Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 22

Ṛk 1.22.3

Aśvins · Savitṛ · Agni · Devās · Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī · Divaḥ, Pṛthivī · Pṛthivī · Viṣṇu Or Devās · Viṣṇu · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

या वां॒ कशा॒ मधु॑म॒त्यश्वि॑ना सू॒नृता॑वती ।
तया॑ य॒ज्ञं मि॑मिक्षतं ॥

या वां कशा मधुमत्य् अश्विना सूनृतावती |
तया यज्ञम् मिमिक्षतम् ||

yā́ vām káśā mádhumatyáśvinā sūnṛ́tāvatī ǀ
táyā yajñám mimikṣatam ǁ

yā vāṃ kaśā madhumaty aśvinā sūnṛtāvatī |
tayā yajñam mimikṣatam ||

Padapāṭha

या । वा॒म् । कशा॑ । मधु॑ऽमती । अश्वि॑ना । सू॒नृता॑ऽवती ।
तया॑ । य॒ज्ञम् । मि॒मि॒क्ष॒त॒म् ॥

या । वाम् । कशा । मधुऽमती । अश्विना । सूनृताऽवती ।
तया । यज्ञम् । मिमिक्षतम् ॥

yā́ ǀ vām ǀ káśā ǀ mádhu-matī ǀ áśvinā ǀ sūnṛ́tā-vatī ǀ
táyā ǀ yajñám ǀ mimikṣatam ǁ

yā ǀ vām ǀ kaśā ǀ madhu-matī ǀ aśvinā ǀ sūnṛtā-vatī ǀ
tayā ǀ yajñam ǀ mimikṣatam ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.022.03
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.04.03
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.035
Devatā देवता: 1-4: Aśvins; 5-8: Savitṛ; 9, 10: Agni; 11: Devās; 12: Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī; 13, 14: Divaḥ, Pṛthivī; 15: Pṛthivī; 16: Viṣṇu Or Devās; 17-21: Viṣṇu
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. O Ashvins, your speech sweet and of happy truth, with that moisten the sacrifice.

Commentary

aśvinā O Ashvins; vām your; madhumati sweet; sūnſtāvati and of happy truth; kaśā (name of speech); yā the speech that is; tayā by that speech capable of impelling the steeds; yajñam this present sacrifice; mimikșatam moisten (form of mihi to sprinkle).

It is to be remembered that Usha, daughter of Heaven, is the spouse of the Ashvins and that Goddess Usha has been described by terms denoting form and nature like of happy birth, full of truth, full of lustre, etc. The optional sense given to kaśā by Sayana favours the meaning 'speech'. The meaning of the Mantra is : Moisten this sacrifice, make this drip with delight by speech that is full of sweetness, of happy truth and hence full of savour.

The whip by which the horse is goaded, kaśā, with which to beat the horse, is well-known. Here even speech has that capacity, hence, kaśā is read in the sense of speech. Here the purport of the ritualist commentary may be noted for a comparative study of the thoughtful (reader). kaśā the horsewhip is watery (madhumati), is it not? How? It is soaked with the perspiration that flows from the horse in speed. If it be asked how is the horsewhip of happy truth, it is said : the sound that ensues from a rapid whipping of the horse, the shout that is made by the rider while thrashing the horse, are both dear to the sacrificer. How? Because both the report of the thrashing and the shouting are causes of rapid advance.

Sāyaṇa

अश्विना हे अश्विनौ देवौ वां युवयोः संबंधिनी या कशाश्चताडिनी विद्यते तया सहागत्य यज्ञमस्मदीयं मिमिक्षतं । सोमरसेन सेक्तुमिच्छतं । कशयाश्वान्दृढं ताडयित्वा सहसा समागत्य भवद्विषयां सोमरसाहुतिं निष्पादयितुमुद्युक्तौ भवतमित्यर्थः । कीदृशी कशा । मधुमती । अर्णः क्षोद इत्यादिष्वेकशतसंख्याकेषूदकनामसु मधु पुरीषमिति पठितं । तस्मादुदकवतीत्युक्तं भवति । अश्वस्य शीघ्रगत्या यत्स्वेदोदकं स्रवति तेनेयं कशाक्लिन्नेत्यर्थः । सूनृतावती प्रियसत्यवाग्युक्ता । तीव्रेण कशाताडनेन यो ध्वनिर्निष्पद्यते ताडनवेलायामश्वारूढेन च य आक्रोशः क्रियते तदुभयं शीघ्रगमनहेतुत्वेन यजमानस्य प्रियं । यद्वा । श्लोको धारेत्यादिषु सप्तपंचाशद्वाङ्नामसु कशा धिषणेति पठितं । अश्विनीर्या वाक् मधुमती माधुर्योपेता पारुष्यरहिता सूनृतावती प्रियत्वसत्यत्वोपेता । फलप्रदानविषयेत्यर्थः । तया वाचा युक्तौ यज्ञ मिमिक्षतमिति योजनीयं ॥ कशा । कश गतिशातनयोः । पचाद्यच् । वृषादित्वादाद्युदात्तः । सूनृतावती । ऊन परिहाणे । सुष्ठूनयत्यप्रियमिति सून् । तथाविधमृतं सत्यं यस्यां वाचि सा सूनृता । नञ् सुभायमित्युत्तरपदांतोदात्तत्वं बाधित्वा परादिश्छंदसि बहुलमिति ऋकार उदात्तः । सा यस्या अस्ति सा कशा सूनृतावतीति कशायाः संज्ञा । एवं नामा या कशेत्यर्थः । संज्ञायां । पा ८-२-११ । इति मतुपो वत्वं । मिमिक्षतं । मिहे सन् । हलंताच्च । पा १-२-१० । इति कित्त्वाद्गुणाभावः ॥ ढत्वकत्वषत्वानि ॥ ३ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

हे उपदेष्ट्रुपदेश्यावध्यापकशिष्यौ वां युवयोरश्विनोर्या सूनृतावती मधुमती कशाऽस्ति तया युवां यज्ञं मिमिक्षतं सेक्तुमिच्छतम् ॥३ ॥

मन्त्रविषयः

काभ्यामेतौ सम्प्रयोजितुं शक्यावित्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(या) (वाम्) युवयोर्युवां वा (कशा) वाक् । कशेति वाङ्नामसु पठितम् । (निघं०१.११) (मधुमती) मधुरगुणा (अश्विना) प्रकाशितगुणयोरध्वर्य्योः । अत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (सूनृतावती) सूनृता प्रशस्ता बुद्धिर्विद्यते यस्यां सा । सूनृतेति वाङ्नामसु पठितम् । (निघं०१.११) अत्र प्रशंसार्थे मतुप् । (तया) कशया (यज्ञम्) सुशिक्षोपदेशाख्यम् (मिमिक्षतम्) सेक्तुमिच्छतम् ॥३ ॥

भावार्थः

नैवोपदेशमन्तरा कस्यचित् किञ्चिदपि विज्ञानं वर्धते । तस्मात्सर्वैर्विद्वज्जिज्ञासुभिर्मनुष्यैर्नित्यमुपदेशः श्रवणं च कार्य्यमिति ॥३ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

वे क्रिया में किनसे संयुक्त हो सकते हैं, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है−

पदार्थः (हिन्दी)

हे उपदेश करने वा सुनने तथा पढ़ने-पढ़ानेवाले मनुष्यो ! (वाम्) तुम्हारे (अश्विना) गुणप्रकाश करनेवालों की (या) जो (सूनृतावती) प्रशंसनीय बुद्धि से सहित (मधुमती) मधुरगुणयुक्त (कशा) वाणी है, (तया) उससे तुम (यज्ञम्) श्रेष्ठ शिक्षारूप यज्ञ को (मिमिक्षतम्) प्रकाश करने की इच्छा नित्य किया करो ॥३ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

उपदेश के विना किसी मनुष्य को ज्ञान की वृद्धि कुछ भी नहीं हो सकती, इससे सब मनुष्यों को उत्तम विद्या का उपदेश तथा श्रवण निरन्तर करना चाहिये ॥३ ॥