स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यम् उत्तमम् । (२।१)
puṇyā devāśilā nāma tasyā māhātmyam uttamam |
गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर ॥ (४।२)
gīrvāṇāstu gatāḥ sarve tasya mūrdhni nareśvara ||
तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः । (५।१)
tatra cāhvānitā gaṅgā brahmādyairakhilaiḥ suraiḥ |
अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम् ॥ (५।२)
abhyarcyeśaṃ jagannāthaṃ devadevaṃ jagadgurum ||
भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि ॥ (६।२)
bhāsvantī sā tato muktā rudreṇa śirasā bhuvi ||
तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् । (७।१)
tatra sthāne mahāpuṇyā devairutpāditā svayam |
वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः । (८।१)
vasanti ye taṭe tasyāḥ snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ |
पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम् ॥ (८।२)
pibanti ca jalaṃ nityaṃ na te yānti yamālayam ||
देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती ॥ (९।२)
devanadyāḥ pratīcyāṃ tu tatra prācī sarasvatī ||
याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् । (१०।१)
yāmyāyāṃ śūlabhedasya tatra tīrthamanuttamam |
तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता ॥ (१०।२)
tatra devaśilā puṇyā svayaṃ devena nirmitā ||
तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत् पितृदेवताः । (११।१)
tatra snātvā tu yo bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ |
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ (११।२)
pitarastasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam ||
तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । (१२।१)
tatra snātvā tu yo bhaktyā brāhmaṇān bhojayennṛpa |
स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते ॥ (१२।२)
svalpānnenāpi dattena tasya cānto na vidyate ||
यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (१३।३)
yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ ||
देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् । (१४।१)
devaśilāyā māhātmyaṃ snānadānādijaṃ phalam |
व्रतोपवासनियमैर् यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे ॥ (१४।२)
vratopavāsaniyamair yatprāpyaṃ tadvadasva me ||
राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर् न च तस्कराः । (१६।१)
rāṣṭre tasya ripurnāsti na vyādhir na ca taskarāḥ |
न चाधर्मो ऽभवत् तत्र धर्म एव हि सर्वदा ॥ (१६।२)
na cādharmo 'bhavat tatra dharma eva hi sarvadā ||
इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च । (१८।१)
iṣṭā sā pitṛmātṛbhyāṃ bandhuvargajanasya ca |
कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि ॥ (१८।२)
kṛtaṃ vaivāhikaṃ karma kāle prāpte yathāvidhi ||
ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशम् आगतः ॥ (१९।२)
tatastasyāstu yo bhartā sa mṛtyuvaśam āgataḥ ||
विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः । (२०।१)
vidhavāṃ tāṃ sutāṃ dṛṣṭvā rājā śokasamanvitaḥ |
उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम् ॥ (२०।२)
uvāca vacanaṃ tatra svabhāryāṃ duḥkhapīḍitām ||
प्रिये दुःखम् इदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् । (२१।१)
priye duḥkham idaṃ jātaṃ yāvajjīvaṃ suduḥsaham |
दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका । (२२।१)
dūṣayeta kulaṃ kvāpi kathaṃ rakṣyā hi bālikā |
नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे । (२२।२)
nopāyo vidyate kvāpi bhānumatyāśca rakṣaṇe |
परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत् ॥ (२२।३)
parasparaṃ vivadatoḥ śrutvā tatkanyakābravīt ||
न लज्जामि तवाग्रे ऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् । (२३।२)
na lajjāmi tavāgre 'haṃ jalpantī tāta karhicit |
सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप ॥ (२३।३)
satyaṃ notpadyate doṣo madarthe te narādhipa ||
अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् । (२४।१)
adyaprabhṛtyahaṃ tāta dhārayiṣye na mūrdhajān |
स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे ॥ (२४।२)
sthūlavastrapaṭārddhaṃ tu dhārayiṣyāmi te gṛhe ||
ममैषा वर्तते बुद्धिर् यदि त्वं तात मन्यसे । (२६।१)
mamaiṣā vartate buddhir yadi tvaṃ tāta manyase |
भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितो ऽभवत् ॥ (२६।२)
bhānumatyā vacaḥ śrutvā rājā saṃharṣito 'bhavat ||
तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् । (२७।१)
tīrthayātrāṃ samuddiśya kośaṃ dattvā supuṣkalam |
विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे ॥ (२७।२)
visṛjya puruṣānvṛddhān kṛtvā tasyāḥ surakṣaṇe ||
पुरुषान् सायुधांश् चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् । (२८।१)
puruṣān sāyudhāṃś cāpi brāhmaṇānsapurohitān |
दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान् ॥ (२८।२)
dāsīdāsānpadātīṃśca cāsyāḥ saṃrakṣaṇakṣamān ||
नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः । (३०।१)
nityaṃ sampūjya sadviprāngandhamālyādibhūṣaṇaiḥ |
द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता ॥ (३०।२)
dvādaśābdāni sā tīre gaṅgāyāḥ samavasthitā ||
त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् । (३१।१)
tyaktvā gaṅgāṃ tadā rājñī gatā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām |
प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी ॥ (३१।२)
prāptā sā sacivaiḥ sārddhaṃ yatra revā mahānadī ||
समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारे ऽमरकण्टके । (३२।१)
samāḥ pañca sthitā tatra oṅkāre 'marakaṇṭake |
उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा ॥ (३२।२)
udagyāmyeṣu tīrtheṣu tīrthāttīrthaṃ jagāma sā ||
स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वम् अतन्द्रिता । (३३।१)
snātvā snātvā pūjya viprān bhaktipūrvam atandritā |
वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे ॥ (३३।२)
vāruṇīṃ sā diśaṃ gatvā devanadyāśca saṅgame ||
ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् । (३४।१)
dadarśa cāśramaṃ puṇyaṃ munisaṅghaiḥ samākulam |
दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदम् अब्रवीत् ॥ (३४।२)
dṛṣṭvā munisamūhaṃ sā praṇipatyedam abravīt ||
माहात्म्यम् अस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् । (३५।१)
māhātmyam asya tīrthasya nāma caivāsya kīdṛśam |
कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम ॥ (३५।२)
kathayantu mahābhāgāḥ prasādaḥ kriyatāṃ mama ||
चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः । (३६।२)
cakratīrthaṃ tu vikhyātaṃ cakraṃ dattaṃ purā hareḥ |
अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः । (३७।१)
atra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ |
अनिवर्तिका गतिस् तस्य जायते नात्र संशयः ॥ (३७।२)
anivartikā gatis tasya jāyate nātra saṃśayaḥ ||
द्वितीये ऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि । (३८।१)
dvitīye 'hni tato gacchecchūlabhede tapasvini |
पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद् यथाविधि ॥ (३८।२)
pūrvoktena vidhānena snānaṃ kuryād yathāvidhi ||
जन्मत्रयकृतैः पापैर् मुच्यते नात्र संशयः । (३९।१)
janmatrayakṛtaiḥ pāpair mucyate nātra saṃśayaḥ |
जलेन तिलमात्रेण प्रदद्याद् अञ्जलित्रयम् ॥ (३९।२)
jalena tilamātreṇa pradadyād añjalitrayam ||
तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्य् असंशयम् । (४०।१)
tṛpyanti pitarastasya dvādaśābdāny asaṃśayam |
यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर् ब्राह्मणैर् नृप ॥ (४०।२)
yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktyā śrotriyair brāhmaṇair nṛpa ||
वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पितॄणां दत्तम् अक्षयम् । (४१।१)
vārddhuṣyādyāstu varjyante pitṝṇāṃ dattam akṣayam |
अपरे ऽह्णि ततो गच्छेत् पुण्यां देवशिलां शुभाम् ॥ (४१।२)
apare 'hṇi tato gacchet puṇyāṃ devaśilāṃ śubhām ||
वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैर् उत्पादिता पुरा । (४२।१)
vīkṣyate jāhnavī puṇyā devair utpāditā purā |
स्नात्वा तत्र जलं दद्यात् तिलमिश्रं नराधिप ॥ (४२।२)
snātvā tatra jalaṃ dadyāt tilamiśraṃ narādhipa ||
क्षपाजागरणं कुर्यात् पठेत्पौराणिकीं कथाम् । (४४।१)
kṣapājāgaraṇaṃ kuryāt paṭhetpaurāṇikīṃ kathām |
विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः ॥ (४४।२)
viṣṇupūjāṃ prakurvīta puṣpadhūpanivedanaiḥ ||
प्रभाते भोजयेद् विप्रान् दानं दद्यात् सशक्तितः । (४५।१)
prabhāte bhojayed viprān dānaṃ dadyāt saśaktitaḥ |
चतुर्थे ऽह्नि ततो गच्छेद् यत्र प्राची सरस्वती ॥ (४५।२)
caturthe 'hni tato gacched yatra prācī sarasvatī ||
ब्रह्मदेहाद् विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् । (४६।१)
brahmadehād viniṣkrāntā pāvanārthaṃ śarīriṇām |
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत् पितृदेवताः ॥ (४६।२)
tatra snātvā naro bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ ||
श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद् द्विजान् । (४७।१)
śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyamanindyān bhojayed dvijān |
पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम् ॥ (४७।२)
pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdānyasaṃśayam ||
त्रिरात्रं कुरुते यो ऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः । (४९।१)
trirātraṃ kurute yo 'tra śuciḥ snātvā jitendriyaḥ |
न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद् दिवि । (५०।१)
na tasya sambhavo martye tasya vāso bhaved divi |
विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता । (५१।१)
vinā puṃsā tu yā nārī dvādaśābdaṃ śucivratā |
दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् । (५३।१)
dṛṣṭvā tīrthaprabhāvaṃ tu punarvacanamabravīt |
श्रूयतां वचनं मे ऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः ॥ (५३।२)
śrūyatāṃ vacanaṃ me 'dya brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ ||
न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् । (५४।१)
na tyajāmīdṛśaṃ sthānaṃ yāvajjīvamaharniśam |
मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वम् इदं वचः ॥ (५४।२)
matpituśca tathā mātuḥ kathayadhvam idaṃ vacaḥ ||
एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः ॥ (५५।२)
evamuktvā sthitā sā tu tatra bhānumatī nṛpaḥ ||
देवशिलास्थिता नित्यं दध्यौ सा चक्रपाणिनम् ॥ (५६।२)
devaśilāsthitā nityaṃ dadhyau sā cakrapāṇinam ||
पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् । (५७।२)
pādaśaucaṃ svayaṃ kṛtvā svayaṃ bhojayate dvijān |
द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता ॥ (५७।३)
dvādaśābdāni sā rājñī suvratā tatra saṃsthitā ||
अन्यद् देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते । (५८।२)
anyad devaśilāyāstu māhātmyaṃ śṛṇu bhūpate |
कश्चिद् वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया । (५९।१)
kaścid vanecaro vyādhaḥ śabaraḥ saha bhāryayā |
दुर्भिक्षपीडितस् तत्र आमिषार्थं वनं गतः ॥ (५९।२)
durbhikṣapīḍitas tatra āmiṣārthaṃ vanaṃ gataḥ ||
नापश्यत् पक्षिणस् तत्र न मृगान्न फलानि च । (६०।१)
nāpaśyat pakṣiṇas tatra na mṛgānna phalāni ca |
दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यम् अब्रवीत् । (६१।१)
dṛṣṭvā sarovaraṃ tatra śabarī vākyam abravīt |
कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये ॥ (६१।२)
kumudāni gṛhāṇa tvaṃ divyānyāhārasiddhaye ||
भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः । (६३।१)
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā jagrāha kumudāni saḥ |
उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः ॥ (६३।२)
uttīrṇastu taṭe yāvaddṛṣṭvā śrīvṛkṣamagrataḥ ||
शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान् ॥ (६४।२)
śūlabhedaṃ sa samprāpto dadarśa subahūñjanān ||
तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः ॥ (६५।२)
tasminnahani nāśnīyurbālā vṛddhāstathā striyaḥ ||
वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम् ॥ (६६।२)
vastraiḥ saṃveṣṭitaṃ divyaṃ sraṅmālyairupaśobhitam ||
आगच्छद्भिर् नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते ॥ (६८।२)
āgacchadbhir nṛpaśreṣṭha mārgastatra na labhyate ||
दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरो ऽब्रवीत् । (६९।१)
dṛṣṭvā janapadaṃ tatra tāṃ bhāryāṃ śabaro 'bravīt |
गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम् ॥ (६९।२)
gaccha pṛcchasva kimapi kimadya snānakāraṇam ||
पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित् सूर्येन्दुसम्प्लवः । (७०।१)
parvāṇi yāni śrūyante kiṃsvit sūryendusamplavaḥ |
ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा । (७१।१)
tataḥ svabharturvacanācchabarī prasthitā tadā |
पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे ॥ (७१।२)
papraccha nārīṃ dṛṣṭvāgre dattvāgre kamale śubhe ||
तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे । (७२।१)
tithiradyaiva kā proktā kiṃ parva kathayasva me |
किमयं स्नाति लोको ऽयं किं वा स्नानस्य कारणम् ॥ (७२।२)
kimayaṃ snāti loko 'yaṃ kiṃ vā snānasya kāraṇam ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै । (७४।१)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā śabarī śābarāya vai |
कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम ॥ (७४।२)
kathayāmāsa cāvyagrā strīvākyaṃ nṛpasattama ||
अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैर् उपोषिता । (७५।१)
adya tvekādaśī puṇyā bālavṛddhair upoṣitā |
भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह । (७८।१)
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā śabarastāṃ jagāda ha |
कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम् ॥ (७८।२)
kamalāni yathālābhaṃ dattvā bhuṅkṣva hi satvaram ||
ममैषा वर्तते बुद्धिर् न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् । (७९।१)
mamaiṣā vartate buddhir na bhoktavyaṃ mayā dhruvam |
न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित् ॥ (७९।२)
na mayopārjitaṃ bhadre pāpabuddhyā śubhaṃ kvacit ||
न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे । (८०।२)
na pūrvaṃ tu mayā bhuktaṃ kasmiṃścaiva tu vāsare |
भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम् ॥ (८०।३)
bhuktaśeṣaṃ mayā bhuktaṃ yāvatkālaṃ smarāmyaham ||
भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह । (८१।१)
bhāryāyā niścayaṃ jñātvā snānaṃ kartuṃ jagāma ha |
अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः ॥ (८१।२)
ardhottarīyavastreṇa snānaṃ kṛtvā tu bhaktitaḥ ||
सर्वान् देवान् नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति । (८२।१)
sarvān devān namaskṛtya gato devaśilāṃ prati |
तस्थौ स शङ्कमानो ऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम् ॥ (८२।२)
tasthau sa śaṅkamāno 'pi namaskṛtya janārdanam ||
यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् । (८३।१)
yasyāstu kumude datte tayā rājñyai niveditam |
तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत् तदा ॥ (८३।२)
taddṛṣṭvā padmayugalaṃ tāṃ dāsīṃ sābravīt tadā ||
कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यताम् अग्रतो मम । (८४।१)
kutra padmadvayaṃ labdhaṃ kathyatām agrato mama |
शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान् ॥ (८४।२)
śīghraṃ tatraiva gatvā ca padmānānaya cāparān ||
भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति ॥ (८५।२)
bhānumatyā vacaḥ śrutvā gatā sā śabaraṃ prati ||
श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे ॥ (८६।१)
śrīphalāni ca puṣpāṇi bahūnyanyāni dehi me ||
न लोभो न स्पृहा मे ऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय ॥ (८७।३)
na lobho na spṛhā me 'sti gatvā rājñīṃ nivedaya ||
तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् । (८८।१)
tayā ca satvaraṃ gatvā yathāvṛttaṃ niveditam |
शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः ॥ (८८।२)
śabaryuktaṃ purastasyāḥ savistaraparaṃ vacaḥ ||
तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता । (८९।१)
tasyāstu vacanaṃ śrutvā rājñī tatra svayaṃ gatā |
उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः ॥ (८९।२)
uvāca śabarīṃ prītyā dehi padmāni mūlyataḥ ||
श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम् ॥ (९०।३)
śrīphalāni ca puṣpāṇi yatheṣṭaṃ mama gṛhyatām ||
अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ ॥ (९१।१)
arcāṃ kuru yathānyāyaṃ vāsudeve jagatpatau ||
धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम् ॥ (९२।३)
dhānyasya khārikāmekāṃ dadāmi pratigṛhyatām ||
दश विंशत्यथ त्रिंशच् चत्वारिंशद् अथापि वा । (९३।१)
daśa viṃśatyatha triṃśac catvāriṃśad athāpi vā |
गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर ॥ (९३।२)
gṛhāṇa vā khāriśataṃ durbhikṣāṃ bodhimuttara ||
वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् । (९४।१)
vasu ratnaṃ suvarṇaṃ ca anyatte yadabhīpsitam |
तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः ॥ (९४।२)
tatsarvaṃ sampradāsyāmi kamalārthe na saṃśayaḥ ||
नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने । (९५।२)
nāhāraṃ cintayāmyadya muktvā devaṃ varānane |
देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते ॥ (९५।३)
devakāryaṃ vinā bhadre nānyā buddhiḥ pravartate ||
न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । (९६।२)
na tvayānnaṃ parityājyaṃ sarvamanne pratiṣṭhitam |
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम् ॥ (९६।३)
tasmāt sarvaprayatnena mamānnaṃ pratigṛhyatām ||
गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्ते ऽन्नम् अतन्द्रिताः ॥ (९७।२)
gṛhasthadvāri te sarve yācante 'nnam atandritāḥ ||
निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् । (९८।२)
niṣedhaśca kṛtaḥ pūrvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam |
सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलते ऽनलः ॥ (९८।३)
satyena tapate sūryaḥ satyena jvalate 'nalaḥ ||
सत्येन तिष्ठत्य् उदधिर्वायुः सत्येन वाति हि । (९९।१)
satyena tiṣṭhaty udadhirvāyuḥ satyena vāti hi |
सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च ॥ (९९।२)
satyena pacyate sasyaṃ gāvaḥ kṣīraṃ sravanti ca ||
सत्याधारम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । (१००।१)
satyādhāram idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत् ॥ (१००।२)
tasmāt sarvaprayatnena satyaṃ satyena pālayet ||
देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते । (१०१।१)
devakāryaṃ tu me muktvā nānyā buddhiḥ pravartate |
गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः ॥ (१०१।२)
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ ||
श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् । (१०२।१)
śrūyate dvijavākyaistu na doṣo vidyate kvacit |
कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि । (१०२।२)
kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpākṣatā dadhi |
मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च ॥ (१०२।३)
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyā na vāri ca ||
क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम् ॥ (१०३।३)
krītaṃ pratigrahe labdhaṃ puṣpamevaṃ caturvidham ||
उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च । (१०४।१)
uttamaṃ puṣpamāraṇyaṃ gṛhītaṃ svayameva ca |
प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः ॥ (१०४।३)
pratigraheṇa yallabdhaṃ niṣphalaṃ tadvidurbudhāḥ ||
गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः । (१०५।२)
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ |
उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित् ॥ (१०५।३)
upakāraḥ prakartavyo vyapadeśena karhicit ||
गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम् ॥ (१०६।३)
gṛhītvā tāni rājñī sā pūjāṃ cakre suśobhanām ||
क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् । (१०७।१)
kṣapājāgaraṇaṃ cakre śrutvā paurāṇikīṃ kathām |
शबरस्तु ततो भार्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१०७।२)
śabarastu tato bhāryām idaṃ vacanam abravīt ||
दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि । (१०८।१)
dīpārthaṃ gṛhyatāṃ sneho yathālābhena sundari |
कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम् ॥ (१०८।२)
kṛtvā dīpaṃ tatastau tu kṛtvā pūjāṃ hareḥ śubhām ||
चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् । (१०९।१)
cakraturjāgaraṃ rātrau dhyāyanto dharaṇīdharam |
ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम् ॥ (१०९।२)
tataḥ prabhātasamaye dṛṣṭvā snānotsukaṃ janam ||
स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे । (११०।१)
snāti vai śūlabhede tu devanadyāṃ tathāpare |
सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदे ऽपरे ॥ (११०।२)
sarasvatyāṃ narāḥ kecinmārkaṇḍasya hrade 'pare ||
चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः । (१११।१)
cakratīrthaṃ gatāścakruḥ snānaṃ kecidvidhānataḥ |
शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि ॥ (१११।२)
śucayaste janāḥ sarve snātvā devāśilopari ||
श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा । (११२।१)
śrāddhaṃ cakruḥ prayatnena śraddhayā pūtacetasā |
तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः ॥ (११२।२)
tāndṛṣṭvā śabaro bilvaiḥ piṇḍāṃścakre prayatnataḥ ||
भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् । (११३।१)
bhānumatyā tathā bhartuḥ piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtam |
अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः ॥ (११३।२)
anindyā bhojitā viprā dambhavārddhuṣyavarjitāḥ ||
हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा । (११४।१)
haviṣyānnaistathā dadhnā śarkarāmadhusarpiṣā |
भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि । (११५।१)
bhojayitvā tathā rājñī dadau dānaṃ yathāvidhi |
पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च ॥ (११५।२)
pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ govṛṣameva ca ||
चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति । (११६।२)
cakratīrthe mahārāja kapilāṃ yaḥ prayacchati |
तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । (११८।२)
tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam |
भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घम् आयुर् हिरण्यदः ॥ (११८।३)
bhūmidaḥ svargamāpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ ||
वासोदश्चन्द्रसालोक्यम् अर्कसायुज्यम् अश्वदः ॥ (११९।२)
vāsodaścandrasālokyam arkasāyujyam aśvadaḥ ||
वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् । (१२०।१)
vṛṣadastu śriyaṃ puṣṭāṃ godātā ca triviṣṭapam |
यानशय्याप्रदो भार्याम् ऐश्वर्यम् अभयप्रदः ॥ (१२०।२)
yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ ||
धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । (१२१।१)
dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam |
सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । (१२२।१)
sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate |
येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ॥ (१२२।२)
yena yena hi bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati ||
तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् । (१२३।१)
tena tena sa bhāvena prāpnoti pratipūjitam |
दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च ॥ (१२३।२)
dṛṣṭvā dānāni sarvāṇi rājñī dattāni yāni ca ||
उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर । (१२४।१)
uvāca śabaro bhāryāṃ yattacchṛṇu nareśvara |
पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ (१२४।२)
purāṇaṃ paṭhitaṃ bhadre brāhmaṇairvedapāragaiḥ ||
श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् । (१२५।१)
śrutaṃ ca tanmayā sarvaṃ dānadharmaphalaṃ śubham |
पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः ॥ (१२५।२)
pūrvajanmārjitaṃ pāpaṃ snānadānavratādibhiḥ ||
शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् । (१२६।१)
śarīraṃ dustyajaṃ muktvā labhate gatimuttamām |
संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते ॥ (१२६।२)
saṃsārasāgarādbhītaḥ satyaṃ bhadre vadāmi te ||
घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा ॥ (१२७।२)
ghātitā jantavo bhadre nirdagdhāḥ parvatāḥ sadā ||
तेन पापेन दग्धो ऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते । (१२८।१)
tena pāpena dagdho 'haṃ dāridryaṃ na nivartate |
तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया ॥ (१२८।२)
tīrthāvagāhanaṃ pūrvaṃ pāpena na kṛtaṃ mayā ||
तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यम् अनिवर्तिकम् । (१२९।१)
tenāhaṃ duḥkhito bhadre dāridryam anivartikam |
मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि । (१२९।२)
māturgṛhaṃ prayāhi tvaṃ tyaja snehaṃ mamopari |
नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुम् इच्छाम्यहं तनुम् ॥ (१२९।३)
nagaśṛṅgaṃ samāruhya moktum icchāmyahaṃ tanum ||
मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः । (१३०।२)
mātrā pitrā na me kāryaṃ nāpi svajanabāndhavaiḥ |
न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् । (१३१।१)
na strīṇāmīdṛśo dharmo vinā bhartrā svajīvitam |
श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा ॥ (१३१।२)
śrūyante bahavo doṣā dharmaśāstreṣvanekadhā ||
पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति । (१३२।१)
pāraṇaṃ kuru bhojendra vrataṃ yena na naśyati |
यत्ते ऽभिवाञ्छितं किंचिद् विष्णवे कर्तुम् अर्हसि ॥ (१३२।२)
yatte 'bhivāñchitaṃ kiṃcid viṣṇave kartum arhasi ||
भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः । (१३३।१)
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā mumude śabarastataḥ |
गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि ॥ (१३३।२)
gṛhītvā śrīphalaṃ śīghraṃ homaṃ kṛtvā yathāvidhi ||
सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तो ऽपि च तया सह । (१३४।१)
sarvadevānnamaskṛtya bhukto 'pi ca tayā saha |
चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम् ॥ (१३४।२)
caitryāṃ tu viṣuvaṃ jñātvā tasthau tatra dinatrayam ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे व्याधवाक्योपदेशकथनपूर्वकदानादिफलवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (१३५।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe vyādhavākyopadeśakathanapūrvakadānādiphalavarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.