श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो भृगुः श्रिया चैव समेतः कच्छपं गतः । (१।२)

अभिनन्द्य यथान्यायम् उवाच वचनं शुभम् ॥ (१।३)

त्वया धृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराचराः । (२।१)

तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते ॥ (२।२)

चातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह । (३।१)

यदि त्वं मन्यसे देव तदादेशय मां विभो ॥ (३।२)

कूर्म उवाच । (४।१)

एवमेव द्विजश्रेष्ठ मम नामाङ्कितं पुरम् । (४।२)

भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम् ॥ (४।३)

अचलं सुस्थिरं तात न भीः कार्या सुलोचने । (५।१)

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम् ॥ (५।२)

हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः । (६।१)

अभीचि उदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः ॥ (६।२)

नन्दने वत्सरे माघे पञ्चम्यां भरतर्षभ । (७।१)

शस्ते तु ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले ॥ (७।२)

रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि । (८।१)

प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम् ॥ (८।२)

क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् । (९।१)

अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः । (९।२)

विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः ॥ (९।३)

ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः । (१०।१)

वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु ॥ (१०।२)

एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम् । (११।१)

निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम् । (११।२)

इति भृगुकच्छोत्पत्तिः ॥ (११।३)

मार्कण्डेय उवाच । (१२।१)

ततः कालेन महता कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । (१२।२)

देवलोकं जगामाशु लक्ष्मीर् ऋषिसमागमे ॥ (१२।३)

समर्प्य कुञ्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने । (१३।१)

पालयस्व यथार्थं वै स्थानकं मम सुव्रत ॥ (१३।२)

देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता । (१४।१)

आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता ॥ (१४।२)

प्रार्थितं कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहम् । (१५।१)

भृगुर्यदा तदा पार्थ मिथ्या नास्ति तदा वदत ॥ (१५।२)

एव विवादः सुमहान्संजातश्च नरेश्वर । (१६।१)

ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे ॥ (१६।२)

ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा । (१७।१)

चातुर्विद्यप्रमाणार्थं चकार महतीं स्थितिम् ॥ (१७।२)

अस्मदीयं यथा सर्वं नगरं मृगलोचने । (१८।१)

चातुर्विद्या द्विजाः सर्वे तथा जानन्ति सुन्दरि ॥ (१८।२)

श्रीरुवाच । (१९।१)

प्रमाणं मम विप्रेन्द्र चातुर्वण्या न संशयः । (१९।२)

मदीयं वा त्वदीयं वा कथयन्तु द्विजोत्तमाः ॥ (१९।३)

ततः समस्तैर्विबुधैः सम्प्रधार्य परस्परम् । (२०।१)

द्विधा तैर्वाक्स्थलं दृष्ट्वा ब्राह्मणा नृपसंहितम् ॥ (२०।२)

अष्टादशसहस्राणि नोचुर्वै किंचिदुत्तरम् । (२१।१)

अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप । (२१।२)

उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम् ॥ (२१।३)

एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम् । (२२।१)

क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुंगवान् ॥ (२२।२)

श्रीदेव्युवाच । (२३।१)

यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः । (२३।२)

मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम् ॥ (२३।३)

त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम् । (२४।१)

न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः ॥ (२४।२)

गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः । (२५।१)

पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः ॥ (२५।२)

इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः । (२६।१)

न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति ॥ (२६।२)

अद्यप्रभृति सर्वेषाम् अहङ्कारो द्विजन्मनाम् । (२७।१)

न पिता पुत्रवाक्येन न पुत्रः पितृकर्मणि ॥ (२७।२)

अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः । (२८।१)

इति शप्त्वा रमादेवी तदैव च दिवं ययौ ॥ (२८।२)

ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देवा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः । (२९।१)

क्रोधलोभमिदं स्थानं ते ऽपि चोक्त्वा दिवं ययुः ॥ (२९।२)

गतां दृष्ट्वा ततो देवीम् ऋषींश्चैव तपोधनान् । (३०।१)

भृगुश्च परमेष्ठी स विषादम् अगमत् परम् । (३०।२)

प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम् ॥ (३०।३)

तपसा महता पार्थ ततस्तुष्टो महेश्वरः । (३१।१)

उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम् ॥ (३१।२)

किं विषण्णो ऽसि विप्रेन्द्र किं वा सन्तापकारणम् । (३२।१)

मयि प्रसन्ने ऽपि तव ह्येतत्कथय मे ऽनघ ॥ (३२।२)

भृगुरुवाच । (३३।१)

शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता । (३३।२)

अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः ॥ (३३।३)

ईश्वर उवाच । (३४।१)

पुरा मया यथा प्रोक्तं तत्तथा न तदन्यथा । (३४।२)

क्रोधस्थानम् असंदेहं तथान्यदपि तच्छृणु ॥ (३४।३)

तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः । (३५।१)

ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः ॥ (३५।२)

वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः । (३६।१)

ये ऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह ॥ (३६।२)

अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च । (३७।१)

उत्तरादुत्तरं शक्रो दातुं न तु भृगूत्तम ॥ (३७।२)

कोटितीर्थम् इदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम् । (३८।१)

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः ॥ (३८।२)

मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति । (३९।१)

भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः ॥ (३९।२)

वासस् तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद् भविष्यति । (४०।१)

वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ (४०।२)

सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । (४१।१)

भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः ॥ (४१।२)

तस्य ते द्वादशाब्दानि शान्तिं गच्छन्ति तर्पिताः । (४२।१)

दधिक्षीरेण तोयेन घृतेन मधुना सह ॥ (४२।२)

ये स्नपन्ति विरूपाक्षं तेषां वासस्त्रिविष्टपे । (४३।१)

मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ सर्वदेवानुसेवितम् ॥ (४३।२)

भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समम् । (४४।१)

मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम् ॥ (४४।२)

दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम । (४५।१)

अविचारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाङ्गले ॥ (४५।२)

अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका च मम प्रिया । (४६।१)

सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी ॥ (४६।२)

वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके । (४७।१)

एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छे ऽम्बिका तथा ॥ (४७।२)

भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद्ब्रह्मघोषनिनादितम् । (४८।१)

ऋग्यजुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम् ॥ (४८।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः । (४९।१)

स याति शिवसायुज्यमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (४९।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत् । (५०।१)

दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम् ॥ (५०।२)

गोभूहिरण्यं विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ । (५१।१)

न दुःखं दुर्भगत्वं च वियोगं पतिना सह ॥ (५१।२)

प्राप्नोति नारी राजेन्द्र भृगुतीर्थाप्लवेन च । (५२।१)

यस्तु नित्यं भृगुं देवं पश्येद्वै पाण्डुनन्दन ॥ (५२।२)

आ ब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैर्दैवतैः सह । (५३।१)

यत्फलं समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम ॥ (५३।२)

सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम् । (५४।१)

दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम् ॥ (५४।२)

समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल् लभेद् द्वादशवह्निमध्ये । (५५।१)

त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा ॥ (५५।२)

आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि । (५६।१)

शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस् सदैव ॥ (५६।२)

संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः । (५७।१)

स मृतः परमं स्थानं गच्छेद्वै यच्च दुर्लभम् ॥ (५७।२)

एतच्छ्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो देवदेवेन भाषितम् । (५८।१)

प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितो द्विजः ॥ (५८।२)

तिरोभावं गते देवे भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः । (५९।१)

स्वमूर्ति तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ (५९।२)

भृगुकच्छस्य चोत्पत्तिः कथिता तव पाण्डव । (६०।१)

संक्षेपेण महाराज सर्वपामप्रणाशनी ॥ (६०।२)

एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम् । (६१।१)

चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम् ॥ (६१।२)

प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्रा जायते युगसम्भवः । (६२।१)

न पश्यामि त्विदं क्षेत्रम् इति रुद्रः स्वयं जगौ ॥ (६२।२)

यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषो ऽपि वा । (६३।१)

स याति परमं लोकम् इति रुद्रः स्वयं जगौ ॥ (६३।२)

देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम् । (६४।१)

यां करोति नृपश्रेष्ठ ताम् अक्षयफलां विदुः ॥ (६४।२)

य इमं शृणुयाद् भक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम् । (६५।१)

कोटितीर्थफलं तस्य भवेद् वै नात्र संशयः ॥ (६५।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृगुकच्छतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६६।१)