वा । (निरु०३.१९) (देवम्) दातारं हर्षकरं विजेतारं द्योतकं वा (ऋत्विजम्) य ऋतौ ऋतौ प्रत्युत्पत्तिकालं संसारं यजति सङ्गतं करोति तथा च शिल्पसाधनानि सङ्गमयति सर्वेषु ऋतुषु यजनीयस्तम् । ऋत्विग्दधृग्० (अष्टा०३.२.५९) अनेन कर्त्तरि निपातनम्, तथा कृतो बहुलमिति कर्मणि वा । (होतारम्) दातारमादातारं वा (रत्नधातमम्) रमणीयानि पृथिव्यादीनि सुवर्णादीनि च रत्नानि दधाति धापयतीति रत्नधा, अतिशयेन रत्नधा इति रत्नधातमस्तम् ॥१ ॥

भावार्थः

इतोऽग्रे यत्र यत्र मन्त्रभूमिकायामुपदिश्यत इति क्रियापदं प्रयुज्यतेऽस्य सर्वत्र कर्त्तेश्वर एव बोध्यः । कुतः, वेदानां तेनैवोक्तत्वात् । पितृवत्कृपायमाण ईश्वरः सर्वविद्याप्राप्तये सर्वजीवहितार्थं वेदोपदेशं चकार । यथा पिताऽध्यापको वा स्वपुत्रं शिष्यं च प्रति त्वमेवं वदैवं कुरु सत्यं वद पितरमाचार्य्यं च सेवस्वानृतं मा कुर्वित्युपदिशति, तथैवात्र बोध्यम् । वेदश्च सर्वजीवकल्याणार्थमाविर्भूतः । वेदोपदेशस्य परोपकारार्थत्वात् । एवमर्थोऽत्रोत्तमपुरुषप्रयोगः ।

अत्राग्निशब्देन परमार्थव्यवहारविद्यासिद्धये परमेश्वरभौतिकौ द्वावर्थौ गृह्येते । पुरा आर्य्यैर्याऽश्वविद्यानाम्ना शीघ्रगमनहेतुः शिल्पविद्या सम्पादितेति श्रूयते, साग्निविद्यैवासीत् । परमेश्वरस्य स्वयंप्रकाशत्वसर्वप्रकाशक-त्वाभ्यामनन्तज्ञानवत्त्वात् भौतिकस्य रूपदाहप्रकाशवेगछेदनादिगुणवत्त्वाच्छिल्पविद्यायां मुख्यहेतुत्वाच्च प्रथमं ग्रहणं कृतमस्तीति वेदितव्यम् ॥१ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

यहाँ प्रथम मन्त्र में अग्नि शब्द करके ईश्वर ने अपना और भौतिक अर्थ का उपदेश किया है ।

पदार्थः (हिन्दी)

हम लोग (यज्ञस्य) विद्वानों के सत्कार सङ्गम महिमा और कर्म के (होतारम्) देने तथा ग्रहण करनेवाले (पुरोहितम्) उत्पत्ति के समय से पहिले परमाणु आदि सृष्टि के धारण करने और (ऋत्विजम्) वारंवार उत्पत्ति के समय में स्थूल सृष्टि के रचनेवाले तथा ऋतु-ऋतु में उपासना करने योग्य (रत्नधातमम्) और निश्चय करके मनोहर पृथिवी वा सुवर्ण आदि रत्नों के धारण करने वा (देवम्) देने तथा सब पदार्थों के प्रकाश करनेवाले परमेश्वर की (ईळे) स्तुति करते हैं । तथा उपकार के लिये हम लोग (यज्ञस्य) विद्यादि दान और शिल्पक्रियाओं से उत्पन्न करने योग्य पदार्थों के (होतारम्) देनेहारे तथा (पुरोहितम्) उन पदार्थों के उत्पन्न करने के समय से पूर्व भी छेदन धारण और आकर्षण आदि गुणों के धारण करनेवाले (ऋत्विजम्) शिल्पविद्या साधनों के हेतु (रत्नधातमम्) अच्छे-अच्छे सुवर्ण आदि रत्नों के धारण कराने तथा (देवम्) युद्धादिकों में कलायुक्त शस्त्रों से विजय करानेहारे भौतिक अग्नि की (ईळे) वारंवार इच्छा करते हैं ।

यहाँ ‘अग्नि’ शब्द के दो अर्थ करने में प्रमाण ये हैं कि−(इन्द्रं मित्रं०) इस ऋग्वेद के मन्त्र से यह जाना जाता है कि एक सद्ब्रह्म के इन्द्र आदि अनेक नाम हैं । तथा (तदेवाग्नि०) इस यजुर्वेद के मन्त्र से भी अग्नि आदि नामों करके सच्चिदानन्दादि लक्षणवाले ब्रह्म को जानना चाहिये । (ब्रह्म ह्य०) इत्यादि शतपथ ब्राह्मण के प्रमाणों से अग्नि शब्द ब्रह्म और आत्मा इन दो अर्थों का वाची है । (अयं वा०) इस प्रमाण में अग्नि शब्द से प्रजा शब्द करके भौतिक और प्रजापति शब्द से ईश्वर का ग्रहण होता है । (अग्नि०) इस प्रमाण से सत्याचरण के नियमों का जो यथावत् पालन करना है, सो ही व्रत कहाता है, और इस व्रत का पति परमेश्वर है । (त्रिभिः पवित्रैः०) इस ऋग्वेद के प्रमाण से ज्ञानवाले तथा सर्वज्ञ प्रकाश करनेवाले विशेषण से अग्नि शब्द करके ईश्वर का ग्रहण होता है ।

निरुक्तकार यास्कमुनि जी ने भी ईश्वर और भौतिक पक्षों को अग्नि शब्द की भिन्न-भिन्न व्याख्या करके सिद्ध किया है, सो संस्कृत में यथावत् देख लेना चाहिये, परन्तु सुगमता के लिये कुछ संक्षेप से यहाँ भी कहते हैं−यास्कमुनिजी ने स्थौलाष्ठीवि ऋषि के मत से अग्नि शब्द का अग्रणी=सब से उत्तम अर्थ किया है अर्थात् जिसका सब यज्ञों में पहिले प्रतिपादन होता है, वह सब से उत्तम ही है । इस कारण अग्नि शब्द से ईश्वर तथा दाहगुणवाला भौतिक अग्नि इन दो ही अर्थों का ग्रहण होता है । (प्रशासितारं०; एतमे०) मनुजी के इन दो श्लोकों में भी परमेश्वर के अग्नि आदि नाम प्रसिद्ध हैं । (ईळे०) इस ऋग्वेद के प्रमाण से भी उस अनन्त विद्यावाले और चेतनस्वरूप आदि गुणों से युक्त परमेश्वर का ग्रहण होता है । अब भौतिक अर्थ के ग्रहण में प्रमाण दिखलाते हैं−(यदश्वं०) इत्यादि शतपथ ब्राह्मण के प्रमाणों से अग्नि शब्द करके भौतिक अग्नि का ग्रहण होता है । यह अग्नि बैल के समान सब देशदेशान्तरों में पहुँचानेवाला होने के कारण वृष और अश्व भी कहाता है, क्योंकि वह कलायन्त्रों के द्वारा प्रेरित होकर देवों=शिल्पविद्या के जाननेवाले विद्वान् लोगों के विमान आदि यानों को वेग से दूर-दूर देशों में पहुँचाता है । (तूर्णि०) इस प्रमाण से भी भौतिक अग्नि का ग्रहण है, क्योंकि वह उक्त शीघ्रता आदि हेतुओं से हव्यवाट् और तूर्णि भी कहाता है । (अग्निर्वै यो०) इत्यादिक और भी अनेक प्रमाणों से अश्व नाम करके भौतिक अग्नि का ग्रहण किया गया है । (वृषो०) जब कि इस भौतिक अग्नि को शिल्पविद्यावाले विद्वान् लोग यन्त्रकलाओं से सवारियों में प्रदीप्त करके युक्त करते हैं, तब (देववाहनः) उन सवारियों में बैठे हुए विद्वान् लोगों को देशान्तर में बैलों वा घोड़ों के समान शीघ्र पहुँचानेवाला होता है । उस वेगादि गुणवाले अश्वरूप अग्नि के गुणों को (हविष्मन्तः) हवियुक्त मनुष्य कार्यसिद्धि के लिये (ईळते) खोजते हैं । इस प्रमाण से भी भौतिक अग्नि का ग्रहण है ॥१ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

इस मन्त्र में श्लेषालङ्कार से दो अर्थों का ग्रहण होता है ।

पिता के समान कृपाकारक परमेश्वर सब जीवों के हित और सब विद्याओं की प्राप्ति के लिये कल्प-कल्प की आदि में वेद का उपदेश करता है । जैसे पिता वा अध्यापक अपने शिष्य वा पुत्र को शिक्षा करता है कि तू ऐसा कर वा ऐसा वचन कह, सत्य वचन बोल, इत्यादि शिक्षा को सुनकर बालक वा शिष्य भी कहता है कि सत्य बोलूँगा, पिता और आचार्य्य की सेवा करूँगा, झूठ न कहूँगा, इस प्रकार जैसे परस्पर शिक्षक लोग शिष्य वा लड़कों को उपदेश करते हैं, वैसे ही ‘अग्निमीळे०’ इत्यादि वेदमन्त्रों में भी जानना चाहिये । क्योंकि ईश्वर ने वेद सब जीवों के उत्तम सुख के लिये प्रकट किया है । इसी वेद के उपदेश का परोपकार फल होने से ‘अग्निमीळे०’ इस मन्त्र में ‘ईडे’ यह उत्तम पुरुष का प्रयोग भी है ।

(अग्निमीळे०) इस मन्त्र में परमार्थ और व्यवहारविद्या की सिद्धि के लिये अग्नि शब्द करके परमेश्वर और भौतिक ये दोनों अर्थ लिये जाते हैं । जो पहिले समय में आर्य लोगों ने अश्वविद्या के नाम से शीघ्र गमन का हेतु शिल्पविद्या आविष्कृत की थी, वह अग्निविद्या की ही उन्नति थी । परमेश्वर के आप ही आप प्रकाशमान सब का प्रकाशक और अनन्त ज्ञानवान् होने से, तथा भौतिक अग्नि के रूप दाह प्रकाश वेग छेदन आदि गुण और शिल्पविद्या के मुख्य साधक होने से अग्नि शब्द का प्रथम ग्रहण किया है ॥१ ॥