श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । (१।२)

नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः ॥ (१।३)

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपो ऽङ्गिराः । (२।१)

वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः ॥ (२।२)

कश्यपो ऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रो ऽरुणिर्मुनिः । (३।१)

वालखिल्यादयो ऽन्ये च सर्वे ऽप्यृषिगणान्वयाः ॥ (३।२)

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । (४।१)

प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम् ॥ (४।२)

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान् माण्डव्यस्य महात्मनः । (५।१)

संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति ॥ (५।२)

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादम् अगमन्परम् । (६।१)

असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः ॥ (६।२)

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । (७।१)

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणो ऽब्रवीत् ॥ (७।२)

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । (८।१)

धिग् जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम् ॥ (८।२)

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । (९।१)

परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम् ॥ (९।२)

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । (१०।१)

एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत् ॥ (१०।२)

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारको ऽभवत् । (११।१)

तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा ॥ (११।२)

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । (१२।१)

निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम् ॥ (१२।२)

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । (१३।१)

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान् माण्डव्यको ऽब्रवीत् ॥ (१३।२)

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । (१४।१)

अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वे ऽत्रोपविशन्तु ते ॥ (१४।२)

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यको ऽब्रवीत् ॥ (१५।१)

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । (१६।१)

मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते ॥ (१६।२)

ऋषय ऊचुः । (१७।१)

केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । (१७।२)

दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति ॥ (१७।३)

माण्डव्य उवाच । (१८।१)

अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । (१८।२)

न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम् ॥ (१८।३)

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । (१९।१)

व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम् ॥ (१९।२)

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । (२०।१)

तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः ॥ (२०।२)

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । (२१।१)

ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः ॥ (२१।२)

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । (२२।१)

तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते ॥ (२२।२)

ऋषय ऊचुः । (२३।१)

पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । (२३।२)

येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम् ॥ (२३।३)

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । (२४।१)

जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । (२४।२)

रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः ॥ (२४।३)

माण्डव्य उवाच । (२५।१)

स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । (२५।२)

सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित् ॥ (२५।३)

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । (२६।१)

तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारम् उपगच्छति ॥ (२६।२)

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । (२७।१)

न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते ॥ (२७।२)

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । (२८।१)

पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः ॥ (२८।२)

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टे ऽधिरोपिता । (२९।१)

तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि ॥ (२९।२)

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टे ऽधिरोपिता । (३०।१)

तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत् ॥ (३०।२)

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । (३१।१)

भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः ॥ (३१।२)

इमाम् अवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । (३२।१)

अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम् ॥ (३२।२)

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । (३३।१)

क्षन्तव्यमस्य राज्ञो ऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम् ॥ (३३।२)

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । (३४।१)

प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन् ॥ (३४।२)

नारायण उवाच । (३५।१)

इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । (३५।२)

येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः ॥ (३५।३)

माण्डव्य उवाच । (३६।१)

इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । (३६।२)

समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम् ॥ (३६।३)

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । (३७।१)

आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः ॥ (३७।२)

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमे ऽहनि तापसाः । (३८।१)

आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया ॥ (३८।२)

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । (३९।१)

गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना ॥ (३९।२)

द्वितीये ऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । (४०।१)

भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा ॥ (४०।२)

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । (४१।१)

स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता ॥ (४१।२)

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान् मुनेः । (४२।१)

ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम् ॥ (४२।२)

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । (४३।१)

व्यथितो ऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि ॥ (४३।२)

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । (४४।१)

एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः ॥ (४४।२)

तपस्विनो ऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । (४५।१)

पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर ॥ (४५।२)

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । (४६।१)

क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । (४६।२)

व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि ॥ (४६।३)

शाण्डिल्युवाच । (४७।१)

नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । (४७।२)

पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम् ॥ (४७।३)

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । (४८।१)

अज्ञानाद् दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ ॥ (४८।२)

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । (४९।१)

अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा ॥ (४९।२)

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । (५०।१)

ऋषिः शौनकमुख्यो ऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत ॥ (५०।२)

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । (५१।१)

सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुम् अर्हथ ॥ (५१।२)

ऋषय ऊचुः । (५२।१)

परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । (५२।२)

प्रभाते ऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति ॥ (५२।३)

आत्मदुःखात् परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । (५३।१)

तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत् ॥ (५३।२)

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद् वचः । (५४।१)

कोपात् संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस् तदा ॥ (५४।२)

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । (५५।१)

सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते ॥ (५५।२)

भवद्भिर् ईदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । (५६।१)

स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर् न निरीक्षितम् ॥ (५६।२)

प्राजापत्याम् इमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । (५७।१)

भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः ॥ (५७।२)

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । (५८।१)

अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी ॥ (५८।२)

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भिते ऽर्के तमोमयम् । (५९।१)

न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम् ॥ (५९।२)

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । (६०।१)

स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । (६०।२)

षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम् ॥ (६०।३)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शाण्डिलीऋषिसंवादवर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६१।१)