श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेत राजेन्द्र गुहावासीति चोत्तमम् । (१।२)

यत्र सिद्धो महादेवो गुहावासी समार्बुदम् ॥ (१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२।१)

केन कार्येण भो तात महादेवो जगद्गुरुः । (२।२)

गुहायाम् अनयत्कालं सुदीर्घं द्विजसत्तम ॥ (२।३)

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । (३।१)

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वपरं कौतूहलं हि मे ॥ (३।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४।१)

साधु प्रश्नो महाराज पृष्टो यो वै त्वयोत्तमः । (४।२)

पुराणे विस्तरो ह्यस्य न शक्यो हि मयाधुना ॥ (४।३)

कथितुं वृद्धभावत्वादतीतो बहुकालिकः । (५।१)

संक्षेपात् तेन ते तात कथयामि निबोध मे ॥ (५।२)

पुरा कृतयुगे राजन्नासीद् दारुवनं महत् । (६।१)

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्ल्युपशोभितम् ॥ (६।२)

सिंहव्याघ्रवराहैश्च गजैः खड्गैर्निषेवितम् । (७।१)

बहुपक्षियुतं दिव्यं यथा चैत्ररथं वनम् ॥ (७।२)

तत्र केचिन् महाप्राज्ञा वसन्ति संशितव्रताः । (८।१)

वसन्ति परया भक्त्या चतुराश्रमभाविताः ॥ (८।२)

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस् तथा । (९।१)

स्वधर्मनिरताः सर्वे वाञ्छन्तः परमं पदम् ॥ (९।२)

तावद्वसन्तसमये कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । (१०।१)

विमानस्थो महादेवो गच्छन्वै ह्युमया सह ॥ (१०।२)

ददर्श तोय आवासमृक्सामयजुर्नादितम् । (११।१)

अलक्ष्यागतनिर्गम्यं सर्वपापक्षयंकरम् ॥ (११।२)

तं दृष्ट्वा मुदिता देवी हर्षगङ्गदया गिरा । (१२।१)

पप्रच्छ देवदेवेशं शशाङ्ककृतभूषणम् ॥ (१२।२)

देव्युवाच । (१३।१)

कस्यायमाश्रमो देव वेदध्वनिनिनादितः । (१३।२)

यं दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाद्यैः श्रमैश्च परिहीयते ॥ (१३।३)

महेश्वर उवाच । (१४।१)

किं त्वया न श्रुतं देवि महादारुवनं महत् । (१४।२)

बहुविप्रजनो यत्र गृहधर्मेण वर्तते ॥ (१४।३)

अत्र यः स्त्रीजनः कश्चिद् भर्तृशुश्रूषणे रतः । (१५।१)

नान्यो देवो न वै धर्मो ज्ञायते शैलनन्दिनि ॥ (१५।२)

एतच्छ्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवेन भाषितम् । (१६।१)

कौतूहलसमाविष्टा शङ्करं पुनरब्रवीत् ॥ (१६।२)

यत्त्वयोक्तं महादेव पतिधर्मरताः स्त्रियः । (१७।१)

तासां त्वं मदनो भूत्वा चारित्रं क्षोभय प्रभो ॥ (१७।२)

ईश्वर उवाच । (१८।१)

यत्त्वयोक्तं च वचनं न हि मे रोचते प्रिये । (१८।२)

ब्राह्मणा हि महद्भूतं न चैषां विप्रियं चरेत् ॥ (१८।३)

मन्युप्रहरणा विप्राश्चक्रप्रहरणो हरिः । (१९।१)

चक्रात्क्रूरतरो मन्युस् तस्माद् विप्रं न कोपयेत् ॥ (१९।२)

न ते देवा न ते लोका न ते नगा न चासुराः । (२०।१)

दृश्यन्ते त्रिषु लोकेषु ये तैर्दृष्टैर् न नाशिताः ॥ (२०।२)

तेषां मोक्षस् तथा स्वर्गो भूमिर्मर्त्ये फलानि च । (२१।१)

येषां तुष्टा महाभागा ब्राह्मणाः क्षितिदेवताः ॥ (२१।२)

एवं ज्ञात्वा महाभागे असद्ग्राहं परित्यज । (२२।१)

तत्र लोके विरुद्धं वै कुप्यन्ते येन वै द्विजाः ॥ (२२।२)

देव्युवाच । (२३।१)

नाहं ते दयिता देव नाहं ते वशवर्तिनी । (२३।२)

अकृत्वाधश्व वै तासां मानं सुरसुपूजितम् ॥ (२३।३)

लोकलोके महादेव अशक्यं नास्ति ते प्रभो । (२४।१)

क्रियतां मम चैवैकम् एतत् कार्यं सुरोत्तम ॥ (२४।२)

एवमुक्तो महादेवो देव्या वाक्यहिते रतः । (२५।१)

कृत्वा कापालिकं रूपं ययौ दारुवनं प्रति ॥ (२५।२)

महाहितजटाजूटं नियम्य शशिभूषणम् । (२६।१)

कण्ठत्राणं परं कृत्वा धारयन् कर्णकुण्डले ॥ (२६।२)

व्याघ्रचर्मपरीधानो मेखलाहारभूषितः । (२७।१)

नूपुरध्वनिनिघोषैः कम्पयन् वै वसुंधराम् ॥ (२७।२)

महानूर्द्ध्वजटामाली कृत्तिभस्मानुलेपनः । (२८।१)

कृत्वा हस्ते कपालं तु ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ (२८।२)

महाडमरुघोषेण कम्पयन् वै वसुंधराम् । (२९।१)

प्रभातसमये प्राप्तो महादारुवनं प्रति ॥ (२९।२)

तावत् पुण्यजनः सर्वपुष्पपत्रफलार्थिकः । (३०।१)

निर्गतो बहुभिः सार्द्धं पवमानः समन्ततः ॥ (३०।२)

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रूपं देवस्य भारत । (३१।१)

युवतीनां मनस् तासां कामेन कलुषीकृतम् ॥ (३१।२)

शोभनं पुरुषं दृष्ट्वा सर्वा अपि वराङ्गनाः । (३२।१)

क्लेदभावं ततो जग्मुर्मुदा दारुवनस्त्रियः ॥ (३२।२)

विकारा बहवस्तासां देवं दृष्ट्वा महाद्भुतम् । (३३।१)

संजाता विप्रपत्नीनां तदा तासु नरोत्तम ॥ (३३।२)

परिधानं न जानन्ति काश्चिद् दृष्ट्वा वराङ्गनाः । (३४।१)

उत्तरीयं तथा चान्या महामोहसमन्विताः ॥ (३४।२)

केशभारपरिभ्रष्टा काचिदेवासनोत्थिता । (३५।१)

दातुकामा तदा भैक्ष्यं चेष्टितुं नैव चाशकत् ॥ (३५।२)

काचिद् दृष्ट्वा महादेवं रूपयौवनगर्विता । (३६।१)

उत्सङ्गे संस्थितं बालं विस्मृता पायितुम् स्तनम् ॥ (३६।२)

कामबाणहता चान्या बाहुभ्यां पीड्य सुस्तनौ । (३७।१)

निःश्वसन्ती तदा चोष्णं न किंचित् प्रतिजल्पति ॥ (३७।२)

एवं संक्षोभ्य तं सर्वं स्त्रीजनं परमेश्वरः । (३८।१)

जगाम तत्र वै तासां क्षोभं कृत्वा महाद्भुतम् ॥ (३८।२)

तावत् ते ब्राह्मणाः सर्वे भ्रमित्वा काननं महत् । (३९।१)

आगताः स्वगृहे दारान् ददृशुश् च हतौजसः ॥ (३९।२)

यासां पूर्वतरा भक्तिः पातिव्रत्ये पतीन्प्रति । (४०।१)

चलितास्ता विदित्वाशु निर्जग्मुर्द्विजसत्तमाः ॥ (४०।२)

संविदं परमां कृत्वा ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । (४१।१)

क्षोभयित्वा मनस्तासां ततश्चादर्शनं गतम् ॥ (४१।२)

क्रोधाविष्टो द्विजः कश्चिद् दण्डमुद्यम्य धावति । (४२।१)

कल्माषयष्टिमन्ये च तथान्ये दर्भमुष्टिकाम् ॥ (४२।२)

इतश्चेतश्च ते सर्वे भ्रमित्वा काननं नृप । (४३।१)

एकीभूत्वा महात्मानो व्याजह्रुश्च रुषा गिरम् ॥ (४३।२)

यद् इदं च हुतं किंचिद् गुरवस् तोषिता यदि । (४४।१)

तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु चोत्तमम् ॥ (४४।२)

आश्रमाद् आश्रमं सर्वे न त्यजामो विधिक्रमात् । (४५।१)

तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु भूतले ॥ (४५।२)

एवं सत्यप्रभावेन त्रिरुक्तेन द्विजन्मनाम् । (४६।१)

शिवस्य पश्यतो लिङ्गं पतितं धरणीतले ॥ (४६।२)

हाहाकारो महानासील्लोकालोके ऽपि भारत । (४७।१)

देवस्य पतिते लिङ्गे जगतश्च महाक्षये ॥ (४७।२)

पतमानस्य लिङ्गस्य शब्दो ऽभूच्च सुदारुणः । (४८।१)

उल्कापाता दिशां हाहा भूमिकम्पाश्च दारुणाः ॥ (४८।२)

पतन्ति पर्वताग्राणि शोषं यान्ति च सागराः । (४९।१)

देवस्य पतिते लिङ्गे देवा विमनसो ऽभवन् ॥ (४९।२)

समेत्य सहिताः सर्वे ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । (५०।१)

कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः ॥ (५०।२)

ततस् तुष्टो जगन्नाथश् चतुर्वदनपङ्कजः । (५१।१)

आर्तान्प्राह सुरान्सर्वान्मा विषादं गमिष्यथ ॥ (५१।२)

ब्रह्मशापाभिभूतो ऽसौ देवदेवस्त्रिलोचनः । (५२।१)

तुष्टैस्तैस्तपसा युक्तैः पुनर्मोक्षं गमिष्यति ॥ (५२।२)

एतच्छ्रुत्वा ययुर्देवा यथागतमरिन्दम । (५३।१)

भावयित्वा ततः सर्वे मुनयश्चैव भारत ॥ (५३।२)

विश्वामित्रवसिष्ठाद्या जाबालिरथ कश्यपः । (५४।१)

समेत्य सहिताः सर्वे तमूचुस् त्रिपुरान्तकम् ॥ (५४।२)

ब्रह्मतेजो हि बलवद्द्विजानां हि सुरेश्वर । (५५।१)

क्षान्तियुक्तस्तपस्तप्त्वा भविष्यसि गतक्लमः ॥ (५५।२)

यतः क्षोभादृषीणां च तदेवं लिङ्गमुत्तमम् । (५६।१)

पतितं ते महादेव न तत्पूज्यं भविष्यति ॥ (५६।२)

न तच्छ्रेयो ऽग्निहोत्रेण नाग्निष्टोमेन लभ्यते । (५७।१)

प्राप्नुवन्ति च यच्छ्रेयो मानवा लिङ्गपूजने ॥ (५७।२)

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (५८।१)

वचनेन तु विप्राणाम् एतत् पूज्यं भविष्यति ॥ (५८।२)

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्राणाम् एतत् पूज्यं भविष्यति । (५९।१)

यत्फलं तव लिङ्गस्य इह लोके परत्र च ॥ (५९।२)

एवमुक्तो जगन्नाथः प्रणिपत्य द्विजोत्तमान् । (६०।१)

मुदा परमया युक्तः कृताञ्जलिर् अभाषत ॥ (६०।२)

ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्जलं सार्वकामिकम् । (६१।१)

येषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिनो जनाः ॥ (६१।२)

न तत्क्षेत्रं न तत्तीर्थमूषरं पुष्कराणि च । (६२।१)

ब्राह्मणे मन्युमुत्पाद्य यत्र गत्वा स शुध्यति ॥ (६२।२)

न तच्छास्त्रं यन्न विप्रप्रणीतं न तद् दानं यन्न विप्रप्रदेयम् । (६३।१)

न तत्सौख्यं यन्नविप्रप्रसादान्न तद्दुःखं यन्न विप्रप्रकोपात् ॥ (६३।२)

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस् तथा । (६४।१)

एकस्य विप्रवाक्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ (६४।२)

अभिनन्द्य द्विजान्सर्वाननुज्ञातो महर्षिभिः । (६५।१)

ततो ऽगमत् तदा देवो नर्मदातटमुत्तमम् ॥ (६५।२)

परमं व्रतमास्थाय गुहावासी समार्बुदम् । (६६।१)

तपश्चचार भगवाञ्जपस्नानरतः सदा ॥ (६६।२)

समाप्ते नियमे तात स्थापयित्वा महेश्वरम् । (६७।१)

वन्द्यमानः सुरैः सार्द्धं कैलासमगमत् प्रभुः ॥ (६७।२)

नर्मदायास् तटे तेन स्थापितः परमेश्वरः । (६८।१)

तेनैव कारणेनासौ नर्मदेश्वर उच्यते ॥ (६८।२)

यो ऽर्चयेन्नर्मदेशानं यतिर् वै संजितेन्द्रियः । (६९।१)

स्नात्वा चैव महादेवम् अश्वमेधफलं लभेत् ॥ (६९।२)

ददाति यः पितृभ्यस्तु तिलपुष्पकुशोदकम् । (७०।१)

त्रिःसप्तपूर्वजास्तस्य स्वर्गे मोदन्ति पाण्डव ॥ (७०।२)

यस्तु भोजयते विप्रांस् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । (७१।१)

पायसं घृतमिश्रं तु स लभेत् कोटिजं फलम् ॥ (७१।२)

सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । (७२।१)

ददाति तोयमध्यस्थः सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ (७२।२)

अष्टम्यांवा चतुर्दश्यां निराहारो वसेत् तु यः । (७३।१)

नर्मदेश्वरमासाद्य प्राप्नुयाज्जन्मनः फलम् ॥ (७३।२)

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । (७४।१)

तस्य व्याधिभयं न स्यात् सप्तजन्मसु भारत ॥ (७४।२)

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । (७५।१)

अनिवर्तिका गतिस् तस्य रुद्रलोके भविष्यति ॥ (७५।२)

एष ते विधिर् उद्दिष्टस् तस्योत्पत्तिर् नरोत्तम । (७६।१)

पुराणे विहिता तात संज्ञा तस्य तु विस्तरात् ॥ (७६।२)

एतं कीर्तयते यस्तु नर्मदेश्वरसम्भवम् । (७७।१)

भक्त्या शृणोति च नरः सो ऽपि स्नानफलं लभेत् ॥ (७७।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः ॥ (७८।१)