श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततस्त्वेकार्णवे तस्मिन् मुमूर्षुरहमातुरः । (१।२)

काकूच्छ्वासस्तरंस्तोयं बाहुभ्यां नृपसत्तम ॥ (१।३)

शृणोम्यर्णवमध्यस्थो निःशब्दस्तिमिते तदा । (२।१)

अम्भोरवमनौपम्यं दिशो दश विनादिनम् ॥ (२।२)

हंसकुदेन्दुसंकाशां हारगोक्षीरपाण्डुराम् । (३।१)

नानारत्नविचित्राङ्गीं स्वर्णशृङ्गां मनोरमाम् ॥ (३।२)

सुरैः प्रवालकमयैर्लाङ्गुलध्वजशोभिताम् । (४।१)

प्रलम्बघोणां नर्दन्तीं खुरैर् अर्णवगाहिनीम् ॥ (४।२)

गां ददर्शाहमुद्विग्नो मामेवाभिमुखीं स्थिताम् । (५।१)

किंकिणीजालमुक्ताभिः स्वर्णघण्टासमावृताम् ॥ (५।२)

तस्याश्चरणविक्षेपैः सर्वमेकार्णवं जलम् । (६।१)

विक्षिप्तफेनपुञ्जौघैर्नृत्यन्तीव समं ततः ॥ (६।२)

ररास सलिलोत्क्षेपैः क्षोभयन्ती महार्णवम् । (७।१)

सा मामाह महाभाग श्लक्ष्णगम्भीरया गिरा ॥ (७।२)

मा भैषीर् वत्स वत्सेति मृत्युस्तव न विद्यते । (८।१)

महादेवप्रसादेन न मृत्युस् ते ममापि च ॥ (८।२)

ममाश्रयस्व लाङ्गूलं त्वामतस्तारयाम्यहम् । (९।१)

घोराद् अस्माद् भयाद् विप्र यावत् संप्लवते जगत् ॥ (९।२)

क्षुत्तृषाप्रतिघातार्थं स्तनौ मे त्वं पिबस्व ह । (१०।१)

पयो ऽमृताश्रयं दिव्यं तत्पीत्वा निर्वृतो भव ॥ (१०।२)

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हर्षात्पीतो मया स्तनः । (११।१)

न क्षुत्तृषा पीतमात्रे स्तने मह्यं तदाभवत् ॥ (११।२)

दिव्यं प्राणबलं जज्ञे समुद्रप्लवनक्षमम् । (१२।१)

ततस्तां प्रत्युवाचेदं का त्वमेकार्णवीकृते ॥ (१२।२)

भ्रमसे ब्रूहि तत्त्वेन विस्मयो मे महान्हृदि । (१३।१)

भ्रमतो ऽत्र ममार्तस्य मुमूर्षोः प्रहतस्य ॥ (१३।२)

त्वं हि मे शरणं जाता भाग्यशेषेण सुव्रते ॥ (१४।१)

गौरुवाच । (१५।१)

किमहं विस्मृता तुभ्यं विश्वरूपा महेश्वरी । (१५।२)

नर्मदा धर्मदा नॄणां स्वर्गशर्मबलप्रदा ॥ (१५।३)

दृष्ट्वा त्वां सीदमानं तु रुद्रेणाहं विसर्जिता । (१६।१)

तं द्विजं तारयस्वार्ये मा प्राणांस्त्यजतां जले ॥ (१६।२)

गोरूपेण विभोर्वाक्यात्त्वत्सकाशमिहागता । (१७।१)

मा मृषावचनः शम्भुर्भवेदिति च सत्वरा ॥ (१७।२)

एवमुक्तस्तयाहं तु इन्द्रायुधनिभं शुभम् । (१८।१)

लाङ्गूलमव्ययं ज्ञात्वा भुजाभ्याम् अवलम्बितः ॥ (१८।२)

ततो ऽतरं तं जलधिं लाङ्गूलध्वजमाश्रितः । (१९।१)

असौ देवो महादेव इति मां प्रत्यभाषत ॥ (१९।२)

ततो युगसहस्रान्तम् अहं कालं तया सह । (२०।१)

व्यचरं वै तमोभूते सर्वतः सलिलावृते ॥ (२०।२)

महार्णवे ततस् तस्मिन् भ्रमन्गोः पुच्छमाश्रितः । (२१।१)

निर्वाते चान्धकारे च निरालोके निरामये ॥ (२१।२)

अकस्मात् सलिले तस्मिन्नतसीपुष्पसन्निभम् । (२२।१)

विभिन्नांजनसङ्काशमाकाशमिव निर्मलम् ॥ (२२।२)

नीलोत्पलदलश्यामं पीतवाससमव्ययम् । (२३।१)

किरीटेनार्कवर्णेन विद्युद्विद्योतकारिणा ॥ (२३।२)

भ्राजमानेन शिरसा खमिवात्यन्तरूपिणम् । (२४।१)

कुण्डलोद्धष्टगल्लं तु हारोद्द्योतितवक्षसम् ॥ (२४।२)

जाम्बूनदमयैर् दिव्यैर् भूषणैर् उपशोभितम् । (२५।१)

नागोपधानशयनं सहस्रादित्यवर्चसम् ॥ (२५।२)

अनेकबाहूरुधरं नैकवक्त्रं मनोरमम् । (२६।१)

सुप्तमेकार्णवे वीरं सहस्राक्षशिरोधरम् ॥ (२६।२)

जटाजूटेन महता स्फुरद्विद्युत्समार्चिषा । (२७।१)

एकार्णवं जगत्सर्वं व्याप्य देवं व्यवस्थितम् ॥ (२७।२)

ग्रसित्वा शङ्करः सर्वं सदेवासुरमानवम् । (२८।१)

प्रपश्याम्यहमीशानं सुप्तमेकार्णवे प्रभुम् ॥ (२८।२)

सर्वव्यापिनमव्यक्तमनन्तं विश्वतोमुखम् । (२९।१)

तस्य पादतलाभ्याशे स्वर्णकेयूरमण्डिताम् ॥ (२९।२)

विश्वरूपां महाभागां विश्वमायावधारिणीम् । (३०।१)

श्रीमयीं ह्रीमयीं देवीं धीमयीं वाङ्मयीं शिवाम् ॥ (३०।२)

सिद्धिं कीर्तिं रतिं ब्राह्मीं कालरात्रिमयोनिजाम् । (३१।१)

ताम् एवाहं तदात्यन्तमीश्वरान्तिकमास्थिताम् ॥ (३१।२)

अद्राक्षं चन्द्रवदनां धृतिं सर्वेश्वरीमुमाम् ॥ (३२।१)

शान्तं प्रसुप्तं नवहेमवर्णमुमासहायं भगवन्तमीशम् । (३३।१)

तमोवृतं पुण्यतमं वीरष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्करोमि ॥ (३३।२)

ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । (३४।१)

विक्षोभयन् बाहुभिर् अर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य ॥ (३४।२)

किं कार्यमित्येव विचिन्तयित्वा वाराहरूपो ऽभवदद्भुताङ्गः । (३५।१)

महाघनाम्भोधरतुल्यवर्चाः प्रलम्बमालाम्बरनिष्कमाली ॥ (३५।२)

सशङ्खचक्रासिधरः किरीटी सवेदवेदाङ्गमयो महात्मा । (३६।१)

त्रैलोक्यनिर्माणकरः पुराणो देवत्रयीरूपधरश्च कार्ये ॥ (३६।२)

स एव रुद्रः स जगज्जहार सृष्ट्यर्थमीशः प्रपितामहो ऽभूत् । (३७।१)

संरक्षणार्थं जगतः स एव हरिः सुचक्रासिगदाब्जपाणिः ॥ (३७।२)

तेषां विभागो न हि कर्तुमर्हो महात्मनाम् एकशरीरभाजाम् । (३८।१)

मीमांसाहेत्वर्थविशेषतर्कैर् यस्तेषु कुर्यात् प्रविभेदम् अज्ञः ॥ (३८।२)

स याति घोरं नरकं क्रमेण विभागकृद्द्वेषमतिर्दुरात्मा । (३९।१)

या यस्य भक्तिः स तयैव नूनं देहं त्यजन् स्वं ह्यमृतत्वमेति ॥ (३९।२)

संमोहयन् मूर्तिभिर् अत्र लोकं स्रष्टा च गोप्ता क्षयकृत्स देवः । (४०।१)

तस्मान् न मोहात्मकमाविशेत द्वेषं न कुर्यात् प्रविभिन्नमूर्तिः ॥ (४०।२)

वाराहमीशानवरो ऽप्यतो ऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता । (४१।१)

नष्टे त्रिलोके ऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमये ऽन्तरात्मा ॥ (४१।२)

भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । (४२।१)

जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम् ॥ (४२।२)

विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटां वसुंधरां तां प्रलये प्रलीनाम् । (४३।१)

दंष्ट्रैकया विष्णुरतुल्यसाहसः समुद्दधार स्वयमेव देवः ॥ (४३।२)

सा तस्य दंष्ट्राग्रविलम्बिताङ्गी कैलासशृङ्गाग्रगतेव ज्योत्स्ना । (४४।१)

विभ्राजते साप्यसमानमूर्तिः शशाङ्कशृङ्गे च तडिद्विलग्ना ॥ (४४।२)

तामुज्जहारार्णवतोयमग्नां करी निमग्नामिव हस्तिनीं हठात् । (४५।१)

नावं विशीर्णामिव तोयमध्याद् उदीर्णसत्त्वो ऽनुपमप्रभावः ॥ (४५।२)

स तां समुत्तार्य महाजलौघात् समुद्रमार्यो व्यभजत्समस्तम् । (४६।१)

महार्णवेष्वेव महार्णवाम्भो निक्षेपयामास पुनर्नदीषु ॥ (४६।२)

शीर्णांश्च शैलान्स चकार भूयो द्वीपान्समस्तांश्च तथार्णवांश्च । (४७।१)

शैलोपलैर्ये विचिताः समन्ताच्छिलोच्चयांस्तान्स चकार कल्पे ॥ (४७।२)

अनेकरूपं प्रविभज्य देहं चकार देवेन्द्रगणान्समस्तान् । (४८।१)

मुखाच्च वह्निर्मनसश्च चन्द्रश्चक्षोश्च सूर्यः सहसा बभूव ॥ (४८।२)

जज्ञे ऽथ तस्येश्वरयोगमूर्तेः प्रध्यायमानस्य सुरेन्द्रसङ्घः । (४९।१)

वेदाश्च यज्ञाश्च तथैव वर्णास् तथा हि सर्वौषधयो रसाश्च ॥ (४९।२)

जगत्समस्तं मनसा बभूव यत्स्थावरं किंचिदिहाण्डजं वा । (५०।१)

जरायुजं स्वेदजम् उद्भिज्जं वा यत् किंचिद् आ कीटपिपीलकाद्यम् ॥ (५०।२)

ततो विजज्ञे मनसा क्षणेन अनेकरूपाः सहसा महेशा । (५१।१)

चकार यन्मूर्तिभिर् अव्ययात्मा अष्टाभिर् आविश्य पुनः स तत्र ॥ (५१।२)

लीलां चकाराथ समृद्धतेजा अतो ऽत्र मे पश्यत एव विप्राः । (५२।१)

तेषां मया दर्शनमेव सर्वं यावन्मुहूर्तात्समकारि भूप ॥ (५२।२)

कृत्वा त्वशेषं किल लीलयैव स देवदेवो जगतां विधाता । (५३।१)

सर्वत्रदृक्सर्वग एव देवो जगाम चादर्शनमादिकर्ता ॥ (५३।२)

यत्तन्मुहूर्तादिह नामरूपं तावत् प्रपश्यामि जगत्तथैव । (५४।१)

द्वीपैः समुद्रैर् अभिसंवृतं हि नक्षत्रतारादिविमानकीर्णम् ॥ (५४।२)

वियत्पयोदग्रहचक्रचित्रं नानाविधैः प्राणिगणैर् वृतं च । (५५।१)

तां वै न पश्यामि महानुभावां गोरूपिणीं सर्वसुरेश्वरीं च ॥ (५५।२)

क्व सांप्रतं सेति विचिन्त्य राजन्विभ्रान्तचित्तस्त्वभवं तदैव । (५६।१)

दिशो विभागानवलोकयान् ऋते पुनस्तां कथमीश्वराङ्गीम् ॥ (५६।२)

पश्यामि तामत्र पुनश्च शुभ्रां महाभ्रनीलां शुचिशुभ्रतोयाम् । (५७।१)

वृक्षैरनेकैरुपशोभिताङ्गीं गजैस्तुरङ्गैर्विहगैर्वृतां च ॥ (५७।२)

यथा पुरातीरमुपेत्य देव्याः समास्थितश्चाप्यमरकण्टके तु । (५८।१)

तथैव पश्यामि सुखोपविष्ट आत्मानम् अव्यग्रमवाप्तसौख्यम् ॥ (५८।२)

तथैव पुण्या मलतोयवाहां दृष्ट्वा पुनः कल्पपरिक्षये ऽपि । (५९।१)

अम्बाम् इवार्याम् अनुकम्पमानाम् अक्षीणतोयां विरुजां विशोकः ॥ (५९।२)

एवं महत्पुण्यतमं च कल्पं पठन्ति शृण्वन्ति च ये द्विजेन्द्राः । (६०।१)

महावराहस्य महेश्वरस्य दिने दिने ते विमला भवन्ति ॥ (६०।२)

अशुभशतसहस्रं ते विधूय प्रपन्नास्त्रिदिवममरजुष्टं सिद्धगन्धर्वयुक्तम् । (६१।१)

विमलशशिनिभाभिः सर्व एवाप्सरोभिः सह विविधविलासैः स्वर्गसौख्यं लभन्ते ॥ (६१।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः ॥ (६२।१)