Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 23

Ṛk 1.23.16

Vāyu · Indra, Vāyu · Mitra, Varuṇa · Indra Marutvat · Viśvedevās · Pūṣan · Apas · Apas (A) · Agni (B) · Agni · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

अं॒बयो॑ यं॒त्यध्व॑भिर्जा॒मयो॑ अध्वरीय॒तां ।
पृं॒च॒तीर्मधु॑ना॒ पयः॑ ॥

अम्बयो यन्त्य् अध्वभिर् जामयो अध्वरीयताम् |
पृञ्चतीर् मधुना पयः ||

ambáyo yantyádhvabhirjāmáyo adhvarīyatā́m ǀ
pṛñcatī́rmádhunā páyaḥ ǁ

ambayo yanty adhvabhir jāmayo adhvarīyatām |
pṛñcatīr madhunā payaḥ ||

Padapāṭha

अ॒म्बयः॑ । य॒न्ति॒ । अध्व॑ऽभिः । जा॒मयः॑ । अ॒ध्व॒रि॒ऽय॒ताम् ।
पृ॒ञ्च॒तीः । मधु॑ना । पयः॑ ॥

अम्बयः । यन्ति । अध्वऽभिः । जामयः । अध्वरिऽयताम् ।
पृञ्चतीः । मधुना । पयः ॥

ambáyaḥ ǀ yanti ǀ ádhva-bhiḥ ǀ jāmáyaḥ ǀ adhvari-yatā́m ǀ
pṛñcatī́ḥ ǀ mádhunā ǀ páyaḥ ǁ

ambayaḥ ǀ yanti ǀ adhva-bhiḥ ǀ jāmayaḥ ǀ adhvari-yatām ǀ
pṛñcatīḥ ǀ madhunā ǀ payaḥ ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.023.16
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.11.01
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.069
Devatā देवता: 1: Vāyu; 2, 3: Indra, Vāyu; 4-6: Mitra, Varuṇa; 7-9: Indra Marutvat; 10-12: Viśvedevās; 13-15: Pūṣan; 16-22: Apas; 23: Apas (A); Agni (B); 24: Agni
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Anuṣṭubh, Pura-Uṣṇih, Pratiṣṭhā
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. The Mothers and the sisters go by the ordained paths to those who seek the sacrifice, mingling the milk of Knowledge with the honey of Delight.

Commentary

From now till the end of the hymn, the Riks are devoted to the deities āpaḥ, Waters-excepting the half Rik payasvān agne in the 23rd and the last one.

adhvarīyatām of us desiring the sacrifice; ambayaḥ mothers, motherly Waters (the word ambi means ambā, mother); adhvabhiḥ by the ordained paths; yanti go; similarly, jāmayaḥ sisterly Waters (also go); what do they do? madhună with the sweet, delightful sap; payaḥ milk of the cow i.e., (by indication) the cluster of the rays of knowledge; prâcatiḥ mixing (interchange of case, prc to come into contact, present participle feminine).

Full of delight, born of the same womb, currents of power, and these motherly ones indicated by ap, Waters, flow towards the sacrificer by the ordained paths and come filling the consciousness with the sap of delight.

Sāyaṇa

अध्वरीयतामध्वरमात्मन इच्छतामस्माकमंबयो मातृस्थानीया अपः । तथा च कौषीतकिब्राह्मणे समाम्नायते । अंबयो यंत्यध्वभिरित्यापो वा अंबय इति । ता आपोऽध्वबिर्देवयजनमार्गैर्यंति । गच्छंति । कीदृश्य आपः । जामयो हितकारिण्यो बंधवः । तथा मधुना माधुर्यरसेन युक्तं पयः पृंचतीर्गवादिषु योजयंत्यः ॥ अंबयः । रबि लबि अबि शब्दे । एतस्मादच इः । उ ४-१३८ । इति प्रकरणे बाहुलतादिः । प्रत्ययस्वरः । अध्वभिः । अदेर्ध च । उ ४-११५ । इति क्वनिप् । पित्त्वात्प्रत्ययस्यानुदात्तत्वे धातुस्वरः । जामयः । जमु अदने । बाहुलकादिः । अध्वरीयतां । अध्वरशब्दात्सुप आत्मनः क्यजिति क्यच् । क्यचि चेतीत्वं । अपुत्रादीनामिति वक्तव्यं । म ७-४-३५ । इति वचनान्न छंदस्यपुत्रस्येतीत्वनिषेधाभावः । सर्वे विधयश्छंदसि विकल्प्यंत इति कव्यध्वरपृतनस्य । पा ७-४-३९ । इत्यकारलोपोपि न भवति । क्यच्प्रत्ययांतधातोर्लटः शतृ । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वं । शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेण तयोः क्यचा सहैकादेशः । एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यतोदात्तत्वे सति शतुरनुमो नद्यजादी इति षष्ठ्या उदात्तत्वं । पृंचतीः । पृचीसंपर्के । लटः शतृ । रुधादिभ्यः श्नम् । श्नसोरल्लोपः । अनुस्वारपरसवर्णौ । उगितश्चेति ङीप् । वा छंदसीति पूर्वसवर्णदीर्घत्वं । शतुरनुम इति ङीप उदात्तत्वं ॥ १६ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

यथा बन्धूनां जामयो बन्धवोऽनुकूलाचरणैः सुखानि सम्पादयन्ति, तथैवेमा अम्बय आपो अध्वरीयतामस्माकमध्वभिर्मधुना पयः पृञ्चतीः स्पर्शयन्त्यो यन्ति ॥१६ ॥

मन्त्रविषयः

अथ जलगुणा उपदिश्यन्ते ।

पदार्थः

(अम्बयः) रक्षणहेतव आपः (यन्ति) गच्छन्ति (अध्वभिः) मार्गैः (जामयः) बन्धव इव (अध्वरीयताम्) आत्मनोऽध्वरमिच्छतामस्माकम् । अत्र न छन्दस्यपुत्रस्य । (अष्टा०७.४.३५) अपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् (अष्टा०वा०७.४.३५) इति वचनादीकारनिषेधो न भवति । वा छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति इति नियमात् कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः । (अष्टा०७.४.३९) इत्यकारलोपोऽपि न भवति (पृञ्चतीः) स्पर्शयन्त्यः । अत्र सुपां सुलुग्० इति पूर्वसवर्णादेशोऽन्तर्गतो ण्यर्थश्च । (मधुना) मधुरगुणेन सह (पयः) सुखकारकं रसम् ॥१६ ॥

भावार्थः

अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा बन्धवः स्वबन्धून् सम्पोष्य सुखयन्ति, तथेमा आप उपर्य्यधो गच्छन्त्यः सत्यो मित्रवत् प्राणिनां सुखानि सम्पादयन्ति, नैताभिर्विना केषांचित् प्राण्यप्राणिनामुन्नतिः सम्भवति, तस्मादेताः सम्यगुपयोजनीयाः ॥१६ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब अगले मन्त्र में जल के गुण प्रकाशित किये हैं−

पदार्थः (हिन्दी)

जैसे भाइयों को (जामयः) भाई लोग अनुकूल आचरण सुख सम्पादन करते हैं, वैसे ये (अम्बयः) रक्षा करनेवाले जल (अध्वरीयताम्) जो कि हम लोग अपने आप को यज्ञ करने की इच्छा करते हैं, उनको (मधुना) मधुरगुण के साथ (पयः) सुखकारक रस को (अध्वभिः) मार्गों से (पृञ्चतीः) पहुँचानेवाले (यन्ति) प्राप्त होते हैं ॥१६ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । जैसे बन्धुजन अपने भाई को अच्छी प्रकार पुष्ट करके सुख करते हैं, वैसे ये जल ऊपर-नीचे जाते-आते हुए मित्र के समान प्राणियों के सुखों का सम्पादन करते हैं और इनके विना किसी प्राणी वा अप्राणी की उन्नति नहीं हो सकती । इससे ये रस की उत्पत्ति के द्वारा सब प्राणियों को माता पिता के तुल्य पालन करते हैं ॥१६ ॥