Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 5

Ṛk 1.5.5

Indra · Madhucchandas Vaiśvāmitra

The whole sūkta Link

Saṃhitā

सु॒त॒पाव्ने॑ सु॒ता इ॒मे शुच॑यो यंति वी॒तये॑ ।
सोमा॑सो॒ दध्या॑शिरः ॥

सुतपाव्ने सुता इमे शुचयो यन्ति वीतये |
सोमासो दध्याशिरः ||

sutapā́vne sutā́ imé śúcayo yanti vītáye ǀ
sómāso dádhyāśiraḥ ǁ

sutapāvne sutā ime śucayo yanti vītaye |
somāso dadhyāśiraḥ ||

Padapāṭha

सु॒त॒ऽपाव्ने॑ । सु॒ताः । इ॒मे । शुच॑यः । य॒न्ति॒ । वी॒तये॑ ।
सोमा॑सः । दधि॑ऽआशिरः ॥

सुतऽपाव्ने । सुताः । इमे । शुचयः । यन्ति । वीतये ।
सोमासः । दधिऽआशिरः ॥

suta-pā́vne ǀ sutā́ḥ ǀ imé ǀ śúcayaḥ ǀ yanti ǀ vītáye ǀ
sómāsaḥ ǀ dádhi-āśiraḥ ǁ

suta-pāvne ǀ sutāḥ ǀ ime ǀ śucayaḥ ǀ yanti ǀ vītaye ǀ
somāsaḥ ǀ dadhi-āśiraḥ ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.005.05
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.1.09.05
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.02.015
Devatā देवता: Indra
Ṛṣi ऋषि: Madhucchandas Vaiśvāmitra
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Sri Aurobindo

Pure the pressed offerings go to the drinker of the draught that he may quaff, nectar-juices of wine mingled with the curd.

Kapali Shastri

Translation

Tr. To the drinker of the Soma for his pervasion go these Soma-juices pressed out and purified, mixed with curds.

Commentary

ime these; sutāḥ obtained; somāsaḥ Soma-juices; sutapāvne to Indra the recipient of the Soma pressing; yanti go. Why? vitaye for his pervasion (for the birth of Indra in the sacrificer, for his spread or for his advent; the root veti having the sense of movement, pervasion, etc. In the inner sacrifice, the movement of the gods means the coming towards the sacrificer, pervasion thereat or birth); of what kind are the Soma-juices ? sucayaḥ bright (purified, cleansed, hence bright); it is to be noted that the root suc has the sense of brightness); again of what kind ? dadhyā siraḥ mixed with curds (āśiḥ the word ending in r, meaning that which destroys, derived from sru with the perfix ā in the sense of afflicting i.e., destroying the blemish). The word-meaning from Sayana's commentary e.g., dadhyā siraḥ, those whose fang (āśiḥ) is curds (dadhi).

Soma-juices of three mixings are well-known in the frauta ritual-gavāsiraḥ, mixed with milk, dadhyāśiraḥ, mixed with curds, yavā siraḥ, mixed with barley. The three substances form the means for dressing. Dressing is mixture. Here the symbolic meaning is to be noted. By milk is indicated its origin-the cows, the rays radiating knowledge; by its transformation, the curds, is indicated the sustaining subtle intellect; by the grains is indicated the dense external knowledge, the gross intelligence. Thus it is only when the luminous knowledge, subtle intellect and the gross knowledge-substance, indicated by the three substances of milk, etc., are ready to be assimilated with the Soma-juices that the flowings of the sap of delight dressed up with milk, etc., purified, are offered to the respective gods, accepted by them, enjoyed by them. By the intake of the sap thus, they grow in the human sacrificer-all this that has been stated before is to be kept in mind.

Thus ends the ninth group in the first Chapter of the first Eighth.

This is the sixth Rik.

Sāyaṇa

इमे सोमासोऽस्मिन्कर्मणि संपादिताः सोमाः सुतपाव्नेऽभिषुतस्य सोमस्य पानकत्रे । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । तस्य पातुर्वीतये भक्षणार्थं यंति । तमेव प्राप्नुवंति । कीदृशाः सोमाः । सुता अभिषुताः शुचयो दशापवित्रेण शोधितत्वाच्छुद्धा दध्याशिरः । अवनीयमानं दध्याशीर्दोषघातकं येपां सोमानां ते दध्याशिरः ॥ सुतपाव्ने । सुतं पिबतीति सुतपावा । वनिपः पित्त्वाद्दातुस्वर एव शिष्यते । समासे द्वितीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं । शुचयः । शुच दीप्तौ । इन्नित्यनुवृत्ताविगुपधात्कित् । उ ४ । ११९ । इतीन् । कित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वं । वीतये । वी गतिप्रजनकांत्यशनखादनेष्वित्यस्मान्मंत्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः पा ३-३-९६ । इति क्तिन्नुदात्तः । सोमासः । षुञ् अभिषवे । अर्तिस्तुसुहुसृधृक्षीत्यादिना । उ १-१३९ । मन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । आज्जसेरुसुक् । पा । ७-१-५० । इत्यसुगागमः । दध्याशिरः । दधाति पुष्णातीति दधि । डुधाञ् धारणपोषणयोः । आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च । पा ३-२-१७१ । इति किन् । लिड्वद्भावाद्द्वर्भावः । कित्त्वादाकारलोपः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वं । शृ हिंसायां । शृणाति हिनस्ति सोमेऽवनीयमानं सत्सोमस्य स्वाभाविकं रसमृजीषत्वप्रयुक्तं नीरसं दोषं वेत्याशीः । क्विप्यृत इद्धातोः । पा ७-१-१०० । इतीत्वं रपरत्वं च । दध्येवाशीर्येषां सोमानां ते दध्याशिरः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ५ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

इन्द्रेण परमेश्वरेण वायुसूर्य्याभ्यां वा यतः सुतपाव्ने वीतय इमे दध्याशिरः शुचयः सोमासः सर्वे पदार्था उत्पादिताः पवित्रीकृताः सन्ति, तस्मादेतान् सर्वे जीवा यन्ति प्राप्नुवन्ति ॥५ ॥

मन्त्रविषयः

जगत्स्थाः पदार्थाः किमर्थाः कीदृशाः केन पवित्रीकृताश्च सन्तीत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(सुतपाव्ने) सुतानामाभिमुख्येनोत्पादितानां पदार्थानां पावा रक्षको जीवस्तस्मै । अत्र आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च इति वनिप्प्रत्ययः । (सुताः) उत्पादिताः (इमे) सर्वे (शुचयः) पवित्राः (यन्ति) यान्ति प्राप्नुवन्ति (वीतये) ज्ञानाय भोगाय वा । वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु अस्मात् मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः अनेन क्तिन्प्रत्यय उदात्तत्वं च । (सोमासः) अभिसूयन्त उत्पद्यन्त उत्तमा व्यवहारा येषु ते । सोम इति पदनामसु पठितम् । (निघं०५.५) (दध्याशिरः) दधति पुष्णन्तीति दधयस्ते समन्तात् शीर्यन्ते येषु ते । दधातेः प्रयोगः आदॄगम० (अष्टा०३.२.१७१) अनेन किन् प्रत्ययः । शॄ हिंसार्थः, ततः क्विप् ॥५ ॥

भावार्थः

अत्र श्लेषालङ्कारः । ईश्वरेण सर्वेषां जीवानामुपरि कृपां कृत्वा कर्मानुसारेण फलदानाय सर्वं कार्य्यं जगद्रच्यते पवित्रीयते चैवं पवित्रकारकौ सूर्य्यपवनौ च, तेन हेतुना सर्वे जडाः पदार्था जीवाश्च पवित्राः सन्ति । परन्तु ये मनुष्याः पवित्रगुणकर्मग्रहणे पुरुषार्थिनो भूत्वैतेभ्यो यथावदुपयोगं गृहीत्वा ग्राहयन्ति, त एव पवित्रा भूत्वा सुखिनो भवन्ति ॥५ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

ये संसारी पदार्थ किसलिये उत्पन्न किये गये और कैसे हैं, ये किससे पवित्र किये जाते हैं, इस विषय का प्रकाश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थः (हिन्दी)

परमेश्वर ने वा वायु और सूर्य से जिस कारण (सुतपाव्ने) अपने उत्पन्न किये हुए पदार्थों की रक्षा करनेवाले जीव के (वीतये) ज्ञान वा भोग के लिये (दध्याशिरः) जो धारण करनेवाले उत्पन्न होते हैं, तथा (शुचयः) जो पवित्र (सोमासः) जिनसे अच्छे व्यवहार होते हैं, वे सब पदार्थ जिसने (सुताः) उत्पादन करके पवित्र किये हैं, इसी से सब प्राणिलोग इन को प्राप्त होते हैं ॥५ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

इस मन्त्र में श्लेषालङ्कार है । ईश्वर ने सब जीवों पर कृपा करके उनके कर्मों के अनुसार यथायोग्य फल देने के लिये सब कार्य्यरूप जगत् को रचा और पवित्र किया है, तथा पवित्र करने करानेवाले सूर्य्य और पवन को रचा है, उसी हेतु से सब जड़ पदार्थ वा जीव पवित्र होते हैं । परन्तु जो मनुष्य पवित्र गुणकर्मों के ग्रहण से पुरुषार्थी होकर संसारी पदार्थों से यथावत् उपयोग लेते तथा सब जीवों को उनके उपयोगी कराते हैं, वे ही मनुष्य पवित्र और सुखी होते हैं ॥५ ॥