श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् । (१।२)

जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले ॥ (१।३)

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः । (२।१)

चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा । (२।२)

सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात् ॥ (२।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश् च वन्दितम् । (३।२)

विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम् ॥ (३।३)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (४।१)

साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर । (४।२)

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम् ॥ (४।३)

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । (५।१)

आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः ॥ (५।२)

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । (६।१)

यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः ॥ (६।२)

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः । (७।१)

इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि ॥ (७।२)

तालमेघभयात् पार्थ रविरुद्राः सवासवाः । (८।१)

यमः स्कन्दो जलेशो ऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः ॥ (८।२)

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् । (९।१)

गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम् ॥ (९।२)

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर् वागीशप्रमुखाः सुराः । (१०।१)

गुणत्रयविभागाय पश्चाद् भेदम् उपेयुषे ॥ (१०।२)

दृष्ट्वा देवान् निरुत्साहान् विवर्णान् अवनीपते । (११।१)

प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः ॥ (११।२)

ब्रह्मोवाच । (१२।१)

स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी । (१२।२)

हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः ॥ (१२।३)

प्रशमादर्चिषाम् एतद् अनुद्गीर्णं सुरायुधम् । (१३।१)

वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते ॥ (१३।२)

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । (१४।१)

मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यम् आश्रितः ॥ (१४।२)

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । (१५।१)

अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः ॥ (१५।२)

यमो ऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । (१६।१)

कुरुते ऽस्मिन्न् अमोघो ऽपि निर्वाणालातलाघवम् ॥ (१६।२)

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । (१७।१)

चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम् ॥ (१७।२)

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः । (१८।१)

किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः ॥ (१८।२)

मयि सृष्टिर् हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता । (१९।१)

ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना ॥ (१९।२)

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । (२०।१)

स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् ॥ (२०।२)

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर् जलजासनम् । (२१।१)

युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः ॥ (२१।२)

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । (२२।१)

तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च ॥ (२२।२)

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली । (२३।१)

तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव ॥ (२३।२)

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तान् अब्रवीद् वचः ॥ (२४।१)

ब्रह्मोवाच । (२५।१)

तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः । (२५।२)

विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः ॥ (२५।३)

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप । (२६।१)

क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा ॥ (२६।२)

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया । (२७।१)

क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम् ॥ (२७।२)

देवा ऊचुः । (२८।१)

जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तो ऽप्यनन्तकः । (२८।२)

जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित ॥ (२८।३)

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत । (२९।१)

जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन ॥ (२९।२)

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो । (३०।१)

इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ ॥ (३०।२)

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । (३१।१)

किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर् वः सुरासुरैः ॥ (३१।२)

ब्रह्मोवाच । (३२।१)

तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास् तव मन्दिरम् । (३२।२)

न वध्यः कस्यचित् पापस्तालमेघो जनार्दन ॥ (३२।३)

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा ॥ (३३।१)

श्रीकृष्ण उवाच । (३४।१)

स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् । (३४।२)

दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम् ॥ (३४।३)

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः ॥ (३५।१)

देवा ऊचुः । (३६।१)

हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः । (३६।२)

चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः ॥ (३६।३)

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते । (३७।१)

नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे ॥ (३७।२)

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः । (३८।१)

महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः ॥ (३८।२)

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् । (३९।१)

अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम् ॥ (३९।२)

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः । (४०।१)

शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः ॥ (४०।२)

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च । (४१।१)

दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः ॥ (४१।२)

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् । (४२।१)

विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह ॥ (४२।२)

सर्पसूषकयोर् युद्धं तथा केसरिनागयोः । (४३।१)

उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः । (४३।२)

अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः ॥ (४३।३)

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् । (४४।१)

पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ ॥ (४४।२)

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः । (४५।१)

उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः ॥ (४५।२)

तालमेघ उवाच । (४६।१)

को ऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् । (४६।२)

धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः ॥ (४६।३)

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम् ॥ (४७।१)

धुन्धुमार उवाच । (४८।१)

आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षो ऽथ किन्नरः । (४८।२)

स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह ॥ (४८।३)

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः । (४९।१)

गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः ॥ (४९।२)

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः । (५०।१)

सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा ॥ (५०।२)

धुन्धुमारो ऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः । (५१।१)

हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि ॥ (५१।२)

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः । (५२।१)

तालमेघस् ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । (५२।२)

ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ (५२।३)

तालमेघ उवाच । (५३।१)

अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया । (५३।२)

हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि ते ऽच्युत ॥ (५३।३)

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः । (५४।१)

दानवस्य शरान् मुक्तान् छेदयामास केशवः ॥ (५४।२)

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः । (५५।१)

कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः ॥ (५५।२)

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । (५६।१)

तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः ॥ (५६।२)

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम् ॥ (५७।१)

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । (५८।१)

वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत् ॥ (५८।२)

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये । (५९।१)

नारसिंहं नृसिंहो ऽपि प्रेषयामास पाण्डव ॥ (५९।२)

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः । (६०।१)

उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी ॥ (६०।२)

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् । (६१।१)

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति ॥ (६१।२)

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् । (६२।१)

मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः ॥ (६२।२)

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे । (६३।१)

जनार्दनस् तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे ॥ (६३।२)

जनार्दनस् ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत । (६४।१)

अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि ॥ (६४।२)

निपपात शिरस् तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे । (६५।१)

समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः ॥ (६५।२)

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि । (६६।१)

अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया ॥ (६६।२)

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते । (६७।१)

जनार्दनो ऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः ॥ (६७।२)

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि । (६८।१)

लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे ॥ (६८।२)

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् । (६९।१)

पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः ॥ (६९।२)

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः । (७०।१)

तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन ॥ (७०।२)

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत । (७१।१)

तदाप्रभृति लोके ऽस्मिञ्जलशायी महीपते ॥ (७१।२)

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित् कालाघनाशनम् । (७२।१)

विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते ॥ (७२।२)

तत्तीर्थस्य प्रभावो ऽयं श्रूयतामवनीपते । (७३।१)

यथा ऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः ॥ (७३।२)

मासानां मार्गशीर्षो ऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा । (७४।१)

मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सिते ऽहनि ॥ (७४।२)

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । (७५।१)

वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै ॥ (७५।२)

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप । (७६।१)

उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम् ॥ (७६।२)

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् । (७७।१)

यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन ॥ (७७।२)

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् । (७८।१)

गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् । (७८।२)

विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम् ॥ (७८।३)

स्नापयेत् परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । (७९।१)

खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम् ॥ (७९।२)

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः । (८०।१)

ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ (८०।२)

घृतेन बोधयेद् दीपमथवा तैलपूरितम् । (८१।१)

रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः ॥ (८१।२)

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम । (८२।१)

ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः ॥ (८२।२)

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् । (८३।१)

प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ (८३।२)

ततः प्रभाते विमले पितॄन् संतर्पयेज् जलैः । (८४।१)

श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः ॥ (८४।२)

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः । (८५।१)

वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः ॥ (८५।२)

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । (८६।१)

श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ (८६।२)

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः । (८७।१)

ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः ॥ (८७।२)

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । (८८।१)

पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम् ॥ (८८।२)

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । (८९।१)

तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात् सो ऽक्षयां गतिम् आप्नुयात् ॥ (८९।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (९०।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोश्च यत्फलम् । (९०।२)

यथा यस्मिन्यदा देया दाने तस्याः शुभं फलम् ॥ (९०।३)

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । (९१।१)

श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा ॥ (९१।२)

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । (९२।१)

विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते ॥ (९२।२)

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । (९३।१)

विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च ॥ (९३।२)

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । (९४।१)

सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ (९४।२)

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । (९५।१)

द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः ॥ (९५।२)

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । (९६।१)

तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलम् अश्नुते ॥ (९६।२)

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । (९७।१)

कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा ॥ (९७।२)

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । (९८।१)

ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात् सर्षपरोमकम् ॥ (९८।२)

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । (९९।१)

यवसं पायसं दद्याद् घृतं क्षौद्रसमन्वितम् ॥ (९९।२)

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । (१००।१)

रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी ॥ (१००।२)

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । (१०१।१)

वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् ॥ (१०१।२)

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । (१०२।१)

वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम् ॥ (१०२।२)

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । (१०३।१)

सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि ॥ (१०३।२)

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् । (१०४।१)

या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता ॥ (१०४।२)

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती । (१०५।१)

अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ ॥ (१०५।२)

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः । (१०६।१)

असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली ॥ (१०६।२)

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् । (१०७।१)

धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत ॥ (१०७।२)

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् । (१०८।१)

अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम् ॥ (१०८।२)

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते । (१०९।१)

मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले ॥ (१०९।२)

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये । (११०।१)

मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च ॥ (११०।२)

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । (१११।१)

वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके ॥ (१११।२)

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे । (११२।१)

पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्याम् अथ भारत ॥ (११२।२)

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्याम् अथापि वा । (११३।१)

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा ॥ (११३।२)

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा । (११४।१)

एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर् मयानघ ॥ (११४।२)

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि । (११५।१)

प्राणत्यागात् परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । (११५।२)

भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ (११५।३)

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । (११६।१)

यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (११६।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे जलशायितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवतितमो ऽध्यायः ॥ (११७।१)