मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । (१।२)

दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर् मुच्यते मानवो भुवि ॥ (१।३)

महर्षेस् तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः ॥ (२।१)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

को ऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । (३।२)

कथं जन्माभवत् तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने ॥ (३।३)

सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । (४।१)

एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुम् अर्हसि भार्गव ॥ (४।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५।१)

संक्षेपात् कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । (५।२)

न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः ॥ (५।३)

नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । (६।१)

तस्य दक्षो ऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः ॥ (६।२)

धर्मः स्तनान्तात्संजातस् तस्य पुत्रो ऽभवत्किल । (७।१)

नारायणसहायो ऽसावजो ऽपि भरतर्षभ ॥ (७।२)

मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । (८।१)

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप् ॥ (८।२)

धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । (९।१)

तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन् नृप ॥ (९।२)

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । (१०।१)

विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः ॥ (१०।२)

तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । (११।१)

आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः ॥ (११।२)

ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । (१२।१)

वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम् ॥ (१२।२)

योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । (१३।१)

तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः ॥ (१३।२)

ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । (१४।१)

शिशिरो ऽभवद् अत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः ॥ (१४।२)

सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । (१५।१)

तयोर् गौर् इव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते ॥ (१५।२)

चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । (१६।१)

देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । (१६।२)

बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः ॥ (१६।३)

देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । (१७।१)

युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया ॥ (१७।२)

इन्द्र उवाच । (१८।१)

रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । (१८।२)

प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते ॥ (१८।३)

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । (१९।१)

विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम् ॥ (१९।२)

गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । (२०।१)

नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ ॥ (२०।२)

तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । (२१।१)

तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः ॥ (२१।२)

कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । (२२।१)

तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिर् इदं वचः ॥ (२२।२)

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । (२३।१)

रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । (२३।२)

कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः ॥ (२३।३)

मार्कण्डेय उवाच । (२४।१)

इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । (२४।२)

जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते ॥ (२४।३)

गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । (२५।१)

चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम् ॥ (२५।२)

प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतो ऽनिलः । (२६।१)

भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम् ॥ (२६।२)

गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । (२७।१)

किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः ॥ (२७।२)

वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । (२८।१)

विलोभयितुम् आरब्धा वागङ्गललितस्मितैः ॥ (२८।२)

जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । (२९।१)

अवादयत् तथैवान्या मनोहरतरं नृप ॥ (२९।२)

हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस् तथान्या वल्गुभाषितैः । (३०।१)

तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः ॥ (३०।२)

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । (३१।१)

विकारो ऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः ॥ (३१।२)

निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । (३२।१)

वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः ॥ (३२।२)

पूर्यमाणो ऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । (३३।१)

यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित् ॥ (३३।२)

सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । (३४।१)

मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ ॥ (३४।२)

स्मरो ऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । (३५।१)

विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम् ॥ (३५।२)

पुष्पोज्ज्वलांस् तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । (३६।१)

ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी ॥ (३६।२)

यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । (३७।१)

ददर्शाते ऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ ॥ (३७।२)

दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । (३८।१)

तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः ॥ (३८।२)

ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । (३९।१)

मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः ॥ (३९।२)

ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । (४०।१)

चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः ॥ (४०।२)

अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । (४१।१)

ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा ॥ (४१।२)

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नम् अशेषम् अवनीपते । (४२।१)

गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु ॥ (४२।२)

तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । (४३।१)

वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन ॥ (४३।२)

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । (४४।१)

न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः ॥ (४४।२)

ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । (४५।१)

प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर् मुनिसत्तमौ ॥ (४५।२)

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । (४६।१)

प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । (४६।२)

मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः ॥ (४६।३)

प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । (४७।१)

धामभूतस्य लोकानाम् अनादेर् अप्रतिष्ठतः ॥ (४७।२)

नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । (४८।१)

आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम् ॥ (४८।२)

निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । (४९।१)

नारायणो ऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु ॥ (४९।२)

शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयो ऽनघः । (५०।१)

नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम् ॥ (५०।२)

जटाकलापबद्धो ऽयमनयोर् नः क्षमावतोः । (५१।१)

सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै ॥ (५१।२)

तथात्मविद्यादोषेण यो ऽपराधः कृतो महान् । (५२।१)

त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुम् आगताः ॥ (५२।२)

प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । (५३।१)

भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः ॥ (५३।२)

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । (५४।१)

त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः ॥ (५४।२)

तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । (५५।१)

नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण ॥ (५५।२)

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । (५६।१)

प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत ॥ (५६।२)

नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । (५७।१)

नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च ॥ (५७।२)

प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । (५८।१)

शं करोतु नरो ऽस्माकं शं नारायण देहि नः ॥ (५८।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५९।१)

एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । (५९।२)

प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप ॥ (५९।३)

नारायण उवाच । (६०।१)

स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । (६०।२)

यत्कार्यम् आगतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम् ॥ (६०।३)

यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । (६१।१)

संप्रेषितास्ततो ऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम् ॥ (६१।२)

न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । (६२।१)

लुब्धा वै विषयैर् मन्ये विषया दारुणात्मकाः ॥ (६२।२)

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । (६३।१)

तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः ॥ (६३।२)

ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । (६४।१)

माधवस्य च शाक्रो ऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः ॥ (६४।२)

यो ऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । (६५।१)

परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ (६५।२)

उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । (६६।१)

सर्वावासीति देवत्वाद् वासुदेवेत्य् उदाहृतः ॥ (६६।२)

वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । (६७।१)

तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम् ॥ (६७।२)

तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । (६८।१)

कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः ॥ (६८।२)

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । (६९।१)

यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम् ॥ (६९।२)

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । (७०।१)

सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः ॥ (७०।२)

ब्रह्माणम् इन्द्रम् ईशानम् आदित्यमरुतो ऽखिलान् । (७१।१)

विश्वेदेवान् ऋषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस् तथा ॥ (७१।२)

यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । (७२।१)

मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान् ॥ (७२।२)

मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । (७३।१)

गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु ॥ (७३।२)

यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । (७४।१)

मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः ॥ (७४।२)

जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । (७५।१)

रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्याद् अमराङ्गनाः ॥ (७५।२)

सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । (७६।१)

निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः ॥ (७६।२)

एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । (७७।१)

तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः ॥ (७७।२)

सम्यग् दृष्टिर् इयं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । (७८।१)

पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत् ॥ (७८।२)

भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । (७९।१)

जगद्वै ह्येतद् अखिलं तदा भेदः किमात्मकः ॥ (७९।२)

भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । (८०।१)

न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत् ॥ (८०।२)

यथाग्नेर् अर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । (८१।१)

तथापि नाग्नितो भिन्नास् तथैतद् ब्रह्मणो जगत् ॥ (८१।२)

भवतीभिश्च यत् क्षोभम् अस्माकं स पुरंदरः । (८२।१)

कारयत्यसद् एतच् च विवेकाचारचेतसाम् ॥ (८२।२)

भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । (८३।१)

समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः ॥ (८३।२)

यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । (८४।१)

दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत् ॥ (८४।२)

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । (८५।१)

यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः ॥ (८५।२)

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । (८६।१)

तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात् ॥ (८६।२)

भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । (८७।१)

मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ ॥ (८७।२)

यस्मान् मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । (८८।१)

उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः ॥ (८८।२)

तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । (८९।१)

भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता ॥ (८९।२)

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । (९०।१)

तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुम् अभीप्सता ॥ (९०।२)

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । (९१।१)

तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः ॥ (९१।२)

यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । (९२।१)

तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव ॥ (९२।२)

कर्तासि चेत् त्वम् आबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । (९३।१)

तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्य् असंशयम् ॥ (९३।२)

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । (९४।१)

उपकाराय जगताम् अवतीर्णो ऽस्मि वासव ॥ (९४।२)

या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति ॥ (९५।१)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये श्रीपत्युत्पत्तिवर्णनं नाम द्विनवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (९६।१)