स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः । (१।२)
māhātmyaṃ tīrthajaṃ dṛṣṭvā citraseno nareśvaraḥ |
सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । (३।१)
sarvān devān hṛdi dhyātvā brahmaviṣṇumaheśvarān |
विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ । (३।२)
vicikṣepa yadātmānaṃ pratyakṣau rudrakeśavau |
करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनम् अब्रवीत् ॥ (३।३)
kare gṛhītvā rājānaṃ rudro vacanam abravīt ||
प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा । (४।२)
prāṇatyāgaṃ mahārāja mā kāle tvaṃ kṛthā vṛthā |
अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव ॥ (४।३)
adyāpyasi yuvā tvaṃ vai na yuktaṃ maraṇaṃ tava ||
स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । (५।१)
svasthānaṃ gaccha śīghraṃ tvaṃ bhuktvā bhogānyathepsitān |
न राज्यं कामये देव न पुत्रान् न च बान्धवान् । (६।२)
na rājyaṃ kāmaye deva na putrān na ca bāndhavān |
न भार्यां न च कोशं च न गजान् न तुरंगमान् ॥ (६।३)
na bhāryāṃ na ca kośaṃ ca na gajān na turaṃgamān ||
मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम । (७।१)
muñca muñca mahādeva mā vighnaḥ kriyatāṃ mama |
स्वर्गप्राप्तिर् ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ (७।२)
svargaprāptir mamādyaiva tvatprasādānmaheśvara ||
यस्याग्रतो भवेद् ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस् तथैव च । (८।२)
yasyāgrato bhaved brahmā viṣṇuḥ śambhus tathaiva ca |
स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति ॥ (८।३)
svargeṇa tasya kiṃ kāryaṃ sa gataḥ kiṃ kariṣyati ||
यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । (१०।२)
yadi tuṣṭāstrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यम् इह सर्वदा ॥ (१०।३)
adyaprabhṛti yuṣmābhiḥ sthātavyam iha sarvadā ||
गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिर् एव च । (११।१)
gayāśiro yathā puṇyaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir eva ca |
तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम् ॥ (११।२)
tathaivedaṃ prakartavyaṃ śūlabhedaṃ ca pāvanam ||
यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् । (१२।१)
yatrayatra sthitā yūyaṃ tatratatra vasāmyaham |
गणानां चैव सर्वेषाम् आधिपत्यम् अथास्तु मे ॥ (१२।२)
gaṇānāṃ caiva sarveṣām ādhipatyam athāstu me ||
त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे ॥ (१३।३)
trikālāṃ hi trayo devāḥ kalāṃśena vasāmahe ||
नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् । (१४।१)
nandisaṃjño gaṇādhīśo bhaviṣyati bhavāndhruvam |
प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ । (१५।१)
prakṣipya tāni cāsthīni yatra dīrghatapā yayau |
सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस् त्वं तथा कुरु ॥ (१५।२)
sakuṭumbo vimānasthaḥ svargatas tvaṃ tathā kuru ||
एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव । (१६।१)
evaṃ devā varaṃ dattvā citrasenāya pārthiva |
कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास् तदा स्थिताः ॥ (१६।२)
kuṇḍamūrdhani yāmyāyāṃ trayo devās tadā sthitāḥ ||
परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् । (१७।१)
parasparaṃ vadantyevaṃ puṇyatīrthamidaṃ param |
यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते । (१७।२)
yathā hi gayāśiraḥ puṇyaṃ pūrvameva paṭhyate |
इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः । (१८।२)
idaṃ tīrthaṃ tathā puṇyaṃ yathā puṇyaṃ gayāśiraḥ |
सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥ (१८।३)
sakṛtpiṇḍodakenaiva naro nirmalatāṃ vrajet ||
एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते । (१९।१)
ekaṃ gayāśiro muktvā sarvatīrthāni bhūpate |
शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ (१९।२)
śūlabhedasya tīrthasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm ||
कुण्डम् उदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः । (२०।१)
kuṇḍam udīcyāṃ yāmyāyāṃ daśahastapramāṇataḥ |
रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति ॥ (२०।२)
raudravāruṇakāṣṭhāyāṃ pramāṇaṃ caikaviṃśati ||
एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु । (२१।१)
etatpramāṇaṃ tattīrthaṃ piṇḍadānādikarmasu |
प्रपितामहो रुद्रो ऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः ॥ (२२।२)
prapitāmaho rudro 'bhūdevaṃ tripuruṣāḥ sthitāḥ ||
कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति । (२३।१)
kadā paśyati tīrthaṃ vai kadā nastārayiṣyati |
इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप । (२३।२)
iti pratīkṣāṃ kurvanti putrāṇāṃ satataṃ nṛpa |
शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत् ॥ (२३।३)
śūlabhede naraḥ snātvā dṛṣṭvā śūladharaṃ sakṛt ||
एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम् ॥ (२४।२)
ekaviṃśatiṃ pituḥ pakṣe mātuśvaivekaviṃśatim ||
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर् भवति भोजिता । (२६।१)
ekasminbhojite vipre koṭīr bhavati bhojitā |
पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान् नरः ॥ (२६।२)
pañcasthāneṣu yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktimān naraḥ ||
कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् । (२७।१)
kulāni pretabhūtāni sarvāṇyapi hi tārayet |
श्राद्धदो निवसेत् तत्र यत्र देवो महेश्वरः । (२८।१)
śrāddhado nivaset tatra yatra devo maheśvaraḥ |
स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये ॥ (२८।२)
syurātmaghātino ye ca gobrāhmaṇahanāśca ye ||
दंष्ट्रिभिर् जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः । (२९।१)
daṃṣṭribhir jalapāte ca vidyutpāteṣu ye mṛtāḥ |
न येषाम् अग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ (२९।२)
na yeṣām agnisaṃskāro nāśaucaṃ nodakakriyā ||
तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः । (३०।१)
tatra tīrthe tu yasteṣāṃ śrāddhaṃ kurvīta bhaktitaḥ |
मोक्षावाप्तिर् भवेत् तेषां युगमेकं न संशयः ॥ (३०।२)
mokṣāvāptir bhavet teṣāṃ yugamekaṃ na saṃśayaḥ ||
अज्ञानाद् यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् । (३१।१)
ajñānād yatkṛtaṃ pāpaṃ bālabhāvācca yatkṛtam |
तत्सर्वं नाशयेत् पापं स्नानमात्रेण भूपते ॥ (३१।२)
tatsarvaṃ nāśayet pāpaṃ snānamātreṇa bhūpate ||
रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । (३२।१)
rajakena yathā dhautaṃ vastraṃ bhavati nirmalam |
तथा पापो ऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः ॥ (३२।२)
tathā pāpo 'pi tattīrthe snāto bhavati nirmalaḥ ||
संन्यासं कुरुते यो ऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् । (३३।१)
saṃnyāsaṃ kurute yo 'tra tīrthe vidhisamanvitam |
ध्यायन् नित्यं महादेवं स गच्छेत् परमं पदम् ॥ (३३।२)
dhyāyan nityaṃ mahādevaṃ sa gacchet paramaṃ padam ||
क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे । (३४।१)
krīḍitvā sa yathākāmaṃ svecchayā śivamandire |
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायते ऽसौ शुभे कुले ॥ (३४।२)
vedavedāṅgatattvajño jāyate 'sau śubhe kule ||
एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् । (३६।१)
etatte kathitaṃ rājaṃstīrthasya phalamuttamam |
यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ (३६।२)
yacchrutvā mānavo nityaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ ||
य इदं श्रावयेन् नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् । (३७।१)
ya idaṃ śrāvayen nityamākhyānaṃ dvijapuṃgavān |
श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्व्णि पर्व्णि ॥ (३७।२)
śrāddhe devakule vāpi paṭhetparvṇi parvṇi ||
गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह । (३८।१)
gīrvāṇāstasya tuṣyanti manuṣyāḥ pitṛbhiḥ saha |
पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम् ॥ (३८।२)
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva naśyate sarvapātakam ||
लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । (३९।१)
likhitvā tīrthamāhātmyaṃ brāhmaṇebhyo dadāti yaḥ |
जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ (३९।२)
jātismaratvaṃ labhate prāpnotyabhimataṃ phalam ||
रुद्रलोके वसेत् तावद् यावद् अक्षरम् अन्वितम् ॥ (४०।१)
rudraloke vaset tāvad yāvad akṣaram anvitam ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये काशीराजमोक्षगमनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (४१।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye kāśīrājamokṣagamanaṃ nāma pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.