Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 22

Ṛk 1.22.15

Aśvins · Savitṛ · Agni · Devās · Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī · Divaḥ, Pṛthivī · Pṛthivī · Viṣṇu Or Devās · Viṣṇu · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

स्यो॒ना पृ॑थिवि भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी ।
यच्छा॑ नः॒ शर्म॑ स॒प्रथः॑ ॥

स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी |
यच्छा नः शर्म सप्रथः ||

syonā́ pṛthivi bhavānṛkṣarā́ nivéśanī ǀ
yácchā naḥ śárma sapráthaḥ ǁ

syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī |
yacchā naḥ śarma saprathaḥ ||

Padapāṭha

स्यो॒ना । पृ॒थि॒वि॒ । भ॒व॒ । अ॒नृ॒क्ष॒रा । नि॒ऽवेश॑नी ।
यच्छ॑ । नः॒ । शर्म॑ । स॒ऽप्रथः॑ ॥

स्योना । पृथिवि । भव । अनृक्षरा । निऽवेशनी ।
यच्छ । नः । शर्म । सऽप्रथः ॥

syonā́ ǀ pṛthivi ǀ bhava ǀ anṛkṣarā́ ǀ ni-véśanī ǀ
yáccha ǀ naḥ ǀ śárma ǀ sa-práthaḥ ǁ

syonā ǀ pṛthivi ǀ bhava ǀ anṛkṣarā ǀ ni-veśanī ǀ
yaccha ǀ naḥ ǀ śarma ǀ sa-prathaḥ ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.022.15
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.06.05
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.047
Devatā देवता: 1-4: Aśvins; 5-8: Savitṛ; 9, 10: Agni; 11: Devās; 12: Agnāyī, Indrāṇī, Varuṇānī; 13, 14: Divaḥ, Pṛthivī; 15: Pṛthivī; 16: Viṣṇu Or Devās; 17-21: Viṣṇu
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. O Earth, be a happy and thornless dwelling; give us wide refuge.

Commentary

The deity of this is Prithivi, Earth. pṛthivi O Earth; you syonā happy (syonam means happiness); anrkṣarā without thorn (;kṣara is thorn); niveśani dwelling, bhava be a fit dwelling place to us; that is, be a happy dwelling bereft of enemies; naḥ our; saprathaḥ wide (pratha to propagate, termination as); sarma refuge; yaccha give.

Thus ends the sixth Group in the second Chapter of the first Eighth.

Now follow six Riks to Vishnu. .

Sāyaṇa

हे पृथिवि स्योनत्वादिगुणयुक्ता भव । स्योनशब्दो विस्तीर्णवाची । तथा च वाजसनेयब्राह्मणे स्योनशब्दोपेतं कंचिन्मंत्रमुदाहृत्य व्याख्यातं । इंद्रस्योरुमाविश स्योन स्योनमिति विस्तीर्णो विस्तीर्णमित्येव तदाहेति । यद्वा । स्योनशब्दः सुखवाची । तथा च यास्कवाक्यमुदाहरिष्यते । अनृक्षरा कंटकरहिता निवेशनी निवासस्थानभूता सप्रथो विस्तारयुक्तं शर्म शरणं न्योऽस्मभ्यं यच्छ । हे पृथिवि देहि । तामेतामृचमुदाहृत्य यास्क एवं व्याचष्टे । सुखा नः पृथिवि भवानृक्षरा निवेशन्यृक्षरः कंटक ऋच्छतेः कंटकः कंतपो वा कृंततेर्वा कंटतेर्वा स्याद्गतिकर्मण उद्गततमो भवति यच्छ नः शर्म शरणं सर्वतः पृथु । नि ९-३२ । इति ॥ स्योना । षिवु तंतुसंताने । सिवेष्टेर्यो च उ । ३-९ । इति नप्रत्ययः । टेश्च यो इत्यादेशः । प्रत्ययस्वरः स्योना पृथिवीत्यनयोर्भवेत्याख्यातेनैवान्वयो न परस्वरं । अतोऽसामर्थ्येनैव परांगवद्भावाभावादोकारस्य नामंत्रिताद्युदात्तत्वं । अनृक्षरा । ऋषी गतौ । गच्छत्यंतरित्यृक्षरः कंटकः । तन्यृषिभ्यां क्सरन् । उ ३-७५ । षढोः कः सीति कत्वं । आदेशप्रत्यययोरिति षत्वं । नञा बहुव्रीहिः । तस्मान्नुडचि । पा ६-३-७४ । इति नुडागमः । नञ् सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वं । निविशंत्यस्यामिति निवेशनी । करणाधिकरणयोश्चेति ल्युट् । लतीति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वं । यच्छ । दाण् दाने । पाघ्रेत्यादिना यच्छादेशः । द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः । सप्रथः । प्रथ प्रख्याने असुन् । प्रथसा सह वर्तत इति तेन सहेति तुल्ययोगे । पा २-२-२८ । इति समासः । वोपसर्जनस्य । पा ६-३-८२ । इति सभावः । कृत्स्वरः ॥ ६ ॥ १५ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

येयं पृथिवी स्योनाऽनृक्षरा निवेशनी भवति सा नोऽस्मभ्यं सप्रथः शर्म्म यच्छ प्रयच्छति ॥१५ ॥

मन्त्रविषयः

इयं भूमिः किमर्था कीदृशी चेत्युपदिश्यते ।

पदार्थः

(स्योना) सुखहेतुः । इदं ‘सिवु’धातो रूपम् सिवेष्टेर्यू च । (उ०३.९) अनेन नः प्रत्ययष्टेर्यूरादेश्च । स्योनमिति सुखनामसु पठितम् । (निघं०३.६) (पृथिवि) विस्तीर्णा सती विशालसुखदात्री भूमिः । अत्र पुरुषव्यत्ययः । (भव) भवति । अत्र व्यत्ययो लडर्थे लोट् च । (अनृक्षरा) अविद्यमाना ऋक्षरा दुःखप्रदाः कण्टकादयो यस्यां सा (निवेशनी) निविशन्ति प्रविशन्ति यस्यां सा (यच्छ) यच्छति फलादिभिर्ददति । अत्र व्यत्ययो लडर्थे लोट् । द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घश्च । (नः) अस्मभ्यम् (शर्म) सुखम् (सप्रथः) यत् प्रथोभिर्विस्तृतैः पदार्थैः सह वर्त्तते तत् । यास्कमुनिरिमं मन्त्रमेवं व्याख्यातवान्-सुखा नः पृथिवि भवानृक्षरा निवेशन्यृक्षरः कण्टक ऋच्छतेः । कण्टकः कन्तपो वा कृन्ततेर्वा कण्टतेर्वा स्याद् गतिकर्म्मण उद्गततमो भवति । यच्छ नः शर्म्म यच्छन्तु शरणं सर्वतः पृथु । (निरु०९.३२) ॥१५ ॥

भावार्थः

मनुष्यैर्भूगर्भविद्यया गुणैर्विदितेयं भूमिरेव मूर्त्तिमतां निवासस्थानमनेकसुखहेतुः सती बहुरत्नप्रदा भवतीति वेद्यम् ॥१५ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

यह भूमि किसलिये और कैसी है, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है−

पदार्थः (हिन्दी)

जो यह (पृथिवी) अति विस्तारयुक्त (स्योना) अत्यन्त सुख देने तथा (अनृक्षरा) जिसमें दुःख देनेवाले कण्टक आदि न हों (निवेशनी) और जिसमें सुख से प्रवेश कर सकें, वैसी (भव) होती है, सो (नः) हमारे लिये (सप्रथः) विस्तारयुक्त सुखकारक पदार्थवालों के साथ (शर्म्म) उत्तम सुख को (यच्छ) देती है ॥१५ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

मनुष्यों को योग्य है, कि यह भूमि ही सब मूर्त्तिमान् पदार्थों के रहने की जगह और अनेक प्रकार के सुखों की करानेवाली और बहुत रत्नों को प्राप्त करानेवाली होती है, ऐसा ज्ञान करें ॥१५ ॥