श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् । (१।२)

यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः ॥ (१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२।१)

कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः । (२।२)

कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते ॥ (२।३)

एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् । (३।१)

कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम ॥ (३।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (४।१)

साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानव । (४।२)

कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात् ॥ (४।३)

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् । (५।१)

हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः ॥ (५।२)

रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् । (६।१)

दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा ॥ (६।२)

स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वा ऽन्यं प्रमदाजनम् । (७।१)

मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप ॥ (७।२)

रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम । (८।१)

नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम् ॥ (८।२)

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता । (९।१)

तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम् ॥ (९।२)

कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना । (१०।१)

प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति ॥ (१०।२)

ततो ऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः । (११।१)

राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः ॥ (११।२)

भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः । (१२।१)

दरिद्रो ह्य् असहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम् ॥ (१२।२)

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि । (१३।१)

तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे ॥ (१३।२)

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः । (१४।१)

याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ (१४।२)

राजोवाच । (१५।१)

नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् । (१५।२)

दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव ॥ (१५।३)

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडाम् उपागतः । (१६।१)

न किंचिद् उक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ (१६।२)

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः । (१७।१)

मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः ॥ (१७।२)

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत । (१८।१)

ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात् ॥ (१८।२)

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् । (१९।१)

वह्निनाशं विमनसो राजानम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१९।२)

ब्राह्मणा ऊचुः । (२०।१)

दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् । (२०।२)

न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव ॥ (२०।३)

अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप । (२१।१)

केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत ॥ (२१।२)

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् । (२२।१)

आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ (२२।२)

आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा । (२३।१)

निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ (२३।२)

किम् एतद् आश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः । (२४।१)

कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च ॥ (२४।२)

मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह । (२५।१)

येन नष्टो ऽग्निशालायां हुतभुक् केन हेतुना ॥ (२५।२)

मन्त्रच्छिद्रम् अथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् । (२६।१)

क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर् न दृश्यते ॥ (२६।२)

अन्नहीनो दहेद् राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । (२७।१)

दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ (२७।२)

ब्राह्मणा ऊचुः । (२८।१)

न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा । (२८।२)

द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत् पापं विचिन्त्यताम् ॥ (२८।३)

राजोवाच । (२९।१)

तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति । (२९।२)

येन श्रेयो भवेन् नित्यम् इह लोके परत्र च ॥ (२९।३)

एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः । (३०।१)

निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः ॥ (३०।२)

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा । (३१।१)

उवाच श्रूयतां सर्वैर् मम नाशस्य कारणम् ॥ (३१।२)

प्रार्थितो ऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति । (३२।१)

तेन नष्टो ऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः ॥ (३२।२)

यदि मे स्वसुतां राजा ददाति परमार्चिताम् । (३३।१)

तदास्य ज्वलमानो ऽहं गृहे तिष्ठामि नान्यथा ॥ (३३।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् । (३४।१)

विस्मयोत्फुल्लनयना राजानम् इदम् अब्रुवन् ॥ (३४।२)

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् । (३५।१)

निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम् ॥ (३५।२)

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत् तु राजा मे दातुम् इच्छति । (३६।१)

ततो ऽस्य भूयो ऽपि गृहे ज्वले ऽहं नान्यथा द्विजाः ॥ (३६।२)

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि ॥ (३७।१)

राजोवाच । (३८।१)

भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि । (३८।२)

समयं कर्तुम् इच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम् ॥ (३८।३)

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः । (३९।१)

ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै ॥ (३९।२)

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् । (४०।१)

कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै ॥ (४०।२)

सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः । (४१।१)

ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर ॥ (४१।२)

ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते । (४२।१)

ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः ॥ (४२।२)

तर्पयन्ति पितॄन् देवांस्ते ऽश्वमेधफलैर्युताः । (४३।१)

सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ॥ (४३।२)

पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः । (४४।१)

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ॥ (४४।२)

स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः । (४५।१)

एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया ॥ (४५।२)

सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम । (४६।१)

धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (४६।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ऽग्नितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ (४७।१)