स्कन्दपुराण (रेवाखण्ड)Skandapurāṇa (Revākhaṇḍa)
SkPur (Rkh), 1, 83
Select a line for its word-by-word analysis.
हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम् ॥ (१।४)
hanūmatābhidhaṃ hyatra vidyate liṅgamuttamam ||
ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम् ॥ (२।३)
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revādakṣiṇasaṃsthitam ||
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ (३।३)
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā ||
तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । (४।१)
tava snehātpravakṣyāmi pīḍito vārddhakena tu |
पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । (५।१)
pulastyo brahmaṇaḥ putro viśravāstasya vai sutaḥ |
त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । (६।१)
trailokyavijayī bhūtaḥ prasādācchūlinaḥ sa ca |
त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सो ऽपि च । (८।१)
tvaṃ jitaḥ kārtavīryeṇa raiṇukeyena so 'pi ca |
स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः ॥ (८।२)
sa rāmo rāmabhadreṇa tasya saṃkhye kathaṃ jayaḥ ||
एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः ॥ (१०।३)
etairanyaiḥ sahāyaiśca rāmacandreṇa vai jitaḥ ||
रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । (११।१)
rāmacandreṇa paulastyo hataḥ saṃkhye mahābalaḥ |
वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च ॥ (११।२)
vanaṃ bhagnaṃ hatāḥ śūrāḥ prabhañjanasutena ca ||
आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु ॥ (१२।२)
āyāmo rakṣasāṃ bhīmaḥ sampiṣṭo vānareṇa tu ||
कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । (१४।१)
kailāsākhyaṃ gataḥ śailaṃ praṇāmāya maheśituḥ |
तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः ॥ (१४।२)
tiṣṭha tiṣṭhetyasau prokto nandinā vānarottamaḥ ||
ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । (१५।१)
brahmahatyāyutastvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi |
भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे ॥ (१५।२)
bhairavasya sabhā nūnaṃ na draṣṭavyā tvayā kape ||
पापो ऽहं प्लवगो यस्मात् संजातः कारणान्तरात् ॥ (१६।३)
pāpo 'haṃ plavago yasmāt saṃjātaḥ kāraṇāntarāt ||
रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । (१७।२)
rudradehodbhavā kiṃ te na śrutā bhūtale sthitā |
श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद् व्रजेत् ॥ (१७।३)
śravaṇājjanmajanitaṃ dviguṇaṃ kīrtanād vrajet ||
त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद् रेवावगाहनात् । (१८।१)
triṃśajjanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt |
तस्मात् त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत् ॥ (१८।२)
tasmāt tvaṃ narmadātīraṃ gatvā cara tapo mahat ||
गन्धवाहसुतो ऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । (१९।१)
gandhavāhasuto 'pyevaṃ nandinoktaṃ niśamya ca |
प्रयातो नर्मदातीरम् और्व्यादक्षिणसङ्गमम् ॥ (१९।२)
prayāto narmadātīram aurvyādakṣiṇasaṅgamam ||
दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । (२०।१)
dadhyau sudakṣiṇe devaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam |
उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम् ॥ (२१।२)
umārddhāṅgaharaṃ śāntaṃ gonāthāsanasaṃsthitam ||
वत्सरान् सुबहून् यावद् उपासांचक्र ईश्वरम् । (२२।१)
vatsarān subahūn yāvad upāsāṃcakra īśvaram |
साधु साध्वित्य् उवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम् ॥ (२३।२)
sādhu sādhvity uvāceśaḥ kaṣṭaṃ vatsa tvayā kṛtam ||
न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । (२४।१)
na ca pūrvaṃ tvayā pāpaṃ kṛtaṃ rāvaṇasaṃkṣaye |
स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धो ऽसि मम दर्शनात् ॥ (२४।२)
svāmikāryaratastvaṃ hi siddho 'si mama darśanāt ||
हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । (२५।१)
hanumāṃśca haraṃ dṛṣṭvā umārddhāṅgaharaṃ sthiram |
साष्टाङ्गं प्रणतो ऽवोचज्जय शम्भो नमो ऽस्तु ते । (२५।२)
sāṣṭāṅgaṃ praṇato 'vocajjaya śambho namo 'stu te |
एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यम् अब्रवीत् । (२६।१)
evaṃ stuto mahādevo varado vākyam abravīt |
वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव ॥ (२६।२)
varaṃ prārthaya me vatsa prāṇasambhavasambhava ||
न पापो ऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात् ॥ (२७।३)
na pāpo 'haṃ bhavedeva yuṣmatsambhāṣaṇe kṣaṇāt ||
नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । (२८।२)
narmadātīrthamāhātmyāddharmayogaprabhāvataḥ |
मन्मूर्तिदर्शनात् पुत्र निष्पापो ऽसि न संशयः ॥ (२८।३)
manmūrtidarśanāt putra niṣpāpo 'si na saṃśayaḥ ||
रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षो ऽमितविक्रमः ॥ (३०।२)
rāmeṣṭaḥ phālguno gotraḥ piṅgākṣo 'mitavikramaḥ ||
ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । (३३।२)
īśvarasya prasādena liṅgaṃ kāmapradaṃ hi tat |
अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ (३३।३)
acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam ||
हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । (३४।२)
hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu |
यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन ॥ (३४।३)
yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana ||
तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा ॥ (३५।२)
tasya rājñaḥ sadā saukhyaṃ narā dīrghāyuṣaḥ sadā ||
आसक्तो ऽसौ सदा कालं पापधर्मैर् नरेश्वर । (३७।१)
āsakto 'sau sadā kālaṃ pāpadharmair nareśvara |
अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ॥ (३७।२)
aṭāṭyata dharāṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca ||
वधार्थं मृगयूथानाम् आगतो विन्ध्यपर्वतम् । (३८।१)
vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvatam |
क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित् ॥ (३९।२)
krīḍitvā sa vane rājā narmadāmānataḥ kvacit ||
पाटलैर् बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम् ॥ (४१।२)
pāṭalair badarairyuktaiḥ śamītindukaśobhitam ||
शरत्काले ऽरमद् राजा बहुले चाश्विनस्य सः । (४३।१)
śaratkāle 'ramad rājā bahule cāśvinasya saḥ |
वनमध्यं गतो ऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम् ॥ (४३।२)
vanamadhyaṃ gato 'drākṣīdbhramantaṃ piṅgaladvijam ||
पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम् ॥ (४४।१)
pustikākarasaṃsthaṃ ca papraccha capalaṃ dvijam ||
एकाकी त्वं वने कस्माद् भ्रमसे पुस्तिकाकरः । (४५।२)
ekākī tvaṃ vane kasmād bhramase pustikākaraḥ |
इतस्ततो ऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम ॥ (४५।३)
itastato 'pi sampaśyan kathayasva dvijottama ||
अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । (४७।२)
asthikṣepo jale kasmāddhanūmanteśvare dvija |
क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम ॥ (४७।३)
kriyate kena kāryeṇa sāścaryaṃ kathyatāṃ mama ||
सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । (४८।१)
suparvaṇaḥ suto yānaṃ tyaktvā bhūmau praṇamya ca |
समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम् ॥ (४८।३)
samastaṃ kathayāmāsa vṛttāntaṃ svaṃ purātanam ||
शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । (४९।२)
śikhaṇḍī nāma rājāsti kanyakubje pratāpavān |
अपुत्रो ऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः ॥ (४९।३)
aputro 'sau mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ ||
जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । (५०।१)
jātismarā sucārvaṅgī narmadāyāḥ prabhāvataḥ |
पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता ॥ (५०।२)
pitrā ca saikadā kanyā vivāhāya prajalpitā ||
अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्य् अहम् । (५१।१)
anitye putri saṃsāre kanyādānaṃ dadāmy aham |
श्वःकृत्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । (५१।२)
śvaḥkṛtyam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम् ॥ (५१।३)
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ cāsya na cākṛtam ||
इच्छेयं यत्र कले हि तत्र देया त्वया पितुः । (५२।२)
iccheyaṃ yatra kale hi tatra deyā tvayā pituḥ |
पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५२।३)
putrīvākyādasau rājā vismito vākyam abravīt ||
कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । (५३।२)
kathyatāṃ me mahābhāge sāścaryaṃ bhāṣitaṃ tvayā |
पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम् ॥ (५३।३)
piturvākyena sā bālottamā hyāgatāntikam ||
कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा ॥ (५४।२)
kalāpinī hyahaṃ tāta yutā bhartrāvasaṃ tadā ||
रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । (५५।१)
revaurvyāsaṅgamantisthā revāyā dakṣiṇe taṭe |
भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । (५६।१)
bhartṛyuktā ca saṃsuptā rajanyāṃ sarale nage |
आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम् ॥ (५६।२)
āgatā lubdhakāstatra kṣudhārtā vanamuttamam ||
भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । (५७।१)
bhartṛyogayutā pāpairdṛṣṭāhaṃ vadhacintakaiḥ |
ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । (५८।१)
grīvāṃ te moṭayāmāsuḥ picchāchoṭanakaṃ kṛtam |
हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः ॥ (५८।२)
hutāśanamukhe taistu saha kāntena lubdhakaiḥ ||
परिभर्ज्यावयोर् मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । (५९।१)
paribharjyāvayor māṃsaṃ bhakṣayitvā yatheṣṭataḥ |
सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम् ॥ (५९।२)
suptāḥ svasthendriyā rātrau sā gatā śarvarī kṣayam ||
प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर् गृध्रघातिभिः । (६०।१)
prabhāte māṃsaśeṣaṃ ca jambukair gṛdhraghātibhiḥ |
मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम् ॥ (६०।२)
maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena cāvṛtam ||
तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः ॥ (६१।२)
taṃ māṃsabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pare pakṣiṇa āgatāḥ ||
दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । (६२।१)
dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat |
विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम् ॥ (६२।२)
vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ caiva paśyatām ||
तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । (६४।१)
tasya tīrthasya puṇyena jātāhaṃ putrikā tava |
भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ (६४।२)
bhūpakanyā tvahaṃ jātā pūrṇacandranibhānanā ||
जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । (६५।१)
jātismarā narendrasya saṃjātā bhavataḥ kule |
तस्माद् विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम ॥ (६५।२)
tasmād vivāhaṃ necchāmi mama bhartā nṛpottama ||
तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति ॥ (६६।२)
tasyāsthiśeṣaṃ rājendra tasmiṃstīrthe bhaviṣyati ||
तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । (६७।१)
tatkṣepaṇārthaṃ vai tāta preṣayādya dvijottamam |
तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । (६९।१)
tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānaiścihnaiśca lakṣitam |
शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते ॥ (६९।२)
śikhaṇḍināpyahaṃ tatra hyāhūto hyavanīpate ||
दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । (७०।१)
dāsyāmi viṃśatigrāmāngaccha tvaṃ narmadātaṭe |
प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु ॥ (७०।२)
preṣaṇaṃ me pratijñātamalakṣmyā pīḍitena tu ||
गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । (७१।२)
gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm |
आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः ॥ (७१।३)
āgneyyāṃ somanāthasya hanūmanteśvaraḥ paraḥ ||
न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । (७३।१)
nyagrodhamūlasāṃnidhye sūkṣmānyasthīni drakṣyasi |
समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम ॥ (७३।२)
samūhya tāni saṃgṛhya gaccha revāṃ dvijottama ||
आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । (७४।१)
āśvinasyāsite pakṣe tripurāristu vai tithau |
स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम् ॥ (७४।२)
snāpya triśūlinaṃ bhaktyā rātrau tvaṃ kuru jāgaram ||
क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । (७५।१)
kṣipeḥ prabhāte tāni tvaṃ nābhimātrajalasthitaḥ |
इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस् तस्य जायताम् ॥ (७५।२)
ityuccārya dvijaśreṣṭha vimuktis tasya jāyatām ||
क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । (७६।१)
kṣiptvāsthīni punaḥ snānaṃ kartavyaṃ tvaghanāśanam |
एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति ॥ (७६।२)
evaṃ kṛte tu rājendra gatistasya bhaviṣyati ||
कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । (७७।१)
kathitaṃ kanyayā yacca tatsarvaṃ pustikākṛtam |
आगतो ऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थे ऽत्र दुरितापहे ॥ (७७।२)
āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tīrthe 'tra duritāpahe ||
सो ऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । (७८।१)
so 'bhijñānaṃ tato dṛṣṭvā nītvāsthīni nareśvara |
पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिः ऽशु साधु साध्विति पाण्डव । (७८।२)
pūrvoktena vidhānena prākṣipaṃ nārmadā masipuṣpavṛṣṭiḥ 'śu sādhu sādhviti pāṇḍava |
विमानं च ततो दिव्यम् आगतं बर्हिणस् तदा ॥ (७८।३)
vimānaṃ ca tato divyam āgataṃ barhiṇas tadā ||
एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप ॥ (७९।२)
evaṃ tu pratyayaṃ dṛṣṭvā hanūmanteśvare nṛpa ||
ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । (८१।१)
dhyāyantau tasthaturdevaṃ śatabāhudvijottamau |
नायामि स्वर्गमार्गाग्रं विप्रो यावन्न संस्थितः । (८३।२)
nāyāmi svargamārgāgraṃ vipro yāvanna saṃsthitaḥ |
लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात् पापस्य संग्रहः । (८४।२)
lobhāvṛto hyayaṃ vipro lobhāt pāpasya saṃgrahaḥ |
हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः ॥ (८४।३)
hanūmanteśvare rājanye mṛtāḥ sattvamāsthitāḥ ||
नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर ॥ (८५।२)
naiva pāpakṣayaścāsya brāhmaṇasya nareśvara ||
गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । (८६।१)
gṛhaṃ ca gṛhiṇī citte brāhmaṇasya pravartate |
इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः ॥ (८७।२)
ityuktvā svaryayau rājā svargakanyāsamāvṛtaḥ ||
दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । (८८।१)
dinaiḥ kaiścidgato vipraḥ svargaṃ vaitālikairvṛtaḥ |
बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस् तीर्थप्रभावतः ॥ (८८।२)
barhī ca kāśīrājasya putras tīrthaprabhāvataḥ ||
आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । (८९।१)
ātmānaṃ kanyayā dattaṃ pūrvajanma vyacintayan |
सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । (८९।२)
sā ca taṃ prauḍhamālokya piturājñāmavāpya ca |
स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम् ॥ (८९।३)
svayaṃvare svabhartāraṃ lebhe sādhvī nṛpātmajam ||
एतद्वृत्तान्तम् अभवत् तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । (९०।२)
etadvṛttāntam abhavat tasmiṃstīrthe nṛpottama |
एतस्मात् कारणान्मेध्यं तीर्थम् एतत् सदा नृप ॥ (९०।३)
etasmāt kāraṇānmedhyaṃ tīrtham etat sadā nṛpa ||
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । (९१।१)
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ nareśvara |
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ (९१।२)
viśeṣāccāśvine māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm ||
स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । (९२।१)
snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā |
दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः ॥ (९२।२)
dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vai punaḥ ||
श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच् च महेश्वरम् । (९३।१)
śrīkhaṇḍena sugandhena guṇṭhayec ca maheśvaram |
ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ॥ (९३।२)
tataḥ sugandhapuṣpaiśca bilvapatraiśca pūjayet ||
उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः ॥ (९४।२)
unmattamunipuṣpaughaiḥ puṣpaistatkālasambhavaiḥ ||
अर्चयेत् परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । (९५।१)
arcayet parayā bhaktyā hanūmanteśvaraṃ śivam |
श्राद्धं च कारयेत् तत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । (९६।१)
śrāddhaṃ ca kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ |
सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर् गृहपालकैः ॥ (९६।२)
sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ ||
तर्पयेद् ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । (९७।१)
tarpayed brāhmaṇān bhaktyā vasanānnahiraṇyataḥ |
नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद् द्विजान् ॥ (९७।२)
narakasthā divaṃ yāntu procyeti praṇamed dvijān ||
पतितान् वर्जयेद् विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । (९८।१)
patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya gehinī |
स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैर् अन्यैर् वृषायते ॥ (९८।२)
svavṛṣaṃ cāparityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate ||
वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । (९९।१)
vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrī vṛṣalī bhavet |
नश्यते पातकं सर्वम् इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ॥ (१००।२)
naśyate pātakaṃ sarvam ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt ||
वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । (१०१।२)
vākpralāpena bho vatsa bahunoktena kiṃ mayā |
सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद् दानं द्विजन्मने ॥ (१०१।३)
sarvapātakasaṃyukto dadyād dānaṃ dvijanmane ||
गोदानं च प्रकर्तव्यम् अस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । (१०२।१)
godānaṃ ca prakartavyam asmiṃstīrthe viśeṣataḥ |
गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम् ॥ (१०२।२)
godānaṃ hi yataḥ pārtha sarvadānādhikaṃ smṛtam ||
सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास् तदात्मकाः । (१०३।१)
sarvadevamayā gāvaḥ sarve devās tadātmakāḥ |
शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः ॥ (१०३।२)
śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ ||
उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । (१०४।१)
uraḥ skandaḥ śiro brahmā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ |
चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती ॥ (१०४।२)
candrārkau locane devau jihvāyāṃ ca sarasvatī ||
मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । (१०५।१)
marudgaṇāḥ sadā sādhyā yasyā dantā nareśvara |
हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान् ॥ (१०५।२)
huṅkāre caturo vedān vidyātsāṅgapadakramān ||
ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास् तपस्विनः । (१०६।१)
ṛṣayo romakūpeṣu hyasaṃkhyātās tapasvinaḥ |
यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । (१०७।१)
yamaḥ pṛṣṭhasthito nityaṃ śubhāśubhaparīkṣakaḥ |
चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च ॥ (१०७।२)
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca ||
विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । (१०८।१)
viṣṇupādodbhavā gaṅgā darśanātpāpanāśanī |
प्रस्रावे संस्थिता यस्मात् तस्माद् वन्द्या सदा बुधैः ॥ (१०८।२)
prasrāve saṃsthitā yasmāt tasmād vandyā sadā budhaiḥ ||
लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । (१०९।१)
lakṣmīśca gomaye nityaṃ pavitrā sarvamaṅgalā |
गोमयालेपनं तस्मात् कर्तव्यं पाण्डुनन्दन ॥ (१०९।२)
gomayālepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana ||
गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । (११०।१)
gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ |
पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । (११०।२)
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata |
तानि सर्वाणि जानीयाद् गौर्गव्यं तेन पावनम् ॥ (११०।३)
tāni sarvāṇi jānīyād gaurgavyaṃ tena pāvanam ||
एतत्कथय मे तात कस्माद् गोषु समाश्रिताः ॥ (१११।३)
etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ ||
सर्वदेवमयो विष्णुर् गावो विष्णुशरीरजाः । (११२।२)
sarvadevamayo viṣṇur gāvo viṣṇuśarīrajāḥ |
देवास्तदुभयात् तस्मात् कल्पिता विविधा जनैः ॥ (११२।३)
devāstadubhayāt tasmāt kalpitā vividhā janaiḥ ||
श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । (११३।१)
śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana |
सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता ॥ (११३।२)
savatsā ca suśīlā ca sitavastrāvaguṇṭhitā ||
कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । (११४।१)
kāṃsyadohanikā deyā svarṇaśṛṅgī subhūṣitā |
हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत् ॥ (११४।२)
hanūmanteśvarasyāgre bhaktyā viprāya dāpayet ||
नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यम् इच्छता । (११५।१)
niyamasthena sā deyā svargamānantyam icchatā |
असमर्थाय ये दद्युर् विष्णुलोके प्रयान्ति ते ॥ (११५।२)
asamarthāya ye dadyur viṣṇuloke prayānti te ||
असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । (११६।१)
asau loke cyuto rājanbhūtale dvijamandire |
कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान् ॥ (११६।२)
kuśalo jāyate putro guṇavidyādhanarddhimān ||
सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । (११७।१)
sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanūmanteśvaraṃ nṛpa |
शृण्वन्विमुच्यते पापाद् वर्णसंकरसंभवात् ॥ (११७।२)
śṛṇvanvimucyate pāpād varṇasaṃkarasaṃbhavāt ||
दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन् मुच्यते नात्र संशयः ॥ (११८।१)
dūrasthaścintayan paśyan mucyate nātra saṃśayaḥ ||
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः ॥ (११९।१)
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe hanūmanteśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tryaśītitamo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.