श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् । (१।२)

दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम् ॥ (१।३)

कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः । (२।१)

ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः ॥ (२।२)

कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् । (३।१)

स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः ॥ (३।२)

तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् । (४।१)

अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे ॥ (४।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५।१)

अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद । (५।२)

न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन ॥ (५।३)

एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम । (६।१)

श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह ॥ (६।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (७।१)

आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः । (७।२)

तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः ॥ (७।३)

तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः । (८।१)

जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम् ॥ (८।२)

व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः । (९।१)

संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते ॥ (९।२)

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा । (१०।१)

चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत् ॥ (१०।२)

अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । (११।१)

वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम् ॥ (११।२)

गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । (१२।१)

क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम् ॥ (१२।२)

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । (१३।१)

देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ ॥ (१३।२)

वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । (१४।१)

प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले ॥ (१४।२)

तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः । (१५।१)

मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः ॥ (१५।२)

यावद् आलोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् । (१६।१)

वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम् ॥ (१६।२)

देवदेवो ऽपि देवानाम् अवस्थात्रितयं गतः । (१७।१)

सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे ॥ (१७।२)

एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । (१८।१)

अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ (१८।२)

एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः । (१९।१)

भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम् ॥ (१९।२)

कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः । (२०।१)

भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश ॥ (२०।२)

कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । (२१।१)

ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ (२१।२)

सीदमानं जगद् दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । (२२।१)

जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात् ॥ (२२।२)

प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो ॥ (२३।१)

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । (२४।१)

जगाम सहितस् तत्र यत्र देवो महेश्वरः ॥ (२४।२)

अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् । (२५।१)

स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः ॥ (२५।२)

ततस् तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः । (२६।१)

उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान् ॥ (२६।२)

किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् । (२७।१)

देवतानाम् ऋषीणां च कथ्यतां मम माचिरम् ॥ (२७।२)

देवा ऊचुः । (२८।१)

कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे । (२८।२)

त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुम् अर्हसि ॥ (२८।३)

एतच्छ्रुत्वा वचस् तेषां विमृश्य परमेश्वरः । (२९।१)

चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम् ॥ (२९।२)

आजगाम ततः शीघ्रम् अनङ्गो ह्यङ्गतां गतः । (३०।१)

प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम ॥ (३०।२)

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च । (३१।१)

अभ्यनन्दंस् ततो देवं सुरासुरमहोरगाः ॥ (३१।२)

नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः । (३२।१)

विसर्जिताः पुनर्जग्मुर् यथागतम् अरिन्दम ॥ (३२।२)

गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवो ऽपि भारत । (३३।१)

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः ॥ (३३।२)

तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल । (३४।१)

महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः ॥ (३४।२)

आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः । (३५।१)

चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम ॥ (३५।२)

ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः । (३६।१)

वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः ॥ (३६।२)

ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः । (३७।१)

प्रणतः प्राञ्जलिर् भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ (३७।२)

यदि तुष्टो ऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । (३८।१)

अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव ॥ (३८।२)

तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः । (३९।१)

जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः ॥ (३९।२)

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । (४०।१)

स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम् ॥ (४०।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । (४१।१)

चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिने ऽथवा ॥ (४१।२)

प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । (४२।१)

तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत् पितृदेवताः ॥ (४२।२)

कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । (४३।१)

पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ (४३।२)

सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । (४४।१)

पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः ॥ (४४।२)

अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पितॄनुद्दिश्य दापयेत् । (४५।१)

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः ॥ (४५।२)

कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । (४६।१)

प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः ॥ (४६।२)

संन्यासं कुरुते यो ऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः । (४७।१)

कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ॥ (४७।२)

तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः । (४८।१)

क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप ॥ (४८।२)

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । (४९।१)

जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान् ॥ (४९।२)

सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः । (५०।१)

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ (५०।२)

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् । (५१।१)

कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ (५१।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कुसुमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (५२।१)