स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 146
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः ॥ (१।३)
pretatvādyatra mucyante piṇḍenaikena pūrvajāḥ ||
प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि ॥ (३।३)
praśnaḥ pṛṣṭo mayā tāta yathā tvamanupṛcchasi ||
नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा ॥ (४।२)
nāsya sāmyaṃ labhante te nātra kāryā vicāraṇā ||
सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् । (५।१)
somanāthaṃ tu vikhyātaṃ yatsomena pratiṣṭhitam |
तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः ॥ (५।२)
tatra somagrahe puṇyaṃ tatpuṇyaṃ labhate naraḥ ||
मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् । (६।१)
māsānte pitaro nṛṇāṃ vīkṣante santatiṃ svakām |
कश्चिद् अस्मत्कुले ऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति ॥ (६।२)
kaścid asmatkule 'smākaṃ piṇḍamatra pradāsyati ||
द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम् ॥ (८।२)
dvādaśābdāni rājendra yogaṃ bhuktvā suśobhanam ||
सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ (९।२)
sarvadā hyavalokanta āgacchantaṃ svagotrajam ||
स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम् ॥ (१०।२)
snānaṃ dānaṃ ca ye kuryuḥ pitṝṇāṃ tilatarpaṇam ||
ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै । (११।१)
te sarvapāpanirmuktāḥ sarvānkāmāṃllabhati vai |
जलमध्ये ऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति ॥ (११।२)
jalamadhye 'tra bhūpāla agnitīrthaṃ ca tiṣṭhati ||
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते । (१२।१)
darśanāt tasya tīrthasya pāparāśirvilīyate |
स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (१२।२)
snānamātreṇa rājendra brahmahatyāṃ vyapohati ||
शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः । (१३।१)
śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ sa jitendriyaḥ |
एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ ॥ (१३।२)
ekakālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ tīrthasya sannidhau ||
पृथिव्याम् आसमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । (१५।१)
pṛthivyām āsamudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet |
अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ॥ (१६।२)
asmāhakaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet ||
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः ॥ (१७।२)
tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ ||
धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । (१९।१)
dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ |
चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम् ॥ (१९।२)
caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam ||
तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थे ऽभिषेचनात् । (२०।१)
tatphalaṃ labhate nūnaṃ tatra tīrthe 'bhiṣecanāt |
तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा ॥ (२०।२)
tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śambhunā purā ||
हृदयेशः स्वयं विष्णुर् जपेद्देवं महेश्वरम् । (२१।१)
hṛdayeśaḥ svayaṃ viṣṇur japeddevaṃ maheśvaram |
विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः । (२२।१)
viśvedevāśca pitaraḥ sacandrāḥ sadivākarāḥ |
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ (२२।२)
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||
वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । (२४।१)
vālakhilyāśca gandhārāstṛṇabinduśca jājaliḥ |
उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः ॥ (२४।२)
uddālakaścarṣyaśṛṅgo vasiṣṭhaśca sanandanaḥ ||
शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । (२५।१)
śukraścaiva bharadvājo vātsyo vātsyāyanastathā |
अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥ (२५।२)
agastirmitrāvaruṇau viśvāmitro munīśvaraḥ ||
गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (२६।१)
gautamaśca pulastyaśca paulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः । (२८।१)
manuṣyāścaiva yogīndrāḥ pitaraḥ sapitāmahāḥ |
अस्माहके ऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः ॥ (२८।२)
asmāhake 'tra tiṣṭhanti sarva eva na saṃśayaḥ ||
येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम् ॥ (२९।२)
yeṣāṃ dattamupasthāyi sukṛtaṃ vāpi duṣkṛtam ||
अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे । (३०।१)
akṣayaṃ tatra tatsarvaṃ yatkṛtaṃ yodhanīpure |
मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान् ॥ (३०।२)
mātaraṃ pitaraṃ tyaktvā sarvabandhusuhṛjjanān ||
धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस् तथा देहं नृपोत्तम । (३१।१)
dhanaṃ dhānyaṃ priyānputrāṃs tathā dehaṃ nṛpottama |
शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव ॥ (३२।२)
śubhāśubhagatiṃ prāptaḥ karmaṇā svena pārthiva ||
एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम् ॥ (३४।१)
eko hi bhuṅkte sukṛtameka eva hi duṣkṛtam ||
एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया ॥ (३५।२)
eṣa tvayokto nṛpate mahāpraśnaḥ smṛto mayā ||
यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातम् ऋषिसंसदि ॥ (३६।२)
yanme pitāmahātpūrvaṃ vijñātam ṛṣisaṃsadi ||
न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् । (३७।१)
na mātā na pitā bandhuḥ kasyacinna suhṛtkvacit |
कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः ॥ (३७।२)
kasya na jñāyate rūpaṃ vāyubhūtasya dehinaḥ ||
एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः । (३९।१)
evaṃ jñātvā pūrā rājansamastairlokakartṛbhiḥ |
मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति ॥ (३९।२)
maryādā sthāpitā loke yathā dharmo na naśyati ||
धर्मे नष्टे मनुष्याणाम् अधर्मो ऽभिभवेत् पुनः । (४०।१)
dharme naṣṭe manuṣyāṇām adharmo 'bhibhavet punaḥ |
लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः । (४१।१)
loko niraṅkuśaḥ sarvo maryādālaṅghane rataḥ |
मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः ॥ (४१।२)
maryādā sthāpitā tena śāstraṃ vīkṣya maharṣibhiḥ ||
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । (४२।१)
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam |
त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ (४३।२)
trayo devāḥ smṛtāstāta brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ||
पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः । (४४।१)
pūjitaiḥ pūjitāḥ sarve tathā mātāmahāstrayaḥ |
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान् ॥ (४४।२)
tasmāt sarvaprayatnena śrutismṛtyarthanoditān ||
धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । (४५।१)
dharmaṃ samācarannityaṃ pāpāṃśena na lipyate |
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत् ॥ (४५।२)
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ manasāpi na laṅghayet ||
पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ ॥ (४६।२)
pitāputrau sadāpyekau bimbādbimbamivoddhṛtau ||
विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा । (४७।१)
vibhaktau vāvibhaktau vā śrutismṛtyarthatastathā |
एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत् ॥ (४८।२)
evaṃ jñātvā prayatnena piṇḍodakaprado bhavet ||
आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते । (४९।१)
āyurdharmo yaśastejaḥ santatiścaiva vardhate |
पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च ॥ (४९।२)
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ pitṛkṣetrāṇi yāni ca ||
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् । (५०।१)
tāni te sampravakṣyāmi yeṣu dattaṃ mahāphalam |
गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा ॥ (५०।२)
gayāyāṃ puṣkare jyeṣṭhe prayāge naimiṣe tathā ||
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन । (५१।१)
saṃnihatyāṃ kurukṣetre prabhāse kurunandana |
पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः ॥ (५१।२)
piṇḍodakapradānena yatphalaṃ kathitaṃ budhaiḥ ||
तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह ॥ (५२।२)
tatra brahmā murāriśca rudraśca umayā saha ||
इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा । (५३।१)
indrādyā devatāḥ sarve pitaro munayastathā |
तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः । (५४।१)
tiṣṭhanti pitaraḥ sarve sarvatīrthādhikaṃ tataḥ |
स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप ॥ (५४।२)
sthitā brahmaśilā tatra gajakumbhanibhā nṛpa ||
कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः । (५५।१)
kalau na dṛśyā bhavati pradhānaṃ yadgayāśiraḥ |
वैशाखे मासि सम्प्राप्ते ऽमावास्यां नृपोत्तम ॥ (५५।२)
vaiśākhe māsi samprāpte 'māvāsyāṃ nṛpottama ||
व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । (५६।१)
vyāpya sā tiṣṭhate tīrthaṃ gajakumbhanibhā śilā |
तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते ॥ (५६।२)
tacca gavyūtimātraṃ hi tīrthaṃ tataḥ pravakṣate ||
तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । (५७।१)
tasmindine tatra gatvā yastu śrāddhaprado bhavet |
अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः । (५८।१)
anyasyāmapyamāvāsyāṃ yaḥ snātvā vijitendriyaḥ |
करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम् ॥ (५८।२)
karoti manujaḥ śrāddhaṃ vidhivanmantrasaṃyutam ||
तस्य पुण्यफलं यत्स्यात् तच्छृणुष्व नराधिप । (५९।१)
tasya puṇyaphalaṃ yatsyāt tacchṛṇuṣva narādhipa |
अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम् ॥ (५९।२)
agniṣṭomāśvamedhābhyāṃ vājapeyasya yatphalam ||
तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत् । (६०।१)
tatphalaṃ samavāpnoti yathā me śaṅkaro 'bravīt |
क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावद् आभूतसम्प्लवम् । (६२।१)
krīḍanti pitṛlokasthā yāvad ābhūtasamplavam |
ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः ॥ (६२।२)
ye karmasthā vikarmasthā ye jātāḥ pretakalmaṣāḥ ||
पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते ते ऽपि तत्र न संशयः । (६३।१)
piṇḍenaikena mucyante te 'pi tatra na saṃśayaḥ |
ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी । (६४।१)
brahmaṇā nirmitā pūrvaṃ sarvapāpakṣayaṃkarī |
उपर्यस्या यथान्यायं पितॄन् उद्दिश्य भारत ॥ (६४।२)
uparyasyā yathānyāyaṃ pitṝn uddiśya bhārata ||
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः । (६५।१)
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu dadyātpiṇḍānvicakṣaṇaḥ |
भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि ॥ (६५।२)
bhūmau cānnena siddhena śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi ||
श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु । (६६।१)
śrāddhibhyo vastrayugmāni chatropānatkamaṇḍalu |
दक्षिणा विविधा देया पितॄन् उद्दिश्य भारत ॥ (६६।२)
dakṣiṇā vividhā deyā pitṝn uddiśya bhārata ||
यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । (६७।१)
yo dadāti dvijaśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः ॥ (६७।२)
tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti na saṃśayaḥ ||
वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ (६८।२)
vāyubhūtā nirīkṣante āgacchantaṃ svagotrajam ||
अत्र तीर्थे सुतो ऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति । (६९।१)
atra tīrthe suto 'bhyetya snātvā toyaṃ pradāsyati |
श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम् ॥ (६९।२)
śrāddhaṃ vā piṇḍadānaṃ vā tena yāsyāma sadgatim ||
स्नाने कृते तु ये केचिज् जायन्ते वस्त्रविप्लुषः । (७०।१)
snāne kṛte tu ye kecij jāyante vastravipluṣaḥ |
प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन् नात्र संशयः ॥ (७०।२)
prīṇayennarakasthāṃstu taiḥ pitṝn nātra saṃśayaḥ ||
तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः ॥ (७१।२)
tṛpyantyanagninasaṃskārā yaṃ mṛtāḥ syuḥ svagotrajāḥ ||
तत्र तीर्थे तु ये केचिच् छ्राद्धं कृत्वा विधानतः । (७२।१)
tatra tīrthe tu ye kecic chrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम् ॥ (७२।२)
narakāduddharantyāśu japantaḥ pitṛsaṃhitām ||
अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः । (७४।१)
akṣayaṃ tatra vai sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ |
तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄन् उद्दिश्य भारत । (७५।१)
tasmiṃstīrthe tvamāvāsyāṃ pitṝn uddiśya bhārata |
नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं यो ऽभिषिच्य समुत्सृजेत् ॥ (७५।२)
nīlaṃ sarvāṅgasampūrṇaṃ yo 'bhiṣicya samutsṛjet ||
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः । (७६।१)
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na tu vācaspatiḥ kṣamaḥ |
अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते ॥ (७६।२)
asmāhake vṛṣotsargādyatpuṇyaṃ samavāpyate ||
तव शुश्रूषणात् सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत । (७७।१)
tava śuśrūṣaṇāt sarvaṃ tatpravakṣyāmi bhārata |
रौरवादिषु ये किंचित् पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः ॥ (७७।२)
rauravādiṣu ye kiṃcit pacyante tasya pūrvajāḥ ||
वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । (७८।१)
vṛṣotsargeṇa tānsarvāṃstārayedekaviṃśatim |
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः ॥ (७८।२)
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ ||
पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । (७९।१)
piṅgaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate |
यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च ॥ (७९।२)
yastu sarvāṅgapiṅgaśca śvetaḥ pucchakhureṣu ca ||
स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः । (८०।१)
sa piṅgo vṛṣa ityāhuḥ pitṝṇāṃ prītivardhanaḥ |
तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् । (८१।१)
taṃ vṛṣaṃ babhrumityāhuḥ pūrṇaṃ sarvāṅgaśobhanam |
सर्वाङ्गेष्व् एकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च ॥ (८१।२)
sarvāṅgeṣv ekavarṇo yaḥ piṅgaḥ pucchakhureṣu ca ||
खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् । (८२।१)
khurapiṅgaṃ tamityāhuḥ pitṝṇāṃ sadgatipradam |
तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । (८३।१)
tameva nīlamityāhurnīlaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ |
यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते ॥ (८३।२)
yastu vaiśyagṛhe jātaḥ sa vai nīlo viśiṣyate ||
तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणाम् अनृणो भवेत् ॥ (८४।२)
tenaiva ca vṛṣotsarge pitṝṇām anṛṇo bhavet ||
जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् । (८५।१)
jātaṃ tu svagṛhe vatsaṃ dvijanmā yastu vāhayet |
पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद् धुनन् ॥ (८६।२)
pibanpitṝn prīṇayati narakāduddhared dhunan ||
यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः । (८७।१)
yathā pucchābhighātena skandhaṃ gacchanti bindavaḥ |
नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस् तथा ॥ (८७।२)
narakāduddharantyāśu patitān gotriṇas tathā ||
गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । (८८।१)
garjanprāvṛṣi kāle tu viṣāṇābhyāṃ bhuvaṃ likhan |
खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेद् ऋषीन् ॥ (८८।२)
khurebhyo yā mṛdudbhūtā tayā saṃprīṇayed ṛṣīn ||
पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । (८९।१)
pibanpitṝn prīṇayate khādanollekhane surān |
गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज ॥ (८९।२)
garjannṛṣimanuṣyāṃśca dharmarūpo hi dharmaja ||
भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । (९०।१)
bhūtairvāpi piśācairvā cāturthikajvareṇa vā |
गृहीतो ऽस्माहकं गच्छेत् सर्वेषाम् आधिनाशनम् ॥ (९०।२)
gṛhīto 'smāhakaṃ gacchet sarveṣām ādhināśanam ||
स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । (९१।१)
snātvā tu vimale toye darbhagranthiṃ nibandhayet |
मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलके ऽपि वा ॥ (९१।२)
mastake bāhumūle vā nābhyāṃ vā galake 'pi vā ||
ततः समुच्चरन् मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम् ॥ (९२।२)
tataḥ samuccaran mantraṃ gāyatryā vātha vaiṣṇavam ||
नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमो ऽस्तु ते ॥ (९३।२)
namo yajñāṅgasambhūta sarvavyāpinnamo 'stu te ||
त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत् यस्मिंश्चराचरे । (९५।१)
tvaṃ kartā tvaṃ ca hartā ca jagat yasmiṃścarācare |
त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ (९५।२)
tvaṃ pālayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca ||
त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे ॥ (९६।२)
tvaddhyānanirato nityaṃ tvadbhaktiparamo hare ||
इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मे ऽच्युत । (९७।१)
iti stuto mayā deva prasādaṃ kuru me 'cyuta |
मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम् ॥ (९७।२)
māṃ rakṣa rakṣa pāpebhyastrāyasva śaraṇāgatam ||
एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । (९८।१)
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim |
पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ (९८।२)
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet ||
वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । (९९।१)
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi |
पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः ॥ (९९।२)
piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā vācayetsvastikaṃ tataḥ ||
एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । (१००।१)
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim |
पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ (१००।२)
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet ||
वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । (१०१।१)
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi |
एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत् ॥ (१०१।२)
evaṃ tānvācayitvā tu tato viprānvisarjayet ||
यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् । (१०२।१)
yattatroccaritaṃ kiṃcittadviprebhyo nivedayet |
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा । (१०२।२)
tatra tīrthe naraḥ snātvā nārī vā bhaktitatparā |
शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि ॥ (१०२।३)
śaktito dakṣiṇāṃ dadyātkṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi ||
तत्र तीर्थे नरो यावत् स्नापयेद् विधिपूर्वकम् । (१०३।१)
tatra tīrthe naro yāvat snāpayed vidhipūrvakam |
क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा ॥ (१०३।२)
kṣīreṇa madhunā vāpi dadhnā vā śītavāriṇā ||
तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । (१०४।१)
tāvatpuṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam |
पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् । (१०५।१)
puṣpaiḥ sampūjya deveśaṃ naivedyaṃ yaḥ pradāpayet |
सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ (१०५।२)
so 'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam ||
तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणम् आचरेत् । (१०६।१)
tatra tīrthe tu yo rājan sūryagrahaṇam ācaret |
सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते ॥ (१०६।२)
sūryatejonibhairyānairviṣṇuloke mahīyate ||
तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति । (१०७।१)
tatra tīrthe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ samprayacchati |
सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम् ॥ (१०७।२)
satputreṇa ca tenaiva samprāptaṃ janmanaḥ phalam ||
इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । (१०८।१)
iti śrutvā tato devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुर् ईश्वरम् ॥ (१०८।२)
brahmaviṣṇumaheśāśca sthāpayāṃcakrur īśvaram ||
यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः ॥ (१०९।२)
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamamāvāsyāṃ tu bhāvitaḥ ||
पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । (११०।१)
pitṛbhyaḥ piṇḍadānaṃ ca kuryādasmāhake nṛpa |
त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा ॥ (११०।२)
tripuṣkare gayāyāṃ ca prabhāse naimiṣe tathā ||
यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । (१११।१)
yatpuṇyaṃ śrāddhakartṝṇāṃ tadihaiva bhaveddhruvam |
तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः ॥ (१११।२)
tilodakaṃ kuśairmiśraṃ yo dadyāddakṣiṇāmukhaḥ ||
मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । (११२।१)
manvādau ca yugādau ca vyatīpāte dinakṣaye |
यो दद्यात् पितृमातृभ्यः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ (११२।२)
yo dadyāt pitṛmātṛbhyaḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet ||
अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् । (११३।१)
asmāhake naro yastu snātvā sampūjayeddharim |
ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज् जागरणक्रियाम् ॥ (११३।२)
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ bhaktyā kuryāj jāgaraṇakriyām ||
सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् । (११४।१)
sarvapāpavinirmuktaḥ śakrātithyamavāpnuyāt |
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम् ॥ (११४।२)
tatra tīrthe naraḥ snātvā yaḥ paśyati janārdanam ||
विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः । (११५।१)
viśeṣavidhinābhyarcya praṇamya ca punaḥpunaḥ |
सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः ॥ (११५।२)
saputreṇa ca tenaiva pitṝṇāṃ vihitā gatiḥ ||
एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । (११६।१)
ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः ॥ (११६।२)
satkāryakāraṇopetāḥ susūkṣmāḥ sumahāphalāḥ ||
अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत् परिपृच्छसि ॥ (११७।२)
asmāhakasya māhātmyaṃ kimanyat paripṛcchasi ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अस्माहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (११८।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe asmāhakatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.