श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । (१।२)

यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा ॥ (१।३)

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । (२।१)

प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम् ॥ (२।२)

ईश्वर उवाच । (३।१)

शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । (३।२)

रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । (३।३)

भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम् ॥ (३।४)

पार्वत्युवाच । (४।१)

कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । (४।२)

भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम् ॥ (४।३)

ईश्वर उवाच । (५।१)

अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । (५।२)

अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ (५।३)

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । (६।१)

अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता ॥ (६।२)

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । (७।१)

एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका ॥ (७।२)

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । (८।१)

वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च ॥ (८।२)

अत्रिरुवाच । (९।१)

सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । (९।२)

विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे ॥ (९।३)

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । (१०।१)

न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (१०।२)

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । (११।१)

पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि ॥ (११।२)

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । (१२।१)

पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि ॥ (१२।२)

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । (१३।१)

महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः ॥ (१३।२)

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । (१४।१)

पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः ॥ (१४।२)

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद् ब्रह्म शाश्वतम् । (१५।१)

नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च ॥ (१५।२)

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । (१६।१)

शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा ॥ (१६।२)

अनसूयोवाच । (१७।१)

यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । (१७।२)

तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि ॥ (१७।३)

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । (१८।१)

तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत् प्रजापतिः ॥ (१८।२)

अत्रिरुवाच । (१९।१)

तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । (१९।२)

व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि ॥ (१९।३)

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तो ऽहं महाव्रते । (२०।१)

तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया ॥ (२०।२)

अनसूयोवाच । (२१।१)

भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । (२१।२)

त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने ॥ (२१।३)

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । (२२।१)

देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट् ॥ (२२।२)

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । (२३।१)

वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम् ॥ (२३।२)

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस् तपस् तप्स्यामि दुष्करम् । (२४।१)

पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान् ॥ (२४।२)

अत्रिरुवाच । (२५।१)

साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । (२५।२)

आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय ॥ (२५।३)

देवतानां मनुष्याणां पितॄणामनृणो भवे । (२६।१)

न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ (२६।२)

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । (२७।१)

सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः ॥ (२७।२)

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । (२८।१)

महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे ॥ (२८।२)

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । (२९।१)

एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् ॥ (२९।२)

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । (३०।१)

हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी ॥ (३०।२)

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । (३१।१)

शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम् ॥ (३१।२)

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । (३२।१)

स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत् ॥ (३२।२)

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । (३३।१)

सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ (३३।२)

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । (३४।१)

मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते ॥ (३४।२)

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । (३५।१)

न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि ॥ (३५।२)

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । (३६।१)

नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि ॥ (३६।२)

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर् व्रतैस्तथा । (३७।१)

ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत् ततः ॥ (३७।२)

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । (३८।१)

हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा ॥ (३८।२)

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद् देवर्षितर्पणम् । (३९।१)

देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद् यथाविधि ॥ (३९।२)

यजते वैष्णवांल् लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । (४०।१)

एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः ॥ (४०।२)

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । (४१।१)

पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च ॥ (४१।२)

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । (४२।१)

उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि ॥ (४२।२)

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । (४३।१)

दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (४३।२)

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । (४४।१)

कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । (४४।२)

प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (४४।३)

विप्रा ऊचुः । (४५।१)

तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । (४५।२)

तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात् ॥ (४५।३)

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । (४६।१)

स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम् ॥ (४६।२)

अनसूयोवाच । (४७।१)

तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । (४७।२)

तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । (४७।३)

तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम् ॥ (४७।४)

विप्रा ऊचुः । (४८।१)

तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । (४८।२)

हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ (४८।३)

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम् ॥ (४९।१)

अनसूयोवाच । (५०।१)

यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । (५०।२)

गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये ॥ (५०।३)

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । (५१।१)

स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः ॥ (५१।२)

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । (५२।१)

अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः ॥ (५२।२)

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । (५३।१)

प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः ॥ (५३।२)

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । (५४।१)

हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः ॥ (५४।२)

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । (५५।१)

यो ऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः ॥ (५५।२)

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । (५६।१)

भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः ॥ (५६।२)

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । (५७।१)

एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः ॥ (५७।२)

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । (५८।१)

वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः ॥ (५८।२)

अनसूयोवाच । (५९।१)

किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । (५९।२)

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे ॥ (५९।३)

ब्रह्मोवाच । (६०।१)

प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । (६०।२)

मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले ॥ (६०।३)

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । (६१।१)

एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम् ॥ (६१।२)

विष्णुरुवाच । (६२।१)

हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । (६२।२)

पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ (६२।३)

रुद्र उवाच । (६३।१)

ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । (६३।२)

कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि ॥ (६३।३)

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । (६४।१)

त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयो ऽग्नयः ॥ (६४।२)

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । (६५।१)

वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम् ॥ (६५।२)

अनसूयोवाच । (६६।१)

धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । (६६।२)

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः ॥ (६६।३)

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । (६७।१)

अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा ॥ (६७।२)

रुद्र उवाच । (६८।१)

एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । (६८।२)

प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः ॥ (६८।३)

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । (६९।१)

चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत् ॥ (६९।२)

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । (७०।१)

रात्रौ जागरणं कुर्यात् प्रभाते भोजयेद् द्विजान् ॥ (७०।२)

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद् यथाविधि । (७१।१)

प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च ॥ (७१।२)

रजतं च तथा गावो भूमिदानम् अथापि वा । (७२।१)

सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ (७२।२)

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । (७३।१)

यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते ॥ (७३।२)

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । (७४।१)

एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम् ॥ (७४।२)

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । (७५।१)

पुत्रार्थी लभते पुत्रांल् लभेत् कामान् यथेप्सितान् ॥ (७५।२)

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । (७६।१)

महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (७६।२)

अनसूयोवाच । (७७।१)

यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । (७७।२)

मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः ॥ (७७।३)

विष्णुरुवाच । (७८।१)

पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । (७८।२)

शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । (७८।३)

रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान् ॥ (७८।४)

अनसूयोवाच । (७९।१)

ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । (७९।२)

नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या ॥ (७९।३)

विष्णुरुवाच । (८०।१)

पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । (८०।२)

तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने ॥ (८०।३)

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । (८१।१)

एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः ॥ (८१।२)

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । (८२।१)

योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च ॥ (८२।२)

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । (८३।१)

एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि ॥ (८३।२)

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । (८४।१)

वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम् ॥ (८४।२)

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । (८५।१)

कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा ॥ (८५।२)

शिलातलनिविष्टो ऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । (८६।१)

हृष्टचित्तो ऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत् ॥ (८६।२)

अत्रिरुवाच । (८७।१)

साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । (८७।२)

अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम् ॥ (८७।३)

अनसूयोवाच । (८८।१)

त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । (८८।२)

तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयो ऽमलाः ॥ (८८।३)

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । (८९।१)

आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना ॥ (८९।२)

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । (९०।१)

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम् ॥ (९०।२)

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । (९१।१)

तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक् ॥ (९१।२)

हेमवर्णो ऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । (९२।१)

आद्यः पुत्रो ऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः ॥ (९२।२)

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । (९३।१)

इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु ॥ (९३।२)

प्रतिपच् च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । (९४।१)

चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला ॥ (९४।२)

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । (९५।१)

आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (९५।२)

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । (९६।१)

वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने ॥ (९६।२)

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । (९७।१)

वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । (९७।२)

तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम् ॥ (९७।३)

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । (९८।१)

ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः ॥ (९८।२)

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं यो ऽधिवाहयेत् । (९९।१)

गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः ॥ (९९।२)

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं यो ऽधिगच्छति । (१००।१)

भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः ॥ (१००।२)

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । (१०१।१)

अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम् ॥ (१०१।२)

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । (१०२।१)

सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः ॥ (१०२।२)

एवं गुणविशिष्टो ऽसौ सोमरूपः प्रजापतिः । (१०३।१)

संजातः प्रथमः पुत्रो ह्यनसूयासुनन्दनः ॥ (१०३।२)

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । (१०४।१)

सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः ॥ (१०४।२)

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । (१०५।१)

सो ऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे ॥ (१०५।२)

इन्द्रो ऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । (१०६।१)

द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया ॥ (१०६।२)

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । (१०७।१)

जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः ॥ (१०७।२)

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । (१०८।१)

वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले ॥ (१०८।२)

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । (१०९।१)

अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम् ॥ (१०९।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (११०।१)

आश्चर्यभूतं लोके ऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । (११०।२)

भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप ॥ (११०।३)

युधिष्ठिर उवाच । (१११।१)

इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । (१११।२)

सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम् ॥ (१११।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (११२।१)

सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । (११२।२)

कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः ॥ (११२।३)

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । (११३।१)

पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा ॥ (११३।२)

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । (११४।१)

प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः ॥ (११४।२)

रिङ्गमाणस् तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । (११५।१)

न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितो ऽवशः ॥ (११५।२)

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । (११६।१)

शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम् ॥ (११६।२)

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । (११७।१)

दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम् ॥ (११७।२)

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । (११८।१)

शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप ॥ (११८।२)

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । (११९।१)

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः ॥ (११९।२)

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । (१२०।१)

तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च ॥ (१२०।२)

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । (१२१।१)

किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले ॥ (१२१।२)

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । (१२२।१)

विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च ॥ (१२२।२)

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । (१२३।१)

संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे ॥ (१२३।२)

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यम् अक्षयां कुलसन्ततिम् । (१२४।१)

दृष्ट्वा किम् अनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम् ॥ (१२४।२)

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । (१२५।१)

एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः ॥ (१२५।२)

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । (१२६।१)

रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले ॥ (१२६।२)

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । (१२७।१)

तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ (१२७।२)

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । (१२८।१)

मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता ॥ (१२८।२)

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । (१२९।१)

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः ॥ (१२९।२)

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । (१३०।१)

पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम् ॥ (१३०।२)

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । (१३१।१)

पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम् ॥ (१३१।२)

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । (१३२।१)

रुदितं बालकस्यैव तस्माद् आह्लादकारकम् ॥ (१३२।२)

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । (१३३।१)

पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः ॥ (१३३।२)

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयो ऽपि वा । (१३४।१)

पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम् ॥ (१३४।२)

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । (१३५।१)

पञ्चत्वे ते ऽपि शोचन्ति मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रक ॥ (१३५।२)

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । (१३६।१)

इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः ॥ (१३६।२)

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । (१३७।१)

चक्रे दशरथस् तस्मात् पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम् ॥ (१३७।२)

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । (१३८।१)

कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा ॥ (१३८।२)

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । (१३९।१)

एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः ॥ (१३९।२)

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । (१४०।१)

हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः ॥ (१४०।२)

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । (१४१।१)

वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती ॥ (१४१।२)

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । (१४२।१)

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः ॥ (१४२।२)

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । (१४३।१)

किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना ॥ (१४३।२)

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । (१४४।१)

जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः ॥ (१४४।२)

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । (१४५।१)

समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः ॥ (१४५।२)

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । (१४६।१)

भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः ॥ (१४६।२)

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । (१४७।१)

कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत ॥ (१४७।२)

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । (१४८।१)

एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा ॥ (१४८।२)

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्ये ऽगमद्गृहात् । (१४९।१)

अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः ॥ (१४९।२)

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । (१५०।१)

यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे ॥ (१५०।२)

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । (१५१।१)

न तत्र महिषीः पश्येत् पश्चात् क्षेत्राभिसम्मुखम् ॥ (१५१।२)

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । (१५२।१)

ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे ॥ (१५२।२)

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । (१५३।१)

अकामात् सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे ॥ (१५३।२)

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । (१५४।१)

भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ ॥ (१५४।२)

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । (१५५।१)

पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर ॥ (१५५।२)

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित् पश्यत्यवेष्टितम् । (१५६।१)

पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । (१५६।२)

उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा ॥ (१५६।३)

भार्योवाच । (१५७।१)

अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । (१५७।२)

गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया ॥ (१५७।३)

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । (१५८।१)

तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम् ॥ (१५८।२)

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । (१५९।१)

निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह ॥ (१५९।२)

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । (१६०।१)

स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति ॥ (१६०।२)

कीर्तनान् नश्यते धर्मो वर्धते ऽसौ निगूहनात् । (१६१।१)

इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च ॥ (१६१।२)

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । (१६२।१)

कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम् ॥ (१६२।२)

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । (१६३।१)

क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः ॥ (१६३।२)

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । (१६४।१)

न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे ॥ (१६४।२)

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । (१६५।१)

यं गतो ऽसि प्रभावो ऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम् ॥ (१६५।२)

एवमुक्तस्तु विप्रो ऽसौ कथयामास भारत । (१६६।१)

भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम ॥ (१६६।२)

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । (१६७।१)

नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु ॥ (१६७।२)

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । (१६८।१)

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि ॥ (१६८।२)

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । (१६९।१)

सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि ॥ (१६९।२)

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । (१७०।१)

स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह ॥ (१७०।२)

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर् दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । (१७१।१)

गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः ॥ (१७१।२)

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । (१७२।१)

रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता ॥ (१७२।२)

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । (१७३।१)

गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत ॥ (१७३।२)

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । (१७४।१)

मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप ॥ (१७४।२)

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । (१७५।१)

पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति ॥ (१७५।२)

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । (१७६।१)

यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम ॥ (१७६।२)

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । (१७७।१)

सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे ॥ (१७७।२)

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । (१७८।१)

कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ (१७८।२)

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । (१७९।१)

पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम् ॥ (१७९।२)

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । (१८०।१)

यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे ॥ (१८०।२)

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । (१८१।१)

ब्राह्मणान् पूजयेद् भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान् ॥ (१८१।२)

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । (१८२।१)

वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा ॥ (१८२।२)

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । (१८३।१)

प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत् ॥ (१८३।२)

प्रेतत्वान् मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । (१८४।१)

दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा ॥ (१८४।२)

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । (१८५।१)

सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया ॥ (१८५।२)

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । (१८६।१)

रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा ॥ (१८६।२)

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । (१८७।१)

स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ (१८७।२)

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । (१८८।१)

संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत् ॥ (१८८।२)

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । (१८९।१)

स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा ॥ (१८९।२)

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । (१९०।१)

एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत् ॥ (१९०।२)

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । (१९१।१)

पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत् ॥ (१९१।२)

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । (१९२।१)

आम्रपल्लवसंयुक्तम् अश्वत्थमधुकं तथा ॥ (१९२।२)

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । (१९३।१)

सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम् ॥ (१९३।२)

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । (१९४।१)

अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा ॥ (१९४।२)

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । (१९५।१)

प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम् ॥ (१९५।२)

मधुरं च ततो ऽश्नीयाद् देव्या भुवन उत्तमे । (१९६।१)

फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च ॥ (१९६।२)

उपानहौ च यानं च स भवेद् दुःखवर्जितः । (१९७।१)

भास्करे क्रीडते लोके यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ (१९७।२)

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । (१९८।१)

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम् ॥ (१९८।२)

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । (१९९।१)

समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप ॥ (१९९।२)

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करो ऽब्रवीत् । (२००।१)

प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत् ॥ (२००।२)

अनाशकं नृपश्रेष्ठ जले वा तदनन्तरम् । (२०१।१)

पञ्चसाहस्रिकं मानं वर्षाणां जातवेदसि ॥ (२०१।२)

जले त्रीणि सहस्राण्यनाशके षष्टिं भुञ्जते । (२०२।१)

काका बकाः कपोताश्च ह्युलूकाः पशवस् तथा ॥ (२०२।२)

संगमोदकसंस्पृष्टास् ते यान्ति परमां गतिम् । (२०३।१)

वृक्षाश्च तत्पदं ज्ञात्वा यां गतिं यान्ति योगिनः ॥ (२०३।२)

एरण्डिका मया देवी दृष्टो मे मन्मथेश्वरः । (२०४।१)

किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति ॥ (२०४।२)

मृत्तिकां सङ्गमोद्भूतां ये च गुण्ठन्ति नित्यशः । (२०५।१)

भ्रूणहत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः ॥ (२०५।२)

एरण्डीसङ्गमे मर्त्यो लुण्ठ्यमानो नराधिप । (२०६।१)

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः पदं गच्छत्यनामयम् ॥ (२०६।२)

एरण्ड्याः सङ्गमं मर्त्याः कीर्तयन्त्याश्रमस्थिताः । (२०७।१)

विमुक्तपापा जायन्ते सत्यं शङ्करभाषितम् ॥ (२०७।२)

एरण्डीपादपाग्रैस्तु दृष्टैः पापं व्यपोहति ॥ (२०८।१)

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं ये पठिष्यन्ति मानवाः । (२०९।१)

शृण्वन्ति चापरे भक्त्या मुक्तपापा भवन्ति ते ॥ (२०९।२)

एतत्ते सर्वमाख्यातम् एरण्डीसङ्गमं नृप । (२१०।१)

भूयश्चान्यत् प्रवक्ष्यामि सर्वपापक्षयंकरम् ॥ (२१०।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीसङ्गमतीर्थफलमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (२११।१)