श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः । (१।२)

माण्डव्यस्याश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे ॥ (१।३)

शङ्खदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च । (२।१)

अप्सरोगीतनादेन नृत्यन्त्यो वारयोषितः ॥ (२।२)

कथानकैः स्तुवत्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः । (३।१)

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम् ॥ (३।२)

समाजे त्रिदशैः सार्द्धं तत्र ते च दिदृक्षया । (४।१)

ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः ॥ (४।२)

मातरो मल्लिकाद्याश्च क्षेत्रपाला विनायकाः । (५।१)

दिक्पाला लोकपालाश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्वराः ॥ (५।२)

ऋषिदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने । (६।१)

तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह ॥ (६।२)

दृष्ट्वा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम् । (७।१)

वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः ॥ (७।२)

तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन् । (८।१)

भो माण्डव्य महासत्त्व वरदास्ते ऽमरैः सह ॥ (८।२)

अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति । (९।१)

प्रार्थयस्व यथाकामं यस्ते मनसि रोचते ॥ (९।२)

अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम् । (१०।१)

नष्टधर्मं विजानीहि प्रकृतिस्थं कुरुष्व च । (१०।२)

अनुग्रहं तु शाण्डिल्याः प्रार्थयाम द्विजोत्तम ॥ (१०।३)

एष ते कष्टदो राजा समायातस्तवाग्रतः । (११।१)

संभूषयस्व विप्रर्षे जनं देवासुरं गणम् ॥ (११।२)

माण्डव्य उवाच । (१२।१)

यदि प्रसन्ना मे देवाः समायाताः सुरैः सह । (१२।२)

त्रिकालमत्र तीर्थे च स्थातव्यम् ऋषिभिः सह ॥ (१२।३)

भवतां तु प्रसादेन रुजा मे शाम्यतां सदा । (१३।१)

एवमस्त्विति देवेशा यावज्जल्पन्ति पाण्डव ॥ (१३।२)

तावद्रक्षो गृहीत्वा ऽग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम् । (१४।१)

उवाच भगवञ्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम ॥ (१४।२)

यदा कन्यां हरे रक्षःशापान्तस्ते भविष्यति । (१५।१)

तेन मे गर्हितं कर्म शापेनाकृतबुद्धिना ॥ (१५।२)

क्षन्तव्यम् इति चोक्त्वा च गतश्चादर्शनं पुनः । (१६।१)

गते चैव तु सा कन्या दृष्ट्वा पद्मदलेक्षणा ॥ (१६।२)

मन्त्रयित्वा सुरैः सर्वैर् दत्ता माण्डव्यधीमते । (१७।१)

तां वज्रशूलिकां प्लाव्य पवित्रैर् नर्मदोदकैः ॥ (१७।२)

माण्डव्यम् ऋषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः । (१८।१)

विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्यर्षिपुंगवः ॥ (१८।२)

अभिवाद्य च तान् सर्वान् दानसन्मानगौरवैः । (१९।१)

अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि ॥ (१९।२)

धिग्वादैर्निन्दितः सर्वैस्तैर्जनैर्भूषितः पुनः । (२०।१)

राज्ञा च ब्राह्मणाः सर्वे भूषणाच्छादनाशनैः ॥ (२०।२)

सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वा क्षमापिताः । (२१।१)

वृत्ते विवाह आहूय शाण्डिलीं तामथाब्रवीत् ॥ (२१।२)

मानयस्व इमान् विप्रान् मोचयस्व दिवाकरम् । (२२।१)

अपहृत्य तमो येन कृपा सद्यः प्रवर्तते ॥ (२२।२)

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा शाण्डिली दुःखिताब्रवीत् । (२३।१)

उदिते ऽर्के तु मे भर्ता मृत्युं यास्यति भो द्विजाः ॥ (२३।२)

तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनो ऽनिष्टसिद्धये । (२४।१)

क्रियाप्रवर्तनाच् चाद्य किं कार्यं मे महर्षयः ॥ (२४।२)

निःपुंसी स्त्री ह्यनाथाहं भवामि भवतो मतम् । (२५।१)

तिष्ठ त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम् ॥ (२५।२)

तेन वाक्येन ते सर्वे देवासुरमहर्षयः । (२६।१)

शिरःसंचालनाः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ (२६।२)

पतिव्रते महाभागे शृणु वाक्यं तपोधने । (२७।१)

मन्यसे यदि नः सर्वान्कुरुष्व वचनं च यत् ॥ (२७।२)

शाण्डिल्युवाच । (२८।१)

येन मे न मरेद्भर्ता येन सत्यं मुनेर् वचः । (२८।२)

तत्कुरुध्वं विचार्याशु येन संवर्धते सुखम् ॥ (२८।३)

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वप्नावस्थाकृतो हृषिः । (२९।१)

अन्तर्हितो मुहूर्तं च शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम् ॥ (२९।२)

पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुम् स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः ॥ (३०।१)

ततः सा हृष्टमनसा पतिं दृष्ट्वा तु तैजसम् । (३१।१)

प्रणम्य तान् ऋषीन् देवान् विमलार्कं जगत्कृतम् ॥ (३१।२)

क्रियाप्रवर्तिताः सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः । (३२।१)

हृष्टतुष्टा गताः सर्वे स्वमाश्रमपदं महत् ॥ (३२।२)

पतिव्रता स्वभर्त्रा सा मासमेवाश्रमे स्थिता । (३३।१)

माण्डव्येनाप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम् ॥ (३३।२)

गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम् । (३४।१)

माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम् ॥ (३४।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु पूजयामास भारत । (३५।१)

गतो ऽसावृषिसङ्घैश्च सहितो ऽमरपर्वतम् ॥ (३५।२)

तपस्तपन्तौ तौ तत्र ह्यद्यापि किल भारत । (३६।१)

भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतः परमं पदम् ॥ (३६।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः । (३७।१)

पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाद्दशाब्दिकम् ॥ (३७।२)

देवगृहे तु पक्षादौ यः करोति विलेपनम् । (३८।१)

गोदानशतसाहस्रे दत्ते भवति यत्फलम् ॥ (३८।२)

उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम् । (३९।१)

दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम् ॥ (३९।२)

दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराचरे । (४०।१)

दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः ॥ (४०।२)

स्नपनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः । (४१।१)

ये ऽर्चयन्ति विरूपाक्षं देवं नारायणं हरिम् ॥ (४१।२)

ते ऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसंख्यया । (४२।१)

दीपाष्टकं तु यः कुर्याद् अष्टमीं च चतुर्दशीम् ॥ (४२।२)

एकादश्यां तु कृष्णस्य न पश्यन्ति यमं तु ते । (४३।१)

फलैर्नानाविधैः शुभ्रैर् यः कुर्याल् लिङ्गपूरणम् ॥ (४३।२)

ते ऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः । (४४।१)

घण्टा चैव पताका च विमाने पुष्पमालिका ॥ (४४।२)

वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते च गच्छते शिवम् । (४५।१)

देवालयं तु यः कुर्याद् वैष्णवं माण्डवेश्वरम् ॥ (४५।२)

स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम् । (४६।१)

माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान् भोजयते ऽग्रतः ॥ (४६।२)

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर् भवति भोजिता । (४७।१)

आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् ॥ (४७।२)

कृतोपवासनियमो रात्रौ जागरणेन च । (४८।१)

दीपमालां चतुर्दिक्षु पूजां कृत्वा तु शक्तितः ॥ (४८।२)

नारी वा पुरुषो वापि नृत्यगीतप्रवादनैः । (४९।१)

प्रभाते विमले सूर्ये स्नानादिकविधिं नृप ॥ (४९।२)

अभिनिर्वर्त्य मौनेन पश्यते देवमीदृशम् । (५०।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ॥ (५०।२)

अथवा मार्गशीर्षे च चैत्रवैशाखयोरपि । (५१।१)

श्रावणे वा महाराज सर्वकाले ऽथवापि च ॥ (५१।२)

शिवरात्रिसमं पुण्यम् इत्येवं शिवभाषितम् । (५२।१)

वाजपेयाश्वमेधाभ्यां फलं भवति नान्यथा ॥ (५२।२)

दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा च मृतप्रजा । (५३।१)

स्नाति रुद्रघटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ (५३।२)

कृमिकीटपतङ्गाश्च तस्मिंस्तीर्थे तु ये मृताः । (५४।१)

स्वर्गं प्रयान्ति ते सर्वे दिव्यरूपधरा नृप ॥ (५४।२)

अनाशके जले ऽग्नौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः । (५५।१)

अनिवर्तिका गतिस् तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम् ॥ (५५।२)

नित्यं नमति यो राज शिवनारायणावुभौ । (५६।१)

गोदानफलमाप्नोति तस्य तीर्थप्रभावतः ॥ (५६।२)

देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात् प्रदक्षिणाम् । (५७।१)

प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा ॥ (५७।२)

सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद् बहिः । (५८।१)

तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम ॥ (५८।२)

सूत्रेण वेष्टयेत् क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम् । (५९।१)

अथवा शिवलिङ्गं च तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ (५९।२)

जम्बूद्वीपश्च कृतस्नश्च शाल्मली कुशक्रौञ्चकौ । (६०।१)

शाकपुष्करगोमेदैः सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ (६०।२)

भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना । (६१।१)

रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपतः ॥ (६१।२)

देवखातं महापुण्यं निर्मितं त्रिदशैरपि । (६२।१)

तस्मिन् यः कुरुते स्नानं मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (६२।२)

पूर्णिमायाममावस्यां व्यतीपाते ऽर्कसंक्रमे । (६३।१)

श्राद्धं च संग्रहे कुर्यात्स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ (६३।२)

देवखाते त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । (६४।१)

तिष्ठन्ति ऋषिभिः सार्द्धं पितृदेवगणैः सह ॥ (६४।२)

तत्र तीर्थे ऽश्विने मासि चतुर्दश्यां विशेषतः । (६५।१)

वायुमार्गे स्थितः शक्रस्तिष्ठते दैवतैः सह ॥ (६५।२)

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा । (६६।१)

विंशति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम् ॥ (६६।२)

गयाशिरे च यत्पुण्यं प्रयागे मकरकण्टके । (६७।१)

प्रयागे सोमतीर्थे च तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे ॥ (६७।२)

पट्टबन्धेन यत्पुण्यं मात्रायां लकुलेश्वरे । (६८।१)

आश्विन्यामश्विनीयोगे तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे ॥ (६८।२)

उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे । (६९।१)

संनिहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम् ॥ (६९।२)

इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम् । (७०।१)

पितॄन्देवान् समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः ॥ (७०।२)

चतुर्दश्यां निराहारः स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः । (७१।१)

पूजयेत् परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम् ॥ (७१।२)

स्नानैश्च विविधैर्देवं पुष्पागरुविलेपनैः । (७२।१)

प्रभाते पौर्णमास्यां तु स्नानादिविधितर्पणैः ॥ (७२।२)

श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन च । (७३।१)

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः ॥ (७३।२)

धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम् । (७४।१)

गोसहस्रप्रदानेन दत्तं भवति भारत ॥ (७४।२)

स्नानाद्यैर् विधिवत् तत्र तद्दिने शिवसन्निधौ । (७५।१)

हिरण्यं वृषभं धेनुं भूमिं गोमिथुनं हयम् ॥ (७५।२)

शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात् सुरूपिणे । (७६।१)

पादुकोपानहौ छत्रं भाजनं रक्तवाससी ॥ (७६।२)

होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेव तत् । (७७।१)

ऋचमेकां तु ऋग्वेदे यजुर्वेदे यजुस्तथा ॥ (७७।२)

सामैकं सामवेदे तु जपेद् देवाग्रसंस्थितः । (७८।१)

सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः ॥ (७८।२)

गायत्रीजाप्यमात्रस् तु वेदत्रयफलं लभेत् । (७९।१)

कुलकोटिशतं साग्रं लभते तु शिवार्चनात् ॥ (७९।२)

स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते । (८०।१)

अनिवर्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाचन ॥ (८०।२)

कालेन महताविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत् । (८१।१)

राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ (८१।२)

जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः । (८२।१)

तच्च तीर्थं पुनः स्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे ॥ (८२।२)

उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिंस्तीर्थे च पर्वणि । (८३।१)

साङ्गोपाङ्गैश् चतुर्वेदैर् लभते फलमुत्तमम् ॥ (८३।२)

तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः । (८४।१)

न संचरेद् भयोद्विग्ना ब्रह्महत्या नराधिप ॥ (८४।२)

यत्र तत्र स्थितो वृक्षान् पश्यते तीर्थतत्परः । (८५।१)

विविधैः पातकैर् मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः ॥ (८५।२)

श्वभ्री तत्र महाराज जलमध्ये प्रदृश्यते । (८६।१)

कथानिका पुराणोक्ता वानरी तीर्थसेवनात् ॥ (८६।२)

तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः । (८७।१)

शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम् ॥ (८७।२)

वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । (८८।१)

क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यदृच्छया ॥ (८८।२)

अगम्यागमने पापम् अयाज्ययाजने कृते । (८९।१)

स्तेयाच्च ब्रह्मगोहत्यागुरुघाताच्च पातकम् । (८९।२)

तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै ॥ (८९।३)

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना । (९०।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ (९०।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (९१।१)