Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 22

Ṛk 1.22.11

Aśvins · Savitṛ · Agni · Devās · Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī · Divaḥ, Pṛthivī · Pṛthivī · Viṣṇu Or Devās · Viṣṇu · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अ॒भि नो॑ दे॒वीरव॑सा म॒हः शर्म॑णा नृ॒पत्नीः॑ ।
अच्छि॑न्नपत्राः सचंतां ॥

अभि नो देवीर् अवसा महः शर्मणा नृपत्नीः |
अच्छिन्नपत्राः सचन्ताम् ||

abhí no devī́rávasā maháḥ śármaṇā nṛpátnīḥ ǀ
ácchinnapatrāḥ sacantām ǁ

abhi no devīr avasā mahaḥ śarmaṇā nṛpatnīḥ |
acchinnapatrāḥ sacantām ||

Padapāṭha

अ॒भि । नः॒ । दे॒वीः । अव॑सा । म॒हः । शर्म॑णा । नृ॒ऽपत्नीः॑ ।
अच्छि॑न्नऽपत्राः । स॒च॒न्ता॒म् ॥

अभि । नः । देवीः । अवसा । महः । शर्मणा । नृऽपत्नीः ।
अच्छिन्नऽपत्राः । सचन्ताम् ॥

abhí ǀ naḥ ǀ devī́ḥ ǀ ávasā ǀ maháḥ ǀ śármaṇā ǀ nṛ-pátnīḥ ǀ
ácchinna-patrāḥ ǀ sacantām ǁ

abhi ǀ naḥ ǀ devīḥ ǀ avasā ǀ mahaḥ ǀ śarmaṇā ǀ nṛ-patnīḥ ǀ
acchinna-patrāḥ ǀ sacantām ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.022.11
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.06.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.043
Devatā देवता: 1-4: Aśvins; 5-8: Savitṛ; 9, 10: Agni; 11: Devās; 12: Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī; 13, 14: Divaḥ, Pṛthivī; 15: Pṛthivī; 16: Viṣṇu Or Devās; 17-21: Viṣṇu
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. May the Goddesses, spouses of the Gods, favour us with increase and great happiness, their wings unclipped.

Commentary

deviḥ Goddesses, spouses of the Gods treated in this, gnāḥ; naḥ us; avasā with increase; mahaḥ with great (mah in worship, as is substituted in instrumental singular); sarmaņā and with happiness; abhisacantām may they favour turned towards us; of what kind? nrpatniḥ spouses, powers of the Gods; acchinnapatrāḥ whose wings are unclipped—there is no severance of the wings with which these course in the sky; of tireless carriage, says Skandasvamin; may they favour us with increase and great happiness, is the purport.

Sāyaṇa

देवीर्देव्यो देवपत्न्योऽवसा रक्षणेन महो महता शर्मणा च सुखेन च सह नोऽस्मानभि सचंतां । आभिमुख्येन सेवंतां । कीदृश्यो देव्यः । नृपत्नीर्मनुष्याणां पालयित्र्यः अच्छिन्नपत्रा अच्छिन्नपक्षाः । न हि पक्षिरूपाणां देवपत्नीनां पक्षाः केनचिच्छिद्यंते ॥ देवीः । पुंयोगादाख्यायां । पा ४-१-४८ । इति ङीषंतः । प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तः । दीर्घाज्जसि चेति प्रतिषेधस्य वा छंदसीति पाक्षिकस्योक्तेः पूर्वसवर्णदीर्घत्वं । अवसा । अव रक्षणे । असुन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । महः । मह पूजायां । क्विप् । सुपां सुपो भवंति । म ७-१-३९ । इति तृतीयैकवचनस्य ङसादेशः । सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वं । नृपत्नीः । समासांतोदात्तत्वे प्राप्ते परादिश्छंदसि बहुलमित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वं । अच्छिन्नपत्राः । न च्छिन्नान्यच्छिन्नानि । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं । अच्छिन्नानि पत्राणि यासां ताः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ११ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

इमा अच्छिन्नपत्रा देवीर्नृपत्नीर्महः शर्म्मणावसा सह नोऽस्मानभिसचन्तां संयुक्ता भवन्तु ॥११ ॥

मन्त्रविषयः

अथ विद्वत्स्त्रियोऽप्येतानि कार्य्याणि कुर्य्युरित्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(अभि) आभिमुख्ये (नः) अस्मान् (देवीः) देवानां विदुषामिमाः स्त्रियो देव्यः । अत्रोभयत्र सुपां सुलुग्० इति पूर्वसवर्णः (अवसा) रक्षाविद्याप्रवेशादिकर्म्मणा सह (महः) महता । अत्र सुपां सुलुग्० इति विभक्तेर्लुक् । (शर्म्मणा) गृहसंबन्धिसुखेन । शर्म्मेति गृहनामसु पठितम् । (निघं०३.४) (नृपत्नीः) याः क्रियाकुशलानां विदुषां नृणां स्वसदृश्यः पत्न्यः (अच्छिन्नपत्राः) अविच्छिन्नानि पत्राणि कर्मसाधनानि यासां ताः । (सचन्ताम्) संयुञ्जन्तु ॥११ ॥

भावार्थः

यादृशविद्यागुणस्वभावाः पुरुषास्तेषां तादृशीभिः स्त्रीभिरेव भवितव्यम् । यतस्तुल्यविद्यागुणस्वभावानां सम्बन्धे सुखं सम्भवति नेतरेषाम् । तस्मात्स्वसदृशैः सह स्त्रियः स्वसदृशीभिः स्त्रीभिः सह पुरुषाश्च स्वयंवरविधानेन विवाहं कृत्वा सर्वाणि गृहकार्य्याणि निष्पाद्य सदानन्दितव्यमिति ॥११ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब विद्वानों की स्त्रियाँ भी उक्त कार्य्यों को करें, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में कहा है−

पदार्थः (हिन्दी)

(अच्छिन्नपत्राः) जिन के अविनष्ट कर्मसाधन और (देवीः) (नृपत्नीः) जो क्रियाकुशलता में चतुर विद्वान् पुरुषों की स्त्रियाँ हैं, वे (महः) बड़े (शर्मणा) सुखसम्बन्धी घर (अवसा) रक्षा विद्या में प्रवेश आदि कर्मों के साथ (नः) हम लोगों को (अभिसचन्ताम्) अच्छी प्रकार मिलें ॥११ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

जैसी विद्या, गुण, कर्म और स्वभाववाले पुरुष हों, उनकी स्त्री भी वैसे ही होनी ठीक हैं, क्योंकि जैसा तुल्य रूप विद्या गुण कर्म स्वभाववालों को सुख का सम्भव होता है, वैसा अन्य को कभी नहीं हो सकता । इससे स्त्री अपने समान पुरुष वा पुरुष अपने समान स्त्रियों के साथ आपस में प्रसन्न होकर स्वयंवर विधान से विवाह करके सब कर्मों को सिद्ध करें ॥११ ॥