युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । (१।२)

कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ ॥ (१।३)

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । (२।१)

त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ (२।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (३।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । (३।२)

यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते ॥ (३।३)

उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । (४।१)

पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः ॥ (४।२)

यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । (५।१)

सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते ॥ (५।२)

पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । (६।१)

वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च ॥ (६।२)

एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । (७।१)

काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (७।२)

यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । (८।१)

त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम् ॥ (८।२)

द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । (९।१)

तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ ॥ (९।२)

द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । (१०।१)

इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम् ॥ (१०।२)

पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । (११।१)

नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा ॥ (११।२)

पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । (१२।१)

ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा ॥ (१२।२)

न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । (१३।१)

यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम् ॥ (१३।२)

ततो ऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । (१४।१)

उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति ॥ (१४।२)

तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । (१५।१)

ततस्तज्ज्ञातुकामो ऽहं प्रस्थितो राजसत्तम ॥ (१५।२)

प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । (१६।१)

विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः ॥ (१६।२)

षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । (१७।१)

तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम् ॥ (१७।२)

तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । (१८।१)

शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम् ॥ (१८।२)

विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । (१९।१)

मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम् ॥ (१९।२)

श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । (२०।१)

सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम् ॥ (२०।२)

त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । (२१।१)

विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम् ॥ (२१।२)

शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । (२२।१)

पद्माङ्किततलं देवम् आताम्रसुनखाङ्गुलिम् ॥ (२२।२)

मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । (२३।१)

शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम् ॥ (२३।२)

शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । (२४।१)

अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम् ॥ (२४।२)

तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । (२५।१)

जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण ॥ (२५।२)

जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । (२६।१)

तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर ॥ (२६।२)

त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । (२७।१)

त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः ॥ (२७।२)

त्वं हौत्रम् अग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । (२८।१)

गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम् ॥ (२८।२)

त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । (२९।१)

त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम् ॥ (२९।२)

त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । (३०।१)

त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम् ॥ (३०।२)

त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । (३१।१)

प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत् ॥ (३१।२)

त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । (३२।१)

त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः ॥ (३२।२)

त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । (३३।१)

ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । (३३।२)

रुद्रः क्रोधोद्भवो ऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः ॥ (३३।३)

एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । (३४।१)

एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः ॥ (३४।२)

भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । (३५।१)

स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान् ॥ (३५।२)

ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । (३६।१)

उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि ॥ (३६।२)

पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । (३७।१)

नापश्यत हि मां चैष सुप्तो ऽपि न च बुध्यते ॥ (३७।२)

यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । (३८।१)

जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत् ॥ (३८।२)

एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । (३९।१)

नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी ॥ (३९।२)

जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । (४०।१)

भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः ॥ (४०।२)

यावत् तं स्तोतुकामो ऽहम् अपश्यं स्वच्छचक्षुषा । (४१।१)

तावत् सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा ॥ (४१।२)

अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । (४२।१)

दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः ॥ (४२।२)

जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । (४३।१)

जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा ॥ (४३।२)

जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । (४४।१)

तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे ॥ (४४।२)

श्रीदेव्युवाच । (४५।१)

प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । (४५।२)

वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम ॥ (४५।३)

शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । (४६।१)

स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया ॥ (४६।२)

यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । (४७।१)

विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके ॥ (४७।२)

स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । (४८।१)

स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि ॥ (४८।२)

श्रीमार्कण्डेय उवाच । (४९।१)

अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । (४९।२)

पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति ॥ (४९।३)

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । (५०।१)

संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु ॥ (५०।२)

प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर् बीजवापतम् । (५१।१)

बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते ॥ (५१।२)

तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । (५२।१)

पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम् ॥ (५२।२)

पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । (५३।१)

निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम् ॥ (५३।२)

नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । (५४।१)

ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा ॥ (५४।२)

पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । (५५।१)

मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने ॥ (५५।२)

भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम् ॥ (५६।१)

श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । (५७।१)

निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः ॥ (५७।२)

सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलम् अकार्पण्यम् अस्पृहेति ॥ (५८।२)

एभिर् अष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति ॥ (५९।१)

एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । (६०।१)

शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत् ॥ (६०।२)

ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत् ॥ (६१।१)

यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । (६२।१)

श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । (६२।२)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति ॥ (६२।३)

भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । (६३।१)

जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया ॥ (६३।२)

मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । (६४।१)

ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः ॥ (६४।२)

तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । (६५।१)

वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः ॥ (६५।२)

ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । (६६।१)

श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप ॥ (६६।२)

सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । (६७।१)

बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम् ॥ (६७।२)

वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । (६८।१)

तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव ॥ (६८।२)

तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । (६९।१)

क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम् ॥ (६९।२)

अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । (७०।१)

एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम् ॥ (७०।२)

ततो ऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । (७१।१)

न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम् ॥ (७१।२)

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । (७२।१)

ततः प्रबुद्धोत्सङ्गे ऽहं मायानिद्राविमोहितः ॥ (७२।२)

निद्राविगतमोहो ऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । (७३।१)

तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो ॥ (७३।२)

चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । (७४।१)

न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते ॥ (७४।२)

एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । (७५।१)

ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत् ॥ (७५।२)

श्रीदेव्युवाच । (७६।१)

कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयो ऽप्यागतो हरः । (७६।२)

ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम ॥ (७६।३)

यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । (७७।१)

अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता ॥ (७७।२)

या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । (७८।१)

इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम् ॥ (७८।२)

सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । (७९।१)

रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा ॥ (७९।२)

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । (८०।१)

इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥ (८०।२)

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । (८१।१)

सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम् ॥ (८१।२)

एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । (८२।१)

सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम ॥ (८२।२)

विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । (८३।१)

भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ (८३।२)

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नाम विंशो ऽध्यायः ॥ (८४।१)