Sign in

Ṛgveda · Maṇḍala 1 · Sūkta 23

Ṛk 1.23.2

Vāyu · Indra, Vāyu · Mitra, Varuṇa · Indra Marutvat · Viśvedevās · Pūṣan · Apas · Apas (A) · Agni (B) · Agni · Medhātithi Kāṇva

The whole sūkta Link

Saṃhitā

उ॒भा दे॒वा दि॑वि॒स्पृशें॑द्रवा॒यू ह॑वामहे ।
अ॒स्य सोम॑स्य पी॒तये॑ ॥

उभा देवा दिविस्पृशेन्द्रवायू हवामहे |
अस्य सोमस्य पीतये ||

ubhā́ devā́ divispṛ́śendravāyū́ havāmahe ǀ
asyá sómasya pītáye ǁ

ubhā devā divispṛśendravāyū havāmahe |
asya somasya pītaye ||

Padapāṭha

उ॒भा । दे॒वा । दि॒वि॒ऽस्पृशा॑ । इ॒न्द्र॒वा॒यू इति॑ । ह॒वा॒म॒हे॒ ।
अ॒स्य । सोम॑स्य । पी॒तये॑ ॥

उभा । देवा । दिविऽस्पृशा । इन्द्रवायू इति । हवामहे ।
अस्य । सोमस्य । पीतये ॥

ubhā́ ǀ devā́ ǀ divi-spṛ́śā ǀ indravāyū́ íti ǀ havāmahe ǀ
asyá ǀ sómasya ǀ pītáye ǁ

ubhā ǀ devā ǀ divi-spṛśā ǀ indravāyū iti ǀ havāmahe ǀ
asya ǀ somasya ǀ pītaye ǁ

References

Maṇḍala · Sūkta · Ṛk: 01.023.02
Aṣṭaka · Adhyāya · Varga · Ṛk: 1.2.08.02
Maṇḍala · Anuvāka · Ṛk: 01.05.055
Devatā देवता: 1: Vāyu; 2, 3: Indra, Vāyu; 4-6: Mitra, Varuṇa; 7-9: Indra Marutvat; 10-12: Viśvedevās; 13-15: Pūṣan; 16-22: Apas; 23: Apas (A); Agni (B); 24: Agni
Ṛṣi ऋषि: Medhātithi Kāṇva
Chandas छन्दस्: Gāyatrī, Anuṣṭubh, Pura-Uṣṇih, Pratiṣṭhā
Svara स्वरः: षड्जः

Text and interpretations from the Ṛgveda database of theveda.org.in.

Interpretations

Kapali Shastri

Translation

Tr. We call both gods who touch the heaven, Indra and Vayu, to drink this Soma.

Commentary

divispṛśā touching the heaven (termination i used in hrid and dyu; aluk compound in seventh case), dwelling in the heaven-world; ubha both; deva gods; indravāyū Indra the deity presiding over the Mind and Vayu over the Life; havāmahe we call; for what purpose? asya somasya pitaye the meaning is clear—to drink this Soma.

Though Vayu belongs to the Mid-region, he is lauded as of the heaven because of association with Indra. First Vayu and now Indra and Vayu are called to drink the Soma. Varuna and Mitra will be referred to now. The inner purport of all this has been discussed earlier in the second Hymn of the first Section, by Madhucchandas. So also what was said in the third Section regarding Marutvan is to be borne in mind in the Mantras that are being commented upon.

Sāyaṇa

दिविस्पृशा द्युलोकवर्तिनावुभा देवा द्वौ देवाविंद्रवायू हवामहे । आह्वयामः । किमर्थं । अस्य सोमस्य पीतये । असकृद्व्याख्यातं ॥ उभा देवा । सुपां सुलुगित्याकारः । दिविस्पृशा । हृद्युभ्यां ङेरुपसंख्यानं । पा ६-३-९-१ । इति सप्तम्या अलुक् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं । इंद्रवायू । इंद्रश्च वायुश्चेति द्वंद्वः । उभयत्र वायोः प्रतिषेधू वक्तव्यः । पा ६-३-२६-१ । इत्यानङो निषेधः । देवताद्वंद्वे चेति प्राप्तस्योभयपदप्रकृतिस्वरत्वस्य नोत्तरपदेऽनुदात्तादौ । पा ६-२-१४२ । इति निषेधात्समासांतोदात्तत्वमेव शिष्यते । हवामहे । ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । बहुलं छंदसीति संप्रसारणं । संप्रसारणाच्चेति परपूर्वत्वं । शप् । गुणावादेशौ । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वं । तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण पदस्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते तिङ्ङतिङ इत्याष्टमिको निघातः । अस्य । ऊडिदमित्यादिना षष्ठ्या उदात्तत्वं । पीतये । पा पाने । स्थागापापचः । पा ३-३-९५ । इति भावे क्तिन् । घुमास्थेतीत्वं । व्यत्ययेनांतोदात्तत्वं ॥ २ ॥

Maharṣi Dayānanda

अन्वयः

वयमस्य सोमस्य पीतये दिविस्पृशा देवोभेन्द्रवायू हवामहे ॥२ ॥

मन्त्रविषयः

अथ परस्परानुषङ्गिणावुपदिश्येते ।

पदार्थः

(उभा) द्वौ । अत्र त्रिषु प्रयोगेषु सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः । (देवा) दिव्यगुणै (दिविस्पृशा) यौ प्रकाशयुक्त आकाशे यानानि स्पर्शयतस्तौ । अत्रान्तर्गतो ण्यर्थः (इन्द्रवायू) अग्निपवनौ (हवामहे) स्पर्द्धामहे । अत्र बहुलं छन्दसि इति सम्प्रसारणम् । (अस्य) प्रत्यक्षाप्रत्यक्षस्य (सोमस्य) सूयन्ते पदार्था यस्मिन् जगति तस्य (पीतये) भोगाय ॥२ ॥

भावार्थः

योऽग्निर्वायुना प्रदीप्यते वायुरग्निना चेति परस्परमाकाङ्क्षितौ सहायकारिणौ स्तो मनुष्या युक्त्या सदैव सम्प्रयोज्य साधयित्वा पुष्कलानि सुखानि प्राप्नुवन्ति, तौ कुतो न जिज्ञासितव्यौ ॥२ ॥

मन्त्रविषयः (हिन्दी)

अब अगले मन्त्र में परस्पर संयोग करनेवाले पदार्थों का प्रकाश किया है−

पदार्थः (हिन्दी)

हम लोग (अस्य) इस प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष (सोमस्य) उत्पन्न करनेवाले संसार के सुख के (पीतये) भोगने के लिये (दिविस्पृशा) जो प्रकाशयुक्त आकाश में विमान आदि यानों को पहुँचाने और (देवा) दिव्यगुणवाले (उभा) दोनों (इन्द्रवायू) अग्नि और पवन हैं, उनको (हवामहे) साधने की इच्छा करते हैं ॥२ ॥

भावार्थः (हिन्दी)

जो अग्नि पवन और जो वायु अग्नि से प्रकाशित होता है, जो ये दोनों परस्पर आकाङ्क्षायुक्त अर्थात् सहायकारी हैं, जिनसे सूर्य्य प्रकाशित होता है, मनुष्य लोग जिनको साध और युक्ति के साथ नित्य क्रियाकुशलता में सम्प्रयोग करते हैं, जिनके सिद्ध करने से मनुष्य बहुत से सुखों को प्राप्त होते हैं, उनके जानने की इच्छा क्यों न करनी चाहिये ॥२ ॥