Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 22

Ṛk 1.22.6

Aśvins · Savitṛ · Agni · Devās · Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī · Divaḥ, Pṛthivī · Pṛthivī · Viṣṇu Or Devās · Viṣṇu · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अ॒पां नपा॑त॒मव॑से सवि॒तार॒मुप॑ स्तुहि ।
तस्य॑ व्र॒तान्यु॑श्मसि ॥

अपां नपातम् अवसे सवितारम् उप स्तुहि |
तस्य व्रतान्य् उश्मसि ||

apā́m nápātamávase savitā́ramúpa stuhi ǀ
tásya vratā́nyuśmasi ǁ

apāṃ napātam avase savitāram upa stuhi |
tasya vratāny uśmasi ||

Padapāṭha

अ॒पाम् । नपा॑तम् । अव॑से । स॒वि॒तार॑म् । उप॑ । स्तु॒हि॒ ।
तस्य॑ । व्र॒तानि॑ । उ॒श्म॒सि॒ ॥

अपाम् । नपातम् । अवसे । सवितारम् । उप । स्तुहि ।
तस्य । व्रतानि । उश्मसि ॥

apā́m ǀ nápātam ǀ ávase ǀ savitā́ram ǀ úpa ǀ stuhi ǀ
tásya ǀ vratā́ni ǀ uśmasi ǁ

apām ǀ napātam ǀ avase ǀ savitāram ǀ upa ǀ stuhi ǀ
tasya ǀ vratāni ǀ uśmasi ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.022.06
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.05.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.038
Devatā देवता: 1-4: Aśvins; 5-8: Savitṛ; 9, 10: Agni; 11: Devās; 12: Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī; 13, 14: Divaḥ, Pṛthivī; 15: Pṛthivī; 16: Viṣṇu Or Devās; 17-21: Viṣṇu
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. Praise close Savitr, son of the Waters, for increase; we long for his deeds.

Commentary

It must be noted that Riks like “Waters alone were all this at the beginning”, the state before the creation of the universe is sought to be described in terms of a quick movement providing the basic material for the universe. Though Savitr has really no birth as such, his being the child of the Waters is spoken of in the context of the creation of the universe.

Even as in man the sacrificer, Agni is the child of the forces of strength, light, etc. forming the equipment for creation which are symbolised by the term waters, so too Savitr is born the offspring subsequently. The word napāt means son, also son's son. Thus is Savitr spoken of as the son of the Waters both in the macrocosm and the mircrocosm. In the gross view, the sun comes to birth by rising from the ocean in the morning, hence Savitr is the son of the waters.

apām napātam savitāram God Savitr, son of the waters; avase for thy increase; upastuhi approach and adore with praise; this is the direction of the inner being; tasya of Savitr; vratāni deeds (eternal); uśmasi we long for.

Sāyaṇa

अत्र होता सामगमृत्विजमन्यं वा शस्त्रिणं ब्रूते । अवसेऽस्मान्रक्षितुं सवितारमुप स्तुहि । तस्य सवितुः संबंधीनि व्रतानि कर्माणि सोमयागादिरूपाण्युश्मसि । कामयामहे । कीदृशं सवितारं । अपां नपातं जलस्य न पालकं । संतापेन शोषक मित्यर्थः ॥ अपां । ऊडिदमित्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वं । नपातं । पा रक्षणे । अस्य शत्रंतः पाच्छब्दः । तस्य नञा समासे नभ्राण्नपादित्यादिना नलोपप्रतिषेध इति वृत्तिकारः । अग्निर्ह्यपो न पाति तच्छोषकत्वात् । तर्हि कथमपामिति षष्ठी । न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थेति । पा २-३-६९ । कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधादिति चेत् । तर्ह्येषा शेषलक्षणास्तु । अग्न्यादित्यावपां कारणतया संबंधिनावग्नेराप इति श्रुतेः । आदित्याच्जायते वृष्टिः । मनु ३-७६ । इति स्मृतेश्च । अस्मिन्पक्ष उगिदचामिति नुमभावोऽपि निपातनादेवेति मंतव्यं । पातेः क्विबंतस्य तुग्वा निपातनाद्द्रष्टव्यः । अथवा न पातयतीति नपात् । पग्लृ गताविति धातोर्ण्यंतात्क्विप् । अग्न्यादित्यौह्यपां न प्रापकौ प्रत्युत तच्छोषकौ । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं । अवसे । तुमर्थे सेसेनित्यादिना असेन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । उश्मसि । वश कांतौ । अदिप्रभृतिभ्य इति शपो लुक् । इंदतो मसिरितीकारोपजनः ॥ ६ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

हे विद्वन् ! यथाहमवसे यमपां नपातं सवितारं परमात्मानमुपस्तौमि तथा तं त्वमप्युपस्तुहि प्रशंसय यथा वयं यस्य व्रतान्युश्मसि प्रकाशितुं कामयामहे तथा तस्यैतानि यूयमपि प्राप्तुं कामयध्वम् ॥६ ॥

मन्त्रविषयः

पुनः स स्तोतव्य इत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(अपाम्) ये व्याप्नुवन्ति सर्वान् पदार्थानन्तरिक्षादयस्तेषां प्रणेतारम् (नपातम्) न विद्यते पातो विनाशो यस्येति तम् । नभ्राण्नपान्नवेदा० (अष्टा०६.३.७५) अनेनाऽयं निपातितः । (अवसे) रक्षणाद्याय (सवितारम्) सकलैश्वर्य्यप्रदम् (उप) सामीप्ये (स्तुहि) प्रशंसय (तस्य) जगदीश्वरस्य (व्रतानि) नियतधर्मयुक्तानि कर्माणि गुणस्वभावाँश्च (उश्मसि) प्राप्तुं कामयामहे ॥६ ॥

भावार्थः

अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा विद्वान् परमेश्वरं स्तुत्वा तस्याज्ञामाचरन्ति । तथैव युष्माभिरप्यनुष्ठाय तद्रचितायामस्यां सृष्टावुपकाराः संग्राह्या इति ॥६ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

फिर उस परमेश्वर की स्तुति करनी चाहिये, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है−

पदार्थः (हिन्दी)

हे धार्मिक विद्वान् मनुष्य ! जैसे मैं (अवसे) रक्षा आदि के लिये (अपाम्) जो सब पदार्थों को व्याप्त होने अन्त आदि पदार्थों के वर्त्ताने तथा (नपातम्) अविनाशी और (सवितारम्) सकल ऐश्वर्य्य के देनेवाले परमेश्वर की स्तुति करता हूँ, वैसे तू भी उसकी (उपस्तुहि) निरन्तर प्रशंसा कर । हे मनुष्यो ! जैसे हम लोग जिसके (व्रतानि) निरन्तर धर्मयुक्त कर्मों को (उश्मसि) प्राप्त होने की कामना करते हैं, वैसे (तस्य) उसके गुण कर्म्म और स्वभाव को प्राप्त होने की कामना तुम भी करो ॥६ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

जैसे विद्वान् मनुष्य परमेश्वर की स्तुति करके उसकी आज्ञा का आचरण करता है, वैसे तुम लोगों को भी उचित है कि उस परमेश्वर के रचे हुए संसार में अनेक प्रकार के उपकार ग्रहण करो ॥६ ॥