उत्तानपाद उवाच । (१।१)

कस्मिन्स्थाने ऽवसद् देव सो ऽन्धको दैत्यपुंगवः । (१।२)

सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः ॥ (१।३)

श्रीमहेश उवाच । (२।१)

प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । (२।२)

पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः ॥ (२।३)

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । (३।१)

व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन् ॥ (३।२)

दह्यमानो ऽग्निना सो ऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । (४।१)

वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा ॥ (४।२)

ततो ऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । (५।१)

कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम् ॥ (५।२)

ततो ऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । (६।१)

स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम् ॥ (६।२)

अन्धक उवाच । (७।१)

न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । (७।२)

न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात् ॥ (७।३)

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । (८।१)

न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस् त्वं ममाग्रतः ॥ (८।२)

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । (९।१)

अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम् ॥ (९।२)

उपनीतो ऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । (१०।१)

ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः ॥ (१०।२)

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश् चैव केशव । (११।१)

परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह ॥ (११।२)

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । (१२।१)

अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः ॥ (१२।२)

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । (१३।१)

स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले ॥ (१३।२)

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । (१४।१)

अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । (१४।२)

पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः ॥ (१४।३)

अन्धक उवाच । (१५।१)

जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । (१५।२)

हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने ॥ (१५।३)

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । (१६।१)

जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे ॥ (१६।२)

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । (१७।१)

नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने ॥ (१७।२)

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । (१८।१)

नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः ॥ (१८।२)

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । (१९।१)

व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः ॥ (१९।२)

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । (२०।१)

लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक ॥ (२०।२)

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं ये ऽपि कुर्वते । (२१।१)

प्रजापतेर्जगद्धातुस् तेषाम् अपि नमाम्यहम् ॥ (२१।२)

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । (२२।१)

प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम् ॥ (२२।२)

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । (२३।१)

प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम् ॥ (२३।२)

गुणानां हि निधानाय नमस्ते ऽस्तु पुनःपुनः । (२४।१)

कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च ॥ (२४।२)

श्रीभगवान् उवाच । (२५।१)

तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । (२५।२)

ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम् ॥ (२५।३)

अन्धक उवाच । (२६।१)

यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । (२६।२)

तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । (२६।३)

अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान् ॥ (२६।४)

श्रीभगवानुवाच । (२७।१)

कथं ददामि ते युद्धं तोषितो ऽहं त्वया पुनः । (२७।२)

न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि ते ऽन्धक ॥ (२७।३)

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । (२८।१)

ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम् ॥ (२८।२)

अन्धक उवाच । (२९।१)

न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम् ॥ (२९।२)

श्रीभगवान् उवाच । (३०।१)

पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च ॥ (३०।२)

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । (३१।१)

कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव ॥ (३१।२)

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । (३२।१)

कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः ॥ (३२।२)

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । (३३।१)

निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः ॥ (३३।२)

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । (३४।१)

निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः ॥ (३४।२)

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । (३५।१)

गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । (३६।१)

किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । (३६।२)

किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ (३६।३)

ईश्वर उवाच । (३७।१)

कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । (३७।२)

ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम् ॥ (३७।३)

कैलासमाश्रितो येन सुप्तो ऽहं येन बोधितः । (३८।१)

तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद् यदि ॥ (३८।२)

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धको ऽयं न संशयः । (३९।१)

उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात् ॥ (३९।२)

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । (४०।१)

रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ (४०।२)

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित् तुण्डाग्रपार्श्वयोः । (४१।१)

केचिन् नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः ॥ (४१।२)

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । (४२।१)

केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः ॥ (४२।२)

आमलसारके ऽन्ये ऽपि अन्ये ऽपि कलशे स्थिताः । (४३।१)

रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम् ॥ (४३।२)

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । (४४।१)

निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः ॥ (४४।२)

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । (४५।१)

शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे ॥ (४५।२)

दानवे ऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । (४६।१)

शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस् तदा ॥ (४६।२)

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । (४७।१)

आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवो ऽपि शिवं प्रति ॥ (४७।२)

दह्यमानाः शराङ्गारैस्तत्रसुः सर्वदेवताः । (४८।१)

रक्ष रक्ष महादेव दह्यमानांस्तु दानवात् ॥ (४८।२)

ततो देवाधिदेवो ऽसौ वारुणास्त्रमयो ऽजयत् । (४९।१)

वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा ॥ (४९।२)

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । (५०।१)

वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम् ॥ (५०।२)

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । (५१।१)

मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस् तत्र न संशयः ॥ (५१।२)

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । (५२।१)

गारुडास्त्रं च तद् दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत ॥ (५२।२)

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । (५३।१)

नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम् ॥ (५३।२)

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । (५४।१)

महद् युद्धम् अभूत् तातसुरासुरभयंकरम् ॥ (५४।२)

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । (५५।१)

वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः ॥ (५५।२)

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । (५६।१)

तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः ॥ (५६।२)

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । (५७।१)

न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव ॥ (५७।२)

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धम् उपस्थितौ । (५८।१)

करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । (५८।२)

रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ ॥ (५८।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (५९।१)

अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । (५९।२)

हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः ॥ (५९।३)

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । (६०।१)

ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम ॥ (६०।२)

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । (६१।१)

कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः ॥ (६१।२)

निस्पन्दश्चाभवद् देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । (६२।१)

मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः ॥ (६२।२)

हाहा कष्टं कृतं मे ऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । (६३।१)

किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये ॥ (६३।२)

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । (६४।१)

शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट् ततः ॥ (६४।२)

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । (६५।१)

तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम् ॥ (६५।२)

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । (६६।१)

क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति ॥ (६६।२)

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर् भारसहस्रजाम् । (६७।१)

दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि ॥ (६७।२)

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । (६८।१)

देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे ॥ (६८।२)

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । (६९।१)

ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन् ॥ (६९।२)

पतितो ऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । (७०।१)

पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः ॥ (७०।२)

शूलाग्रे ऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश् चक्रवत् तदा । (७१।१)

ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद् रक्तबिन्दवः ॥ (७१।२)

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर् दानवाः शास्त्रपाणयः । (७२।१)

व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना ॥ (७२।२)

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । (७३।१)

आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता ॥ (७३।२)

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । (७४।१)

आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम् ॥ (७४।२)

ईश्वर उवाच । (७५।१)

पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । (७५।२)

निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम् ॥ (७५।३)

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । (७६।१)

एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः ॥ (७६।२)

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । (७७।१)

अन्धको ऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । (७७।२)

ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम् ॥ (७७।३)

अन्धक उवाच । (७८।१)

जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । (७८।२)

नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने ॥ (७८।३)

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । (७९।१)

जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमो ऽस्तु ते ॥ (७९।२)

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । (८०।१)

स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमो ऽस्तु ते ॥ (८०।२)

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । (८१।१)

जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे ॥ (८१।२)

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । (८२।१)

श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे ॥ (८२।२)

त्वं सर्वगो ऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । (८३।१)

त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा ॥ (८३।२)

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस् तथैव च । (८४।१)

ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च ॥ (८४।२)

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । (८५।१)

संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम् ॥ (८५।२)

ईश्वर उवाच । (८६।१)

साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । (८६।२)

दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम् ॥ (८६।३)

अन्धक उवाच । (८७।१)

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । (८७।२)

तदात्मसदृशो ऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः ॥ (८७।३)

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । (८८।१)

व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः ॥ (८८।२)

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर ॥ (८९।१)

ईश्वर उवाच । (९०।१)

ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितो ऽनघ । (९०।२)

गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि ॥ (९०।३)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ऽन्धकवधतद्वरप्रदानवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (९१।१)