श्रीमार्कण्डेय उवाच । (१।१)

ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् । (१।२)

नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम् ॥ (१।३)

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत । (२।१)

न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम् ॥ (२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह । (३।२)

जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम ॥ (३।३)

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति । (४।१)

तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः ॥ (४।२)

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह । (५।१)

विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम् ॥ (५।२)

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् । (६।१)

ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम् ॥ (६।२)

मार्कण्डेय उवाच । (७।१)

शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् । (७।२)

सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे ॥ (७।३)

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । (८।१)

इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ (८।२)

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा । (९।१)

यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम् ॥ (९।२)

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । (१०।१)

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ (१०।२)

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् । (११।१)

विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः ॥ (११।२)

गद्गदो ऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । (१२।१)

ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः ॥ (१२।२)

कुनखी स्वर्णहरणाद् दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः । (१३।१)

संयोगी हीनयोनिः स्याद् दरिद्रो ऽदत्तदानतः ॥ (१३।२)

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप । (१४।१)

खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात् ॥ (१४।२)

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने । (१५।१)

वितर्जको ऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः ॥ (१५।२)

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः । (१६।१)

अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत् ॥ (१६।२)

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् । (१७।१)

फलान्याहरतो ऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ (१७।२)

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तो ऽथ गलाडवान् । (१८।१)

अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः ॥ (१८।२)

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः । (१९।१)

प्रव्राजी गमनाद् राजन् भवेन् मरुपिशाचकः ॥ (१९।२)

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः । (२०।१)

अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत् सर्प इति श्रुतिः ॥ (२०।२)

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् । (२१।१)

जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः ॥ (२१।२)

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः । (२२।१)

अयोनिगो वृको हि स्याद् उलूकः क्रयवञ्चनात् ॥ (२२।२)

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते । (२३।१)

प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थम् अददन् मधुको भवेत् ॥ (२३।२)

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः । (२४।१)

परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम् ॥ (२४।२)

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् । (२५।१)

दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः ॥ (२५।२)

मार्जारो ऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् । (२६।१)

सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत् ॥ (२६।२)

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर् दैवज्ञो गर्दभो भवेत् । (२७।१)

कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च ॥ (२७।२)

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात् परमर्मणाम् । (२८।१)

यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥ (२८।२)

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः । (२९।१)

एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम ॥ (२९।२)

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः । (३०।१)

ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत ॥ (३०।२)

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे । (३१।१)

स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते ॥ (३१।२)

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः । (३२।१)

इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः ॥ (३२।२)

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च । (३३।१)

प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ ॥ (३३।२)

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः । (३४।१)

प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः ॥ (३४।२)

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । (३५।१)

आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । (३५।२)

वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च ॥ (३५।३)

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् । (३६।१)

सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम् ॥ (३६।२)

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च । (३७।१)

आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः ॥ (३७।२)

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । (३८।१)

वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः ॥ (३८।२)

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । (३९।१)

षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः ॥ (३९।२)

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः । (४०।१)

सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवान् अपि ॥ (४०।२)

पुनर्गर्भं पुनर् धात्रीम् एनस्तस्य प्रधावति । (४१।१)

अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते ॥ (४१।२)

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । (४२।१)

निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ (४२।२)

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः । (४३।१)

अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम् ॥ (४३।२)

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा । (४४।१)

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत ॥ (४४।२)

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयाद् अभिनिसृताः । (४५।१)

हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा ॥ (४५।२)

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे । (४६।१)

उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम् ॥ (४६।२)

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः । (४७।१)

जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान् नृप ॥ (४७।२)

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । (४८।१)

दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम् ॥ (४८।२)

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे । (४९।१)

निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते ॥ (४९।२)

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । (५०।१)

एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम् ॥ (५०।२)

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् । (५१।१)

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम् ॥ (५१।२)

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् । (५२।१)

महापातकयुक्तो ऽपि नरकं नैव पश्यति ॥ (५२।२)

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद् धेनुं वैतरणीं शुभाम् । (५३।१)

स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः ॥ (५३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५४।१)

यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । (५४।२)

किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज ॥ (५४।३)

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् । (५५।१)

केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद ॥ (५५।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (५६।१)

धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् । (५६।२)

या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित् ॥ (५६।३)

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा । (५७।१)

पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता ॥ (५७।२)

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा । (५८।१)

कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः ॥ (५८।२)

शिशुमारैश्च मकरैर् वज्रकर्तरिसंयुतैः । (५९।१)

अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः ॥ (५९।२)

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः । (६०।१)

पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम् ॥ (६०।२)

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । (६१।१)

असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं यो ऽभिरक्षति ॥ (६१।२)

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः । (६२।१)

चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी ॥ (६२।२)

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते । (६३।१)

मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च ॥ (६३।२)

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् । (६४।१)

पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् ॥ (६४।२)

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते । (६५।१)

विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् ॥ (६५।२)

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रम् अन्वेषयन्ति ये । (६६।१)

पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः ॥ (६६।२)

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः । (६७।१)

कृमिभिर् भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ (६७।२)

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति । (६८।१)

आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम् ॥ (६८।२)

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी । (६९।१)

कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः ॥ (६९।२)

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । (७०।१)

सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः ॥ (७०।२)

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च । (७१।१)

गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः ॥ (७१।२)

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः । (७२।१)

शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी ॥ (७२।२)

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप । (७३।१)

सानुकूला भवेद्येन तच् छृणुष्व नराधिप ॥ (७३।२)

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । (७४।१)

अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् ॥ (७४।२)

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् । (७५।१)

स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम् ॥ (७५।२)

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् । (७६।१)

कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने ॥ (७६।२)

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । (७७।१)

इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः ॥ (७७।२)

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । (७८।१)

कृत्वा प्रकल्पयेद् विद्वाञ् छत्त्रोपानद्युगान्विताम् ॥ (७८।२)

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । (७९।१)

इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम् ॥ (७९।२)

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । (८०।१)

तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । (८०।२)

इत्यधिवासनमन्त्रः ॥ (८०।३)

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । (८१।१)

गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ (८१।२)

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । (८२।१)

सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । (८२।२)

इति दानमन्त्रः ॥ (८२।३)

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । (८३।१)

सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ (८३।२)

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः ॥ (८४।१)

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये । (८५।१)

उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमो ऽस्तु ते । (८५।२)

इत्यनुव्रजमन्त्रः ॥ (८५।३)

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् । (८६।१)

एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी ॥ (८६।२)

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी । (८७।१)

सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ (८७।२)

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः । (८८।१)

स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम् ॥ (८८।२)

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । (८९।१)

स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति । (८९।२)

इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम् ॥ (८९।३)

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । (९०।१)

शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम् ॥ (९०।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (९१।१)

प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी । (९१।२)

स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम् ॥ (९१।३)

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । (९२।१)

पश्चाज्जागरणं कुर्यात् सत्कथाश्रवणादिभिः ॥ (९२।२)

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । (९३।१)

तर्पणं विधिवत्कृत्वा पितॄणां देवपूर्वकम् ॥ (९३।२)

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद् द्विजातये । (९४।१)

पश्चात् संभोजयेद् विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः ॥ (९४।२)

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । (९५।१)

अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः ॥ (९५।२)

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः । (९६।१)

तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप ॥ (९६।२)

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे । (९७।१)

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना ॥ (९७।२)

स गच्छति महाभाग सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः । (९८।१)

भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः ॥ (९८।२)

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । (९९।१)

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ (९९।२)

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । (१००।१)

अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । (१००।२)

महापातकयुक्तो ऽपि मुच्यते नात्र संशयः ॥ (१००।३)

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर । (१०१।१)

विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥ (१०१।२)

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् । (१०२।१)

लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः ॥ (१०२।२)

इति श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ऽनरकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (१०३।१)